Qoraqalpog‘iston sharoitida teylerioz kasalligini davolashda Buparvalek preparatini qo‘llash va kasallanish darajasini aniqlash

Maqolalarda Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududida teylerioz bilan kasallanishning hozirgi holati to‘g‘risidagi ma‘lumotlar keltirilgan. Veterinariya preparatlarining tumanlarda tarqalishi, profilaktikasi va davolash samaradorligi o‘rganilgan. Kasallikning mavsumiy dinamikasi, hayvonlarning kanalar bilan zararlanishi aniqlangan.

X A LQ A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA «Orolbo‘yi hududida suvdan foydalanish samaradorligi va sho‘rlanishning qishloq xo‘jaligi ekinlari hosildorligi hamda aholi hayot faoliyatiga ta’sirini monitoring va nazorat qilish uchun iqlimga chidamli innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish»

X A L Í Q A R A L Í Q I L I M I Y- Á M E L I Y K O N F E R E N C I YA «Aralboyı aymaǵında suwdan paydalanıw nátiyjeliligi hám shorlanıwdıń awıl xojalıǵı eginleri zúráátligi hámde xalıqtıń turmıs iskerligine tásirin monitoring etiw hám qadaǵalaw ushın klimatqa shıdamlı innovaciyalıq texnologiyalardı islep shıǵıw»

3 -S H O ‘ B A IQLIMGA CHIDAMLI TEXNOLOGIYALAR Nukus · 16.10.2026

Qaraqalpaqstan sharayatında teylerioz keselligin emlewde Buparvalek preparatın qollanıw hám keselleniw dárejesin anıqlaw Allaniyazov Orinbay Uteniyazovich assistent · Nurjanova Umida Oljabay qızı magistr Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı allaniyazovorinbay@gmail.com, umida04@gmail.com

DOI 10.66073/ReFocus-Conf/1610084 Iqtibos uchun: Allaniyazov Orinbay Uteniyazovich, Nurjanova Umida Oljabay qızı. Qaraqalpaqstan sharayatında teylerioz keselligin emlewde Buparvalek preparatın qollanıw hám keselleniw dárejesin anıqlaw // Aralboyı aymaǵında suwdan paydalanıw nátiyjeliligi hám shorlanıwdıń awıl xojalıǵı eginleri zúráátligi hámde xalıqtıń turmıs iskerligine tásirin monitoring etiw hám qadaǵalaw ushın klimatqa shıdamlı innovaciyalıq texnologiyalardı islep

3 -S H O ‘ B A shıǵıw: xalıqaralıq ilimiy-ámeliy konferenciya materialları. – Nókis, 2026. – B. 325–327. – DOI: 10.66073/ReFocus-Conf/1610084

Annotaciya. Maqalalarda Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵında teylerioz benen keselleniwdiń házirgi jaǵdayı haqqında maǵlıwmatlar keltirilgen. Veterinariya preparatlarınıń rayonlarda tarqalıwı, profilaktikası hám emlew nátiyjeliligi úyrenilgen. Keselliktiń máwsimlik dinamikası, haywanlardıń keneler menen zıyanlanıwı anıqlanǵan. Annotatsiya. Maqolalarda Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududida teylerioz bilan kasallanishning hozirgi holati to‘g‘risidagi ma’lumotlar keltirilgan. Veterinariya preparatlarining tumanlarda tarqalishi, profilaktikasi va davolash samaradorligi o‘rganilgan. Kasallikning mavsumiy dinamikasi, hayvonlarning kanalar bilan zararlanishi aniqlangan. Аннотация. В статье представлены данные о современной ситуации заболеваемости тейлериозом на территории Республики Каракалпакстан. Изучено распространение в районах, профилактика и лечение, эффективность применения ветеринарных препаратов. Определена сезонная динамика болезни, паразитирования животных клещами. Abstract. The articles present data on the current state of theileriosis morbidity in the territory of the Republic of Karakalpakstan. The distribution in the districts, prevention, and treatment of the effectiveness of veterinary drugs were studied. The seasonal dynamics of the disease and the parasitism of animals by ticks have been determined. Tayanısh sózler: teylerioz, piroplazmoz, invaziya, ektoparazit, parazit, qaramal, kene, teyleriya. Kalit so‘zlar: teylerioz, piroplazmoz, invaziya, ektoparazit, parazit, qoramol, kana, teyleriya. Ключевые слова: тейлериоз, пироплазмоз, инвазия, эктопаразит, паразит, крупный рогатый скот, клещ, тейлерий. Keywords: theileriosis, piroplasmosis, invasion, ectoparasite, parasite, cattle, tick, Theileria.

