CHIZMACHILIK FANINING TA‘LIM TIZIMIDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI

Mazkur maqolada chizmachilik fanining ta‘lim tizimidagi o‘rni va ahamiyati yoritilib, uning o‘quvchilarda grafik savodxonlik, fazoviy tafakkur va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishdagi roli ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, fanlararo integratsiya va zamonaviy texnologiyalar orqali ta‘lim samaradorligini oshirish masalalari tahlil qilingan hamda chizmachilikning kasb tanlashdagi ahamiyati asoslab berilgan.

CHIZMACHILIK FANINING TA’LIM TIZIMIDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI

Badirdinov Doniyorbek Shavkatjon o‘g‘li, Namangan davlat pedagogika instituti Art pedagogika kafedrasi o‘qituvchisi Xasanboyev Murodullo Raxim o‘g‘li Namangan davlat pedagogika instituti Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi yo‘nalishi 3- bosqich talabasi

Annotatsiya: Mazkur maqolada chizmachilik fanining ta’lim tizimidagi o‘rni va ahamiyati yoritilib, uning o‘quvchilarda grafik savodxonlik, fazoviy tafakkur va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishdagi roli ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, fanlararo integratsiya va zamonaviy texnologiyalar orqali ta’lim samaradorligini oshirish masalalari tahlil qilingan hamda chizmachilikning kasb tanlashdagi ahamiyati asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: chizmachilik, grafik savodxonlik, fazoviy tafakkur, fanlararo integratsiya, STEM, kompyuter grafikasi, CAD, kasbiy tayyorgarlik, ta’lim texnologiyalari. Chizmachilik fani zamonaviy ta’lim tizimining fundamental asosi bo‘lib, u umumta’lim maktablari, akademik litsey va professional ta’lim bosqichlarida shunchaki o‘quv fani emas, balki talaba-yoshlarning intellektual salohiyatini belgilovchi strategik vosita hisoblanadi. Ushbu fanning ilmiy-pedagogik ahamiyati, avvalo, insoniyatning eng qadimiy va universal muloqot vositasi bo‘lgan "grafik til"ni o‘rgatishida namoyon bo‘ladi. Bugungi texnologik inqilob davrida har qanday muhandislik g‘oyasi yoki me’moriy loyiha matnli tavsifdan ko‘ra aniq chizmalar orqali ifodalanadi, bu esa o‘quvchilarda grafik savodxonlikni shakllantirish nafaqat amaliy, balki kognitiv zaruriyat ekanligini isbotlaydi. Ilmiy nuqtai nazardan yondashganda, chizmachilik darslari o‘quvchining fazoviy tafakkurini, ya’ni ikki o‘lchamli tekislikda tasvirlangan shaklni uch o‘lchamli fazoda tasavvur qilish qobiliyatini rivojlantiruvchi yagona metodologik manbadir. Bu jarayon o‘quvchining miya faoliyatida murakkab neyron bog‘lanishlarini yuzaga keltirib, mantiqiy fikrlashni, tahlil qilishni va sintezlashni talab qiladi. Chizmani o‘qish va chizish jarayonida o‘quvchi geometrik shakllarning o‘zaro nisbatini, simmetriya va proeksiya qonuniyatlarini o‘rganar ekan, uning muhandislik-texnik dunyoqarashi shakllana boshlaydi. Bundan tashqari, chizmachilik fanining dolzarbligi uning fanlararo integratsiyalashuv (STEM yondashuvi) xususiyati bilan yanada kengayadi. Matematik hisob-kitoblar, fizik qonuniyatlar va texnologik jarayonlar chizmachilik orqali vizuallashadi va amaliy ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, raqamli iqtisodiyotga o‘tish davrida an’anaviy chizmachilik metodlarining kompyuter grafikasi va CAD

