ЎСМИР СПОРТЧИЛАРДА ЧИДАМЛИЛИКНИ ШАКЛЛАНТИРИШНИНГ ИЛМИЙ-АСОСЛАРИ

Мақолада, ўрта масофага югуришга ихтисослашган 10-16 ёшли енгил атлетикачи ўсмир спортчиларнинг жисмоний тайёргарлиги ва жисмоний ривожланиши даражасини инобатга олган ҳолда уларда чидамлиликнинг ривожланиш даражасини баҳолаш тизимини ишлаб чиқиш бўйича маълумотлар келтирилган

ЎСМИР СПОРТЧИЛАРДА ЧИДАМЛИЛИКНИ ШАКЛЛАНТИРИШНИНГ ИЛМИЙ-АСОСЛАРИ Д.Н.Рахматова Педагогика фанлари доктори (DSc) профессор в.б. Ўзбекистон давлат жисмоний тарбия ва спорт университети Чирчиқ шаҳри, Ўзбекистон dilnozara1982@gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.8343030 Аннотация: Мақолада, ўрта масофага югуришга ихтисослашган 10-16 ёшли енгил атлетикачи ўсмир спортчиларнинг жисмоний тайёргарлиги ва жисмоний ривожланиши даражасини инобатга олган ҳолда уларда чидамлиликнинг ривожланиш даражасини баҳолаш тизимини ишлаб чиқиш бўйича маълумотлар келтирилган. Калит сўзлар: Енгил атлетика, чидамлилик сифати, кўп йиллик тайёргарлик даври, машғулот жараёнини такомиллаштириш, ўқув-машғулот, спорт, меъёрлаш турлари таснифини ишлаб чиқиш.

НАУЧНО- ОСНОВЫ ФОРМИРОВАНИЯ ВЫНОСЛИВОСТИ У ЮНЫХ СПОРТСМЕНОВ Аннотация: В статье представлены сведения о разработке системы оценки уровня развития выносливости легкоатлетов-подростков 10-16 лет, специализирующихся в беге на средние дистанции, с учетом уровня физической подготовленности и физического разработка Ключевые слова: Легкая атлетика, качество выносливости, многолетний тренировочный период, совершенствование тренировочного процесса, разработка классификации тренировочных занятий, спорт

SCIENTIFIC BASES OF FORMATION OF ENDURANCE IN YOUNG ATHLETES Abstract: The article presents information on the development of a system for assessing the level of endurance development of teenage track and field athletes aged 10-16 years, specializing in middle-distance running, taking into account the level of physical fitness and physical development Key words: Athletics, quality of endurance, long-term training period, improvement of the training process, development of classification of training sessions, sports

КИРИШ Дунёнинг кўпгина давлатларида машғулот жараёнини самарали ташкил қилишда бошланғич тайёргарлик гуруҳида шуғулланувчи ўсмирларнинг чидамлилик сифатини ривожлантириш масалаларига катта эътибор қаратилмоқда. Барча спорт турларида чидамлилик қобилиятини шакллантириш ёш спортчиларни тайёрлаш тизимининг мажбурий таркибий қисми ҳисобланади. Чидамлилик спортчининг ҳаракат фаоллигини сақлаб қолиш қобилиятини спорт амалиётида намоён қилиш ва юкламаларни аэроб-анаэроб шиддат зоналари бўйича табақалаштириш талабларини қўймоқда. Шу сабабли ўқув-машғулот жараёнини оқилона ташкил этиш муҳим жисмоний сифатлардан бири бўлган чидамлиликни шакллантириш самарадорлигига эришиш имконини яратмоқда.

