Janubiy Orol sho‘rlangan o‘tloqi allyuvial tuproqlar sharoitida jo‘xorining o‘sishi va rivojlanishi bo‘yicha fenologik kuzatuvlar tahlili

Maqolada oq jo‘xorining sho‘rlanish darajasi turlicha bo‘lgan tuproqlarda o‘sish fiziologiyasi tahlil qilingan. Sho‘rlanish unib chiqish, ildiz va barg rivojlanishi, fotosintez hamda biomassa yig‘ilishiga sezilarli ta‘sir ko‘rsatishi qayd etilgan.

X A LQ A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA «Orolbo‘yi hududida suvdan foydalanish samaradorligi va sho‘rlanishning qishloq xo‘jaligi ekinlari hosildorligi hamda aholi hayot faoliyatiga ta’sirini monitoring va nazorat qilish uchun iqlimga chidamli innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish»

X A L Í Q A R A L Í Q I L I M I Y- Á M E L I Y K O N F E R E N C I YA «Aralboyı aymaǵında suwdan paydalanıw nátiyjeliligi hám shorlanıwdıń awıl xojalıǵı eginleri zúráátligi hámde xalıqtıń turmıs iskerligine tásirin monitoring etiw hám qadaǵalaw ushın klimatqa shıdamlı innovaciyalıq texnologiyalardı islep shıǵıw»

2 -S H O ‘ B A SHO‘RLANISH MONITORINGI Nukus · 16.10.2026

Janubiy Orol sho‘rlangan o‘tloqi allyuvial tuproqlar sharoitida jo‘xorining o‘sishi va rivojlanishi bo‘yicha fenologik kuzatuvlar tahlili Nauruzbaev Ikram Sarsenbaevich q.x.i.k., dotsent · Shamuratova Perizat Kidirbaevna doktorant · Adilov Sadirbay Jalgasbaevich assistent

2 -S H O ‘ B A Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti

DOI 10.66073/ReFocus-Conf/1610060 Iqtibos uchun: Nauruzbaev Ikram Sarsenbaevich, Shamuratova Perizat Kidirbaevna, Adilov Sadirbay Jalgasbaevich. Janubiy Orol sho‘rlangan o‘tloqi allyuvial tuproqlar sharoitida jo‘xorining o‘sishi va rivojlanishi bo‘yicha fenologik kuzatuvlar tahlili // Orolbo‘yi hududida suvdan foydalanish samaradorligi va sho‘rlanishning qishloq xo‘jaligi ekinlari hosildorligi hamda aholi hayot faoliyatiga ta’sirini monitoring va nazorat qilish uchun iqlimga chidamli innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish: xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. – Nukus, 2026. – B. 241– 244. – DOI: 10.66073/ReFocus-Conf/1610060

Annotatsiya. Maqolada oq jo‘xorining sho‘rlanish darajasi turlicha bo‘lgan tuproqlarda o‘sish fiziologiyasi tahlil qilingan. Sho‘rlanish unib chiqish, ildiz va barg rivojlanishi, fotosintez hamda biomassa yig‘ilishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi qayd etilgan.

Kalit so‘zlar: Sorghum bicolor L., jo‘xori, tuproq, o‘g‘it, o‘sish va rivojlanish, fenologik kuzatuvlar, N, P, K miqdori, mineral o‘g‘itlarning me’yor muddatlari.

Kirish (adabiyotlar sharhi bilan). Oq jo‘xori (Sorghum bicolor L.) dunyo bo‘ylab muhim donli va yem-xashak ekinlaridan biri sifatida e’tiborga loyiqdir. Uning qurg‘oqchilik va sho‘rlangan tuproqlarga nisbatan yuqori chidamliligi global oziq-ovqat xavfsizligi va qishloq xo‘jaligi barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. So‘nggi yillarda iqlim o‘zgarishi, tuproq sho‘rlanishi va suv resurslarining cheklanganligi oqibatida qishloq xo‘jaligida samarali hosil olish muammosi yanada dolzarb bo‘lib qolmoqda.

Aslanova X. Jo‘xori takroriy ekin sifatida ham ekiladi. Jo‘xori bir yillik o‘simlik. Qurg‘oqchilikka va issiqlikka chidamli. Tuproq va havo qurg‘oqchiligiga bardosh beradi. Maysasi — G da nobud bo‘ladi. 30—40° haroratga chidaydi. Yorug‘sevar, qisqa kun o‘simligi. Tuproqqa talabchan emas, ammo g‘ovak tuproqlarda yaxshi o‘sadi. Sho‘rga chidamli, o‘suv davrining boshlanishida sekin o‘sadi [ 1 ].