(Computer-Aided Design) tizimlari bilan uyg‘unlashishi o‘quvchilarga kelajakning eng nufuzli kasblari — muhandis-konstruktorlik, arxitektura va sanoat dizayni sohalariga poydevor yaratadi. Chizmalardagi millimetrlik aniqlik o‘quvchilarda mas’uliyat, sabr-toqat va ishga nisbatan akkuratlik (tozalik) kabi shaxsiy sifatlarni tarbiyalaydi. Xulosa qilib aytganda, chizmachilik fani ta’lim tizimida o‘quvchining texnik tafakkurini charhlovchi, uni innovatsion g‘oyalarni yaratishga undovchi va zamonaviy ishlab chiqarishning murakkab chizmalarini tushunishga tayyorlovchi asosiy bo‘g‘in bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur bilim va ko‘nikmalar o‘quvchilarning kelajakdagi kasbiy faoliyatida muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, muhandislik, qurilish, arxitektura, dizayn va ishlab chiqarish sohalarida faoliyat yuritish uchun chizmalarni o‘qiy olish va ularni tuza bilish asosiy talablardan biri hisoblanadi. Shu bois chizmachilik fani o‘quvchilarni kasb-hunar faoliyatiga tayyorlashda muhim poydevor vazifasini bajaradi. Bundan tashqari, ushbu fan orqali shakllangan grafik savodxonlik va texnik tafakkur zamonaviy texnologiyalar bilan ishlashda, jumladan, kompyuter grafikasi va 3D modellashtirish dasturlarini o‘zlashtirishda ham muhim ahamiyatga ega. Chunki har qanday muhandislik, qurilish, arxitektura va texnik yo‘nalishlarda chizmalarni tushunish va yaratish asosiy talablardan biri hisoblanadi15. Chizmachilik fanining ta’lim tizimidagi o‘rni uning ko‘p qirrali vazifalari bilan belgilanadi. Avvalo, bu fan o‘quvchilarda grafik madaniyatni shakllantiradi. Grafik madaniyat deganda chizmalarni to‘g‘ri, aniq va standartlarga muvofiq bajarish, ularni o‘qish va tushunish qobiliyati tushuniladi. Bu esa o‘quvchilarning intellektual rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ikkinchidan, chizmachilik fani o‘quvchilarda fazoviy tasavvurni rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi. Fazoviy tasavvur insonning uch o‘lchamli jismlarni ongida tasavvur qila olish qobiliyatidir. Bu qobiliyatni rivojlantirish orqali o‘quvchilar murakkab shakllarni tahlil qilish, ularni qismlarga ajratish va qayta birlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Aynan kesim va qirqim mavzulari ushbu ko‘nikmalarni shakllantirishda alohida ahamiyatga ega16. Uchinchidan, chizmachilik fani o‘quvchilarda aniqlik, diqqatlilik, sabr-toqat va mas’uliyat kabi shaxsiy sifatlarni rivojlantiradi. Chizma bajarishda har bir chiziqning o‘rni, qalinligi va aniqligi muhim bo‘lgani sababli o‘quvchilar ish jarayonida intizomli va e’tiborli bo‘lishga o‘rganadilar. Bu esa ularning umumiy o‘quv faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Texnologiya va mehnat ta’limi fanlari bilan bog‘liqligi esa bevosita amaliy faoliyatda o‘z ifodasini topadi. O‘quvchilar chizmachilik fanida o‘rgangan bilimlarini turli buyumlar tayyorlash, modellar yaratish va konstruktiv ishlarni bajarishda qo‘llaydilar. Bu jarayon ularda “chizma – mahsulot” bog‘liqligini

A. Rahmonov. Chizmachilik asoslari . Toshkent, 2018. N. Xoliqov. Muhandislik grafikasi . Toshkent, 2020.

anglash, ya’ni chizma asosida real obyektni yaratish tushunchasini shakllantiradi. Natijada o‘quvchilarning ijodiy fikrlashi, mustaqil ishlash qobiliyati va amaliy ko‘nikmalari rivojlanadi. Shuningdek, chizmachilik fanining informatika va axborot texnologiyalari bilan integratsiyasi ham bugungi kunda alohida ahamiyat kasb etmoqda. Zamonaviy kompyuter dasturlari yordamida chizmalarni yaratish, tahrirlash va modellashtirish imkoniyatlari o‘quvchilarning raqamli kompetensiyalarini rivojlantiradi. Bu esa ularni zamonaviy ishlab chiqarish va texnologik jarayonlarga tayyorlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Umuman olganda, chizmachilik fanining boshqa fanlar bilan uzviy bog‘liqligi o‘quvchilarning bilimlarini chuqurlashtirish, ularni har tomonlama rivojlantirish va real hayotiy vaziyatlarda qo‘llay olish qobiliyatini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Bunday integratsiyalashgan yondashuv ta’lim samaradorligini oshirib, o‘quvchilarning kasbiy yo‘nalishini aniqlashda ham muhim rol o‘ynaydi17. Zamonaviy ta’lim tizimida chizmachilik fanini o‘qitishda innovatsion yondashuvlar va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan keng foydalanish talab etilmoqda. Kompyuter grafikasi, AutoCAD, Kompas 3D kabi dasturlar yordamida chizmalarni yaratish va tahlil qilish o‘quvchilarning bilimini yanada chuqurlashtiradi. Bu esa ularni zamonaviy ishlab chiqarish talablariga mos mutaxassis sifatida shakllantirishga yordam beradi. Shuningdek, chizmachilik fanining o‘quvchilarning kasb tanlash jarayonidagi roli ham katta. Ushbu fan orqali o‘quvchilar o‘z qiziqishlari va qobiliyatlarini aniqlab, muhandislik, arxitektura, dizayn kabi yo‘nalishlarga qiziqish bildiradilar. Bu esa ta’limning uzluksizligi va kasbiy yo‘naltirilganligini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, chizmachilik fani ta’lim tizimida nafaqat amaliy ko‘nikmalarni shakllantiruvchi, balki o‘quvchilarning tafakkurini rivojlantiruvchi, ularni kasbiy faoliyatga tayyorlovchi muhim fanlardan biridir. Uning samarali o‘qitilishi o‘quvchilarning grafik savodxonligini oshirish, fazoviy tafakkurini rivojlantirish va zamonaviy texnologiyalarni o‘zlashtirishida muhim ahamiyat kasb etadi.