Kirisiw Ózbekstan aymaqlarında eń ıssı klimatlı zona esaplanıp, qaramallardıń qan-parazitar kesellikleri keń tarqalǵan bolıp, sharwashılıqqa úlken ekonomikalıq zıyan keltiretuǵın kesellik esaplanadı. Bul máwsimlik kesellik bolıp, haywanlarda ushırasatuǵın barlıq juqpalı hám invazion keselliklerdiń 10-15 procentin quraydı. Kesellenip táwir bolǵan haywanlar uzaq waqıt dawamında ónimdarlıǵınıń tek ǵana 70 procentin tikley aladı. Teylerioz keselligi iksodid keneler arqalı juǵatuǵın transmissiv kesellikler toparına kirip, ózlestirilmegen jerlerdiń úlken bólegi hám qan sorıwshı kenelerge qarsı jobalastırılǵan ilajlardıń joqlıǵı kenelerdiń kóbeyiwine hám aktivlesiwine alıp keledi. Bunnan tısqarı, qan sorıwshı ektoparazitler-kene, sociallıq áhmiyetke iye bolıp, qaramallardıń qan-parazitar kesellikleriniń kelip shıǵıwı hám tarqalıwında ayrıqsha orın tutadı. Teylerioz keselligi júdá keskin ótiwi, bul kesellikti emlew ushın dári preparatlarınıń júdá sheklengenligi sebepli kesellikti óz waqtında emlewde úlken qıyınshılıqlar keltirip shıǵarmaqta. Materiallar hám usıllar Teylerioz keselligi Qaraqalpaqstan Respublikamız aymaqlarında eń kóp tarqalǵan rayonlarımızdan Bozataw, Kegeyli, Shımbay, Qaraózek, Taxtakópir. Bul rayonlarda keselliklerdiń epizootologiyası, yaǵnıy kenelerdiń qozıwı, zıyanlaw dáwiri, keselliklerge shatılıwı úyrenildi. Usı aymaqlardaǵı qaramallardıń teylerioz benen kesellengenligin anıqlaw ushın 100 bas qaramaldan úlgiler alındı. Alınǵan qannan qan súrtpelerin tayarlap tekseriw arqalı ámelge asırıldı. Mallar jayılǵan jerler, jaylawlardan barıp kórilip, iksodid keneler tekserildi. Teylerioz keselligine diagnoz qoyıw ushın súrtpeler tayarlanıp, Romanovskiy-Gimza usılında boyaldı hám mikroskopik tekserilip kórildi. Izertlew nátiyjeleri Qaramallardıń protozoy kesellikleri arasında eń keń tarqalǵan hám úlken zıyan keltiretuǵın keselliklerden biri bul teylerioz keselligi bolıp tabıladı. Qaraqalpaqstan Respublikası aymaqlarında eń kóp tarqalǵan Bozataw, Kegeyli, Shımbay, Qaraózek, Taxtakópir rayonlarımızdan veterinariya laboratoriyasına alıp kelingen úlgilerdi tekseriw nátiyjelerine bola, teylerioz keselliginiń tarqalıw dinamikasında úyrenildi (1-keste). Alınǵan nátiyjelerge kóre, Respublikamızdıń usı aymaqlarında

3 -S H O ‘ B A teylerioz keselliginen nasawlam esaplanadı. Teyleriozdıń tarqalıwı 2019-2022-jılları teylerioz keselliginiń kóterilgenligin kóremiz. 1-keste. Qaraqalpaqstan Respublikası aymaqlarında teyleriozdıń tarqalıw dinamikası boyınsha maǵlıwmatlar

q/s Aymaqlar atı 2019 2020 2021 2022 úlgi Unamlı úlgi Unamlı úlgi Unamlı úlgi Unamlı sanı nátiyje sanı nátiyje sanı nátiyje sanı nátiyje

1. Bozataw 32 25 35 33 47 41 66 59 2. Kegeyli 35 32 39 32 45 49 51 46 3. Shımbay 39 46 41 52 48 35 53 42 4. Qaraózek 38 33 42 35 50 47 53 48 5. Taxtakópir 33 28 35 29 38 30 43 28

