Qishloq xo‘jaligida investitsion faoliyatning samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlar tahlili

Ushbu maqolada innovatsion iqtisodiyotning muhim omili sifatni ta‘minlash orqali xizmatlar raqobatbardoshligini ta‘minlash, qishloq xo‘jaligi korxonasi samaradorligini baholash ko‘rsatkichlari tizimi, qishloq xo‘jaligi korxonasi samaradorligining iqtisodiy ko‘rsatkichlari, qishloq xo‘jaligi korxonasi samaradorligining ijtimoiy ko‘rsatkichlari ochib berilgan.

X A LQ A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA «Orolbo‘yi hududida suvdan foydalanish samaradorligi va sho‘rlanishning qishloq xo‘jaligi ekinlari hosildorligi hamda aholi hayot faoliyatiga ta’sirini monitoring va nazorat qilish uchun iqlimga chidamli innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish»

X A L Í Q A R A L Í Q I L I M I Y- Á M E L I Y K O N F E R E N C I YA «Aralboyı aymaǵında suwdan paydalanıw nátiyjeliligi hám shorlanıwdıń awıl xojalıǵı eginleri zúráátligi hámde xalıqtıń turmıs iskerligine tásirin monitoring etiw hám qadaǵalaw ushın klimatqa shıdamlı innovaciyalıq texnologiyalardı islep shıǵıw»

3 -S H O ‘ B A IQLIMGA CHIDAMLI TEXNOLOGIYALAR Nukus · 16.10.2026

Qishloq xo‘jaligida investitsion faoliyatning samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlar tahlili Baltashev Jursinbay Muratbaevich i.f.f.d. (PhD), ORCID: 0009-0005-3854-5641 Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti baltashev80@gmail.com

DOI 10.66073/ReFocus-Conf/1610089 Iqtibos uchun: Baltashev Jursinbay Muratbaevich. Qishloq xo‘jaligida investitsion faoliyatning samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlar tahlili // Orolbo‘yi hududida suvdan foydalanish samaradorligi va sho‘rlanishning qishloq xo‘jaligi ekinlari hosildorligi hamda aholi hayot faoliyatiga ta’sirini monitoring va nazorat qilish uchun iqlimga chidamli innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish: xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. – Nukus, 2026. – B. 343–345. – DOI: 10.66073/ReFocus-Conf/1610089

3 -S H O ‘ B A Annotatsiya. Ushbu maqolada innovatsion iqtisodiyotning muhim omili sifatni ta’minlash orqali xizmatlar raqobatbardoshligini ta’minlash, qishloq xo‘jaligi korxonasi samaradorligini baholash ko‘rsatkichlari tizimi, qishloq xo‘jaligi korxonasi samaradorligining iqtisodiy ko‘rsatkichlari, qishloq xo‘jaligi korxonasi samaradorligining ijtimoiy ko‘rsatkichlari ochib berilgan. Kalit so‘zlar: Innovatsion, iqtisodiyot, ko‘rsatkich, qishloq xo‘jaligi, korxona, omil, samaradorlik, tizim, raqobatbardoshlik. Аннотация. В данной статье раскрыты важный фактор инновационной экономики – обеспечение конкурентоспособности услуг путём обеспечения качества, система показателей оценки эффективности сельскохозяйственного предприятия, экономические показатели эффективности сельскохозяйственного предприятия, социальные показатели эффективности сельскохозяйственного предприятия. Ключевые слова: Инновации, экономика, показатель, сельское хозяйство, предприятие, фактор, эффективность, система, конкурентоспособность. Abstract. In this article, an important factor of the innovative economy – ensuring the competitiveness of services by ensuring quality, the system of indicators for evaluating the efficiency of an agricultural enterprise, the economic indicators of the efficiency of an agricultural enterprise and the social indicators of the efficiency of an agricultural enterprise are disclosed. Keywords: Innovative, economy, indicator, agriculture, enterprise, factor, efficiency, system, competitiveness.