Almodares, A., Hadi, M. R. Agar bu davrda namlik tanqisligi yuzaga kelsa, ro‘vak to‘liq tashqariga chiqa olmasligi mumkin, bu esa yig‘im-terimda qiyinchiliklarga olib keladi. Bu bosqichda ro‘vakni ushlab turuvchi sopi pedunkul tez o‘sadi va boshi bayroq bargdan tashqariga chiqadi [2].

V.S.Agibalovaning ma’lumotiga qaraganda, sut qushqo‘nmasining urug‘idan 10 va 15% kukun dozasida nonning o‘ziga xos hajmining pasayishi, deliyadan tayyorlangan g‘ovakliligi, shuningdek, bunday organoleptik sifat ko‘rsatkichlarining yomonlashishi kuzatildi, nonning hajmi, g‘ovakliligi tuzilishi, maydalangan holati va boshqalar boshqa barcha variantlar. Mahsulotlar aniq hidga ega bo‘ldi va sut qushqo‘nmasining ta’mi, chaynash paytida chang zarralari sezildi. Zira 1 va 3% dan oldin nonning sifat ko‘rsatkichlariga ozgina ta’sir ko‘rsatgan [4].

B.A.Dospexovning tajribalariga ko‘ra, turli tabiiy zonalarda jo‘xori madaniyatini rivojlantirishda mahalliy sharoitga yaxshi moslashgan ertapishar nav va duragaylarni ko‘paytirish bilan bir qatorda ularni yetishtirish texnologiyasi ham alohida o‘rin tutadi. Yuqori hosil olish uchun to‘g‘ri joy tanlash, tuproqni o‘stirish va o‘g‘itlarning oqilona tizimidan foydalanish, tuproqdagi namlikni saqlash usullari, ekishning maqbul muddatlari va o‘simliklarni parvarish qilishning samarali usullaridan foydalanish muhimdir [9]. G. Yuldashev, U. Mirzayev, Z. Azimov, I. Sho‘r tuproqlarda oq jo‘xori kabi madaniy o‘simlikni yetishtirish masalasi uch jihatdan muhim ahamiyatga ega: global iqlim o‘zgarishi tezlashayotgan bir davrda uni tuproq sho‘rlanishiga qarshi kurashda fitomeliorant sifatida samarali qo‘llash, shuningdek, uning chorvachilikdagi ozuqaviy va shifobaxsh xususiyatlarini o‘rganish; shu bois, uni qurg‘oqchilik hamda tuproq sho‘rlanishining oldini olishning ilmiy asosi deb atash mubolag‘a bo‘lmaydi [10]. Jumaev K.X., Aslanova X.G. Doni to‘yimli, tarkibida 65-75% kraxmal, 10-15% oqsil (lizin), 3,5% gacha yog‘ bor. 100 kg jo‘xori doni 119 ozuqa birligiga teng. 100 kg ko‘k massasida -23,5, silosida -22, pichanida – 49,2 ozuqa birligi bor. Poya shirasida 10-15% qand bo‘lib, shinni ishlab chiqariladi [12].

2 -S H O ‘ B A Materiallar va metodlar Tadqiqotlar Qoraqalpog‘iston Respublikasi markaziy va shimoliy tumanlarining jo‘xori navlarini yetishtiradigan fermer va dehqon xo‘jaligi maydonlarida olib borilishi rejalashtirilgan. Jo‘xori o‘simligini yetishtirishda Qoraqalpog‘iston Respublikasi sharoitiga tavsiya etilgan va umumqabul qilingan agrotexnik usullardan foydalaniladi. Tajriba asosida olingan barcha ma’lumotlar B.A. Dospexovning uslubiy qo‘llanmasi asosida va MS Excel kompyuter dasturi yordamida statistik tahlil qilinadi. Natijalar Jo‘xorini oylar davomida kuzatib borganimizda 1-iyul oyida kuzatganimizda variantlarda mos ravishda 1-variantda 1-iyulda 80 sm, 1-avgustda 160 sm, 1-sentabrda 220 sm. 2-variantda 1-iyulda 100 sm, 1-avgustda 170 sm, 1-sentabrda 230 sm. 3-variantda 1-iyulda 100 sm, 1-avgustda 200 sm, 1- sentabrda 230 sm. 2-variantda 1-iyulda 100 sm ,1-avgustda 170 sm, 1-sentabrda 230 sm. 4-variantda 1-iyulda 120 sm, 1-avgustda 210 sm, 1-sentabrda 255 sm. 5-variantda 1-iyulda 140 sm, 1-avgustda 230 sm, 1-sentabrda 280 sm. 6-variantda 1-iyulda 140 sm, 1-avgustda 250 sm, 1-sentabrda 290 sm ni tashkil etdi (1-jadval). 1-jadval. Jo‘xorining o‘sishini oylar davomida kuzatib borish (sm) № Variantlar 1-iyul 1-avgust 1-sentabr