Тадқиқотнинг мақсади Ўрта масофага югуришга ихтисослашган 10-16 ёшли енгил атлетикачи ўсмир спортчиларда чидамлиликни ривожлантириш воситалари ва усулларидан фойдаланиш самарадорлигини назарий асослаш ҳамда тажрибада текширишдан иборат Тадқиқот вазифалари Ўрта масофага югуришга ихтисослашган 10-16 ёшли енгил атлетикачи ўсмир спортчилар чидамлилигини ривожлантиришда машғулот восита ва усулларидан фойдаланиш механизмларини такомиллаштириш; ўрта масофага югуришга ихтисослашган 10-16 ёшли енгил атлетикачи ўсмир спортчиларнинг жисмоний тайёргарлиги ва жисмоний ривожланиши даражасини инобатга олган ҳолда уларда чидамлиликнинг ривожланиш даражасини баҳолаш тизимини ишлаб чиқиш; Умумий чидамлилик деганда энергия таъминотининг аэроб манбалари ҳисобига паст шиддатли ишни узоқ вақт давомида бажара олиш қобилияти тушунилади. Махсус чидамлилик деганда муайян ҳаракат фаолияти шароитларида самарали иш бажариш ва толиқишни енгиб ўтиш тушунилади. Шу сабабли тезлик, куч, координацион чидамлилик ажратилади. Энергия таъминоти механизми бўйича чидамлилик анаэроб ва аэроб чидамлиликка фарқланади. Анаэроб чидамлилик- бу кўпроқ анаэроб энергия таъминоти манбалари ҳисобига (кислород етишмаслиги шароитларида) иш бажариш қобилиятидир. Аэроб чидамлилик - бу аэроб энергия таъминоти манбалари ҳисобига (кислороддан фойдаланиш эвазига) иш бажариш қобилиятидир. Мушакларнинг иш режимига боғлиқ ҳолда динамик ва статик чидамлилик ажратилади. Динамик чидамлилик оғир мушаклар машқини нисбатан паст суръатда, лекин етарлича узоқ вақт бажариш билан ифодаланади. Статик чидамлилик - бу ҳолатни узоқ вақт сақлаб туриш ёки узоқ давом этадиган статик зўриқишларга бардош бера олиш қобилиятидир. Ишда қатнашадиган мушак гуруҳлари ҳажмига боғлиқ ҳолда локал, регионал ва глобал чидамлилик ажратилади. Локал чидамлилик шундайки, ишда тана мушакларининг 1/3 қисми иштирок этади. Регионал чидамлилик - ишда тана мушакларининг 1/3 қисмидан то 2/3 қисмигача қатнашади. Глобал (тотал) чидамлилик - ишда мушак массасининг 2/3 қисми иштирок этади. Шунингдек, машғулот, мусобақа, вегетатив, сенсор, эмоционал чидамлилик турлари мавжуд. Эмоционал чидамлилик - бу инсоннинг стрессли вазиятларга, асаб тизимига тушадиган ҳар хил хусусиятига эга юкламаларга бардош бера олиш қобилиятидир. Биз енгил атлетиканинг югуриш турларида ихтисослашган ўсмир спортчиларда аэроб чидамлиликни ривожлантириш воситалари ва усулларидан фойдаланиш схемасини ишлаб чиқдик (2-расмга қаранг). Бундан асосий мақсад – болалар организмининг аэроб имкониятларини оширишдир. Аэроб қобилиятлар организмга кислороднинг келиб тушиши ва уни мушакларда утилизация қилинишини таъминлаш имконияти билан белгиланади.

1- расм. Турли белгилардан фойдаланган ҳолда чидамлилик турларининг таснифаланиши

Бундай хусусиятларга тизимларни қуйидаги иш унумдорлиги киради: 1) ташқи нафаснинг дақиқалик ҳажми, максимал ўпка винтеляцияси, ўпкада газлар диффузиясининг тезлиги; 2) қон айланиш тизими: дақиқалик ва зарбали ҳажми, ЮҚТ, қоннинг айланиш тезлиги; 3) қон тизими: гемоглобин миқдори, кислородни тўқималарда утилизация бўлиши. Ёш спортчиларнинг чидамлилигини шакллантиришда 3 та асосий вазифалар ажратилди: 1) нафас олиш жараёнларини максимал катталикларгача кенгайиш тезлигини ошириш; 2) кислородни максимал ўзлаштириш даражасини ошириш; 3) кислородни ўзлаштиришнинг юқори даражасини узоқ вақт сақлаб қолиш қобилиятини ривожлантириш.

2-расм. 10-16 ёшдаги ёш спортчиларда аэроб чидамлиликни ривожлантириш воситалари ва усуллари

Бу вазифаларни амалга ошириш учун қуйидаги усуллардан фойдаланилади: такрорий, равон, узлуксиз ва ўзгарувчан. Ушбу схемада тақдим этилган тавсиялардан фойдаланиш енгил атлетиканинг югуриш турларида ихтисослашувчи ёш спортчиларда аэроб чидамлиликни шакллантиришда ижобий натижа берди.

Биз ёш спортчиларнинг анаэроб имкониятларини ривожлантириш воситалари ва услубларидан фойдаланиш схемасини ишлаб чиқдик (3-расмга қаранг). Анаэроб имкониятлар кислород бўлмаган шароитларда энергиядан фойдаланиш қобилиятига, яъни икки хил типдаги – креатинфосфокиназа ва гликолиз реакцияларига боғлиқ. Ёш спортчиларда анаэроб чидамлиликнинг ривожланиши юқори шиддатли машқларни бажаришни назарда тутади.

Шундай қилиб, ёш спортчиларда чидамлиликни ривожлантириш учун қуйидаги таркибий қисмларга риоя этиш керак:

1) машқнинг давомийлиги; 2) машқнинг шиддати; 3) такрорлашлар сони; 4) дам олиш танаффуслари давомийлиги; 5) дам олиш хусусияти.

3-расм. 10-16 ёшдаги ёш спортчиларда анаэроб имкониятларни ривожлантириш воситалари ва усуллари Юқоридаги тавсияларни бажара туриб, болалар организми хусусиятларини билган ҳолда чидамлиликни шакллантиришга қаратилган ўқув-тренировка жараёнини мақсадли тузиш мумкин. Хулоса қилиб айтганда, енгил атлетиканинг югуриш турларида машқлар бажаришда машғулот юкламалари бешта таркиблар билан ифодаланиши керак: машқнинг шиддати, машқнинг давомийлиги, дам олиш танаффуслари давомийлиги, хусусияти ва такрорлашлар сони. Шунингдек, чидамлиликни ривожлантиришнинг қуйидаги усуллари қўлланилади: ўлчанган юклама билан узлуксиз машқлар усули, такрорий ва танаффусли машқ усули, ўйин усули, мусобақа усули ва айланма машғулот усулларидир.