Kirish Hozirgi vaqtda innovatsion iqtisodiyotning muhim omili sifatni ta’minlash orqali xizmatlar raqobatbardoshligini ta’minlash hamda ishlab chiqarish kuchlarini mutanosib rivojlantirish, inson kapitaliga e’tiborni qaratish hisoblanadi. Qishloq xo‘jaligi korxonalarida resurslardan samarali foydalanish, yaratilgan mahsulotlar va xizmatlar eksportini oshirish orqali iqtisodiy samaradorlikni ta’minlash ko‘rsatkichlari va omillarini tahlil etish qishloq xo‘jaligi natijalariga baho berish va xulosalar chiqarish imkonini beradi. Qishloq xo‘jaligi korxonalarida iqtisodiy samaradorlikka erishish asosiy maqsaddir. Shunday ekan, amaliyotda muayyan darajada iqtisodiy samaradorlik tamoyiliga amal qilinadi [1]. Asosiy qism. «Maqsad yoki natijada ehtiyojlarni aks ettirish darajasini ifodalovchi ehtiyojlar samaradorligi shuni ko‘rsatadiki, agarda personalni baholash tizimining maqsadli yo‘naltirilganligida baholash obyektlari va subyektlar ehtiyojlari hisobga olingan bo‘lsa hamda tizim shakllanishi natijasida uning barcha elementlari ehtiyojlari realizatsiya qilinsa, u holda uni samarali deb hisoblash mumkin» [2].

Samaradorlikning boshqa shakli personal ehtiyojlarining qondirilish darajasi tahlilini nazarda tutuvchi ijtimoiy samaradorlik hisoblanadi. Baholash tizimi ko‘p elementli tarkibni o‘zida namoyon etadi, shuning uchun uning samaradorligini tahlil etishda tashkiliy tarkib ehtiyojlari va manfaatlarini hisobga olish zarur: subyektlar (rahbarlar) va obyektlar (alohida shaxslar), personalni boshqarish tizimi, tashkilotlar, tashqi muhit [3]. Qishloq xo‘jaligi korxonalari samaradorligini baholashda faqat mehnat yoki faqat moliyaviy ko‘rsatkichlarni hisobga olish yetarli hisoblanmaydi, chunki bu korxonaning samaradorligini umumlashtiruvchi ko‘rsatkichlar bo‘lib [7], sifatni baholash jarayonida undan foydalanish uchun samarali vosita hisoblanmaydi. Bunda qishloq xo‘jaligi korxonalari samaradorligini baholashda ham iqtisodiy ko‘rsatkichlar, ham ijtimoiy ko‘rsatkichlar hisobga olinishi kerak (1-jadval). 1-jadval. Qishloq xo‘jaligi korxonasi samaradorligini baholash ko‘rsatkichlari tizimi T/r Ko‘rsatkichlar Hisoblash algoritmi Shartli belgilar I. Qishloq xo‘jaligi korxonasi samaradorligining iqtisodiy ko‘rsatkichlari SF 100 Rms – mahsulot sotish rentabelligi; Mahsulot sotish 1.1. Rmt  SF – sof foyda; rentabelligi M M – mahsulot tannarxi; SF 100 R – asosiy fondlar rentabelligi;