1 Nazorat: tabiiy holat (o‘g‘it 80 160 qo‘llanilmaydi) 2 N80,P60,K45.kg/ga 100 170 3 N120,P60,K45.kg/ga 100 200 4 N160,P60,K45.kg/ga 120 210 5 N200,P90,K60.kg/ga 140 230 6 N240,P90,K60kg/ga 140 250

Jo‘xori o‘simligining o‘sishi bo‘yicha ko‘rsatkichlar natijasiga qaraganda, nazorat varianti poyasi balandligi 220 sm, barglar soni 11 dona, bo‘g‘inlar soni 12 dona ekanligi kuzatildi. 2-variant poyasi balandligi 230 sm, barglar soni 13 dona, bo‘g‘inlar soni 14 donani tashkil etdi. 3-variant poyasi balandligi 230 sm, barglar soni 16 dona, bo‘g‘inlar soni 16 donani tashkil etdi. 4-variant poyasi balandligi 255 sm, barglar soni 18 dona, bo‘g‘inlar soni 17 dona ekanligi kuzatildi. 5-variant poyasi balandligi 300 sm, barglar soni 20, bo‘g‘inlar soni 18 donani tashkil etdi. 6-variant poyasi balandligi 305 sm, barglar soni 21 dona, bo‘g‘inlar soni 18 donani tashkil etdi. Eng uzun asosiy poya (305 sm) 6- variantda kuzatildi (2-jadval).

2-jadval. Jo‘xori o‘simligining o‘sishi bo‘yicha ko‘rsatkichlar

Barglar soni, Bo‘g‘in soni, Poyasi balandligi, sm dona dona

iyul 1 Nazorat: tabiiy holat 80 160 220 7 9 11 8 10 12 (o‘g‘it qo‘llanilmaydi) 2 N80,P60,K45.kg/ga 100 170 230 9 11 13 8 12 14

2 -S H O ‘ B A 3 N120,P60,K45.kg/ga 100 200 230 10 13 16 10 13 16 4 N160,P60,K45.kg/ga 120 210 255 11 15 18 11 14 17 5 N200,P90,K60.kg/ga 140 230 280 11 16 20 11 15 18 6 N240,P90,K60kg/ga 140 250 290 12 18 21 11 16 18

Nazorat variantida bir boshoqning uzunligi 11,5 sm ni tashkil etdi. 2-variantda bir boshoqning uzunligi 13,7 sm ni tashkil etdi. 3-variantda bir boshoqning uzunligi 15,3 sm ekani aniqlandi. 4- variantda bir boshoqning uzunligi 17 sm tashkil etdi. 5-variantda bir boshoqning uzunligi 18,5 sm tashkil etdi. 6-variantda bir boshoqning uzunligi 20 sm tashkil etdi. Bir boshoqdagi urug‘ vazni eng yuqori miqdori Oq jo‘xori navida kuzatilib (84,0g), bir boshoqning eng uzuni 6-variantda bo‘lib 20 sm ekanligi aniqlandi (3-jadval). 3-jadval. Jo‘xori o‘simliklarining hosildorlik elementlari (01.09.2026 y.)

№ Jo‘xori navlari Bir boshoqning uzunligi, sm

1 Nazorat: tabiiy holat (o‘g‘it qo‘llanilmaydi) 11,5

Xulosa va tavsiyalar Qoraqalpog‘iston sharoitida jo‘xori doni navlarini yetishtirishda o‘g‘itlash tizimi me’yorlari bilan birgalikda fenologik kuzatuvlar natijasida ilmiy uslublar va unumdorligi yuqori usullarning ahamiyatini ko‘rsatib beradi. Bugungi kunda respublikamizda barcha sohalar takomillashib yangi bosqichga chiqqanligi hammamizga ma’lum. Shiddat bilan rivojlanayotgan davr talablariga javob bera oladigan innovatsion texnologiyalarni qishloq xo‘jaligi sohasining asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lgan kimyolashtirish tizimiga kiritish orqali ekinlarga maqbul mineral o‘g‘it qo‘llash tizimini yangi bosqichga olib chiqish va sohani isloh qilish muhim ahamiyat kasb etadi.