Haywanlardıń teylerioz benen keselleniw dárejesi derlik kesel haywanlarda kene menen zıyanlanıw dinamikasına sáykes keledi. Haywanlardıń juqtırıw dárejesin anıqlaw ushın súrtpeler tayarlanadı. Romanovskiy-Gimza usılında boyalıp, mikroskopta teyleriya bar ekenligi tekseriledi. Qaraqalpaqstan Respublikası aymaqlarında rayonlarımızdan kelgen nawqas haywanlar qan úlgilerinen tayarlanǵan úlgilerdi tekseriw nátiyjeleri sonı kórsetti, teylerioz benen keselleniw Bozataw hám Taxtakópir rayonlarında sáykes túrde 24,0% ten 44,0% ke shekem (2-keste). Ulıwma aymaq boyınsha 35,83% ti quraydı. Teyleriozdıń máwsimlikligin úyreniw boyınsha aytıw múmkin, qaramallardıń teylerioz benen keselleniwiniń eń joqarı dárejesi (shoqqısı) iyun ayında kóteriledi (kesellengen qaramallardıń 30-40% ten kóbiregi). 2-keste. Qaraqalpaqstan Respublikası aymaqlarında qaramallardıń teylerioz benen keselleniw dárejesi q/s Rayonlar atı Qan úlgileri tekserilgen Kesel haywanlar (bas) Sonnan (%) haywanlar sanı (bas) esabında 1. Bozataw 25 6 24,0 2. Kegeyli 25 8 32,0 3. Shımbay 25 10 40,0 4. Qaraózek 25 11 44,0 5. Taxtakópir 20 8 40,0 Jámi: 120 43 35,83 Sońǵı jılları Ózbekstan – Angliya – Rossiyada islep shıǵarılǵan «Buparvalek» tabıslı qollanılmaqta. Preparat 20 kg tiri salmaqqa 1 ml preparat dozasında bir márte qollanıladı, bul 1 kg ǵa 2,5 mg buparvakondı quraydı. Preparat bulshıq et arasına jiberiledi. Hindistanda islep shıǵarılǵan

«Bupakon». Preparat 20 kg tiri salmaqqa 1 ml preparat esabında bir márte qollanıladı, awır jaǵdaylarda 48 saattan keyin qayta qollanıw múmkin. Joqarıdaǵı preparatlar qollanılǵannan soń 7-8 saattan keyin kesel haywannıń awhalı jaqsılanıwı baqlandı (3-keste). 3-keste. Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında qaramallardıń teylerioz keselligine qarsı shanshıwda veterinariya preparatlarınıń nátiyjeliligin tallaw № Tekserilip atırǵan kesel Emlendi Preparattıń Qollanılǵan emlew ilajları q/s haywanlardıń klinik (bas) nátiyjeliligi % kórsetkishleri (bas) 1-topar (qaramallar) 1. 20 20 100 Buparvalek bulshıq et arasına 20 kg tiri salmaqqa 1 ml preparat. Awır túrlerinde birinshi márte jiberilgennen soń 48-72 saat ótkennen soń, sonday dozalarda qollanıladı. 2-topar (qaramallar) 2. 10 10 75 Poliamidin 100 kg tiri salmaqqa 5 ml, simptomatik emlew vitamin B1, B12, VC,

Juwmaq hám usınıslar 1. Joqarıdaǵılardan kelip shıǵıp, qaramallar teyleriozınıń aldın alıwda Rossiya hám Izrayil mámleketlerinde islep shıǵarılǵan vakcinalardı, ásirese, jas násilli qaramallarǵa qollanıw jaqsı nátiyje beredi. Teylerioz keselligin emlewde «Buparvalek» hám «Bupakon» preparatların tabıslı qollanıw múmkin. 2. Teyleriozdıń máwsimligin úyreniw boyınsha aytıw múmkin, qaramallardıń teylerioz benen keselleniwiniń eń joqarı dárejesi (shoqqısı) iyun ayında kóteriledi (kesellengen qaramallardıń 30-40% ten kóbiregi).

Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi 1. Н. И. Степанова, Н. А. Казаков, В. Т. Заболоцкий и др. Протозойные болезни сельскохозяйственных животных. Москва Колос, 1982. - 352 с. 2. Н. М. Алтухов, В. И. Афанасьев, Б. А. Башкиров и др. Краткий справочник ветеринарного врача. Москва Агропромиздат, 1990. – 574 3. А. О. Орипов, «Гельминтозларга қарши курашишнинг замонавий стратегияси, услуб ва воситалари» Ж. Ветеринария медицинаси 2021 й. №11 17-19 бетлар. 4. Орипов А. О., Давлатов Р. Б., Йулдашев Н. Э. «Ветеринария гельминтологияси» ўқув қўлланма 2016 йил «Наврўз» нашриёти Тошкент 5. 3. Орипов А. О., Шакиев Е. С., Жумашев Р. Ж., «Распространение некоторых гельминтозов сельскохозяйственных животных в Приаралье»