3 -S H O ‘ B A Asosiy fondlar 1.2. Raf  SF – sof foyda; rentabelligi AF AF – asosiy fondlar qiymati; Xk FQ – fondlar qaytimi; 1.3. Fondlar qaytimi FQ  AF Xk – ko‘rsatilgan xizmatlar hajmi. Korxonaning PM Kal – absolyut likvidlik koeffitsiyenti; 1.4. absolyut likvidlik K al  PM – pul mablag‘lari; koeffitsiyenti JM JM – joriy majburiyatlar; II. Qishloq xo‘jaligi korxonasi samaradorligining ijtimoiy ko‘rsatkichlari Xodimlarning Ci – kategoriyadagi ishchilar soni, kishi; 2.1. o‘rtacha malaka  К  Сi K i Ki – kategoriya. darajasi Co – oliy ma’lumotli ishchilar soni, kishi; Korxonada С o  С o 'm Дм  100 Co‘m – o‘rta maxsus ma’lumotga ega ishchilar 2.2. ishchilarning С soni, kishi; ma’lumotlik darajasi io ' Cio‘ – ishchilarning o‘rtacha yillik soni, kishi. XDm – qishloq xo‘jaligi madaniyati o‘rtacha n darajasi; 2.4. Qishloq xo‘jaligi  Вi N – so‘rov o‘tkazilganlar soni, kishi; madaniyati darajasi XDm  i 1 Вi  i 5N - so‘ralgan kishining qo‘ygan bali, ball. Kx – xarid qilishni amalga oshirish Xizmat sifatining koeffitsiyenti; 2.5. kompleks К x 3 К х К v XD m Kv– xaridorlarning bitta xaridi uchun vaqt ko‘rsatkichi sarfi koeffitsiyenti Jamoaning Т Ji – guruhlar jipsligi indeksi; Ji  2.6. jipslashganlik 1 T – o‘zaro ijobiy tanlovlar soni; N N  1 darajasi 2 N – jamoada mumkin bo‘lgan tanlovlar soni. Mavjud ko‘rsatkichlardan alohida bittasi qo‘llanilsa, umumiy natijadorlikni ifodalamaydi. Chunki har bir ko‘rsatkich ijtimoiy samaraning kichik bir yo‘nalishinigina xarakterlaydi. Bu ko‘rsatkichlar birgalikda qo‘llanilsa, qishloq xo‘jaligi korxonalarining ijtimoiy samaradorligiga to‘liq baho berish mumkin. Qishloq xo‘jaligi korxonalari samaradorligini baholash jarayonida hisobga olinishi kerak bo‘lgan bir qator omillar mavjud. Ular korxonaning rivojlanish salohiyatini aniqlash imkonini beruvchi bir qator muhim iqtisodiy ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga oladi.

Xulosa Xulosa qilish mumkinki, har bir qishloq xo‘jaligi korxonasining faoliyatining o‘ziga xos xususiyatiga ko‘ra, yuqori salohiyatga ega xodimlar korxonaning eng muhim raqobat ustunligi hisoblanadi. Xodimlar o‘z mehnatining yakunidan manfaatdor bo‘lishi, korxonaning raqobatbardoshligini ta’minlashi uchun qishloq xo‘jaligi korxonasi jamoasining jipsligi koeffitsiyenti yuqori bo‘lishi zarur. Bu esa korxonaning raqobatbardoshligini ta’minlash uchun belgilangan maqsadlarga muvofiq keladi. Qishloq xo‘jaligi korxonalarida raqobatbardoshlikni oshirishda sohada band bo‘lgan mehnat resurslaridan samarali foydalanilsa va qishloq xo‘jaligi sifatini oshirishga ilmiy jihatdan yondashilsa, maqsadga muvofiq hisoblanadi. Bunga bog‘liq holda quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur: sohada zamonaviy tarmoqlarning rivojlanishiga mos mutaxassisliklar va kasblar bo‘yicha kadrlarni tayyorlash va malakasini uzluksiz oshirish; qishloq xo‘jaligi jarayonlarini tashkil etishning ilg‘or usullarini amalda joriy etish; raqamli texnologiyalarga asoslangan qishloq xo‘jaligi tarmoqlarini rivojlantirish; qishloq xo‘jaligi sohasi tarmoqlarida yangi ochilayotgan ish joylari bo‘yicha kadrlarga talabni prognozlashtirish; xizmatlar bozorida ishchi kuchi taklifi bo‘yicha raqobat muhitini yaratish va ularning raqobatbardoshligini oshirish bo‘yicha maxsus maqsadli dasturlar ishlab chiqish.