Qoraqalpog‘iston sharoitida tarvuzning biologik xususiyatlari va yetishtirish agrotexnologiyasi

Mazkur maqolada Qoraqalpog‘istonning tuproq-iqlim sharoitida tarvuzning biologik xususiyatlari va yetishtirish agrotexnologiyasi yoritiladi. Nav tanlash, ekish muddatlari, tuproqni tayyorlash, sug‘orish va oziqlantirishning o‘simlik o‘sishi hamda rivojlanishidagi ahamiyati tahlil qilinadi. Tuproq sho‘rlanishi va suv ta‘minotini hisobga olgan holda hosildorlik hamda meva sifatini yaxshilashga qaratilgan agrotexnik yondashuvlar muhokama qilinadi.

X A LQ A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA X A L Í Q A R A L Í Q I L I M I Y- Á M E L I Y K O N F E R E N C I YA «Orolbo‘yi hududida suvdan foydalanish samaradorligi va «Aralboyı aymaǵında suwdan paydalanıw nátiyjeliligi hám sho‘rlanishning qishloq xo‘jaligi ekinlari hosildorligi hamda shorlanıwdıń awıl xojalıǵı eginleri zúráátligi hámde aholi hayot faoliyatiga ta’sirini monitoring va nazorat qilish xalıqtıń turmıs iskerligine tásirin monitoring etiw hám uchun iqlimga chidamli innovatsion texnologiyalarni ishlab qadaǵalaw ushın klimatqa shıdamlı innovaciyalıq chiqish» texnologiyalardı islep shıǵıw»

2 -S H O ‘ B A SHO‘RLANISH MONITORINGI Nukus · 16.10.2026 UDK 635.6:635.61:635.615

Qoraqalpog‘iston sharoitida tarvuzning biologik xususiyatlari va yetishtirish agrotexnologiyasi Ishmuradova Aysapar Berdimurad qizi 1-kurs magistranti · Erejepova Gulbahor Tajetovna Ilmiy rahbar Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti

Iqtibos uchun: Ishmuradova Aysapar Berdimurad qizi, Erejepova Gulbahor Tajetovna. Qoraqalpog‘iston sharoitida tarvuzning biologik xususiyatlari va yetishtirish agrotexnologiyasi // Orolbo‘yi hududida suvdan foydalanish samaradorligi va sho‘rlanishning qishloq xo‘jaligi ekinlari hosildorligi hamda aholi hayot faoliyatiga ta’sirini monitoring va nazorat qilish uchun iqlimga chidamli innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish: xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. – Nukus, 2026. – B. 214–217. – DOI: 10.66073/ReFocus-Conf/1610052

Annotatsiya. Mazkur maqolada Qoraqalpog‘istonning tuproq-iqlim sharoitida tarvuzning biologik xususiyatlari va yetishtirish agrotexnologiyasi yoritiladi. Nav tanlash, ekish muddatlari, tuproqni tayyorlash, sug‘orish va oziqlantirishning o‘simlik o‘sishi hamda rivojlanishidagi ahamiyati tahlil qilinadi. Tuproq sho‘rlanishi va suv ta’minotini hisobga olgan holda hosildorlik hamda meva sifatini yaxshilashga qaratilgan agrotexnik yondashuvlar muhokama qilinadi. Kalit so‘zlar: Qoraqalpog‘iston, tarvuz, biologik xususiyatlar, agrotexnologiya, nav tanlash, tuproq sho‘rlanishi, sug‘orish, hosildorlik. Аннотация. В статье рассматриваются биологические особенности арбуза и агротехнология его возделывания в почвенно-климатических условиях Каракалпакстана. Анализируется значение выбора сортов, сроков посева, подготовки почвы, орошения и питания для роста и развития растений. Обсуждаются агротехнические подходы к повышению урожайности и качества плодов с учётом засоления почв и водообеспеченности. Ключевые слова: Каракалпакстан, арбуз, биологические особенности, агротехнология, выбор сортов, засоление почв, орошение, урожайность. Abstract. This article examines the biological characteristics of watermelon and its cultivation practices under the soil and climatic conditions of Karakalpakstan. It analyzes the importance of cultivar selection, sowing dates, soil preparation, irrigation, and nutrient management for plant growth and development. Agronomic approaches to improving yield and fruit quality while considering soil salinity and water availability are discussed. Keywords: Karakalpakstan, watermelon, biological characteristics, cultivation practices, cultivar selection, soil salinity, irrigation, yield.

Kirish Poliz ekinlarini yetishtirishda o‘simlikning biologik xususiyatlari bilan hududning tuproq-iqlim sharoiti o‘rtasidagi munosabatni hisobga olish hosildorlik va mahsulot sifatini boshqarishning muhim asosidir. Tarvuz yetishtirishda navning imkoniyatlari, ekish sharoiti, suv ta’minoti va parvarish tadbirlari o‘zaro bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Qoraqalpog‘istonda tarvuz tomorqa, dehqon va fermer xo‘jaliklarida yetishtiriladigan, oilaviy iste’mol hamda bozorga chiqarish uchun foydalaniladigan poliz mahsulotlaridan biridir. Tarvuz issiqsevar ekin bo‘lib, urug‘ning unishi va dastlabki o‘sishi tuproq haroratiga bog‘liq. O‘simlikning rivojlanishida ildiz faoliyati, vegetativ o‘sish, gullash, changlanish va meva shakllanishi o‘zaro aloqador jarayonlardir. Changlatuvchi hasharotlar meva tugilishida muhim o‘rin tutadi, gullash va meva rivojlanishi davridagi suv tanqisligi esa hosilga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ushbu biologik talablar ekish muddati, sug‘orish va boshqa parvarish tadbirlarini belgilash uchun asos bo‘ladi.

Qoraqalpog‘iston sharoitida tarvuz yetishtirish masalasi tuproqning meliorativ holati va sug‘orish suvi bilan ta’minlanganlikni hisobga olgan holda yoritilishi zarur. Global yashil o‘sish instituti tomonidan tayyorlangan hududiy tahlilda poliz mahsulotlari yetishtiruvchilar qayd etgan muammolar qatorida tuproq sho‘rlanishi, ob-havo sharoitlari bilan bog‘liq xatarlar hamda suv sifati va undan foydalanish imkoniyatlarining cheklanganligi ko‘rsatilgan. Hududning tuproq sharoitini yagona tavsif bilan ifodalash agrotexnologiyani tanlash uchun yetarli asos bermaydi. Nukus tumanidagi muayyan tadqiqot maydonida olib borilgan tahlillarda tuproqlarning sho‘rlanish darajasi va turlari farqlanishi aniqlangan, yerosti hamda kollektor-drenaj suvlari tarkibi ham o‘rganilgan. Ushbu natijalardan kelib chiqib, ekin maydonini baholashda sho‘rlanishning mavjudligini qayd etish bilan cheklanmasdan, uning darajasi, tarkibi va suv sharoitiga e’tibor qaratish zarurligini anglash mumkin. Agrotexnologiyaning mazmuni tuproqni tayyorlash, ekish, oziqlantirish, sug‘orish va hosilni

2 -S H O ‘ B A yetishtirish tadbirlarining izchil bog‘lanishida namoyon bo‘ladi. Tarvuz uchun tuproq zichligi ildiz rivojlanishini cheklashi mumkin; sug‘orish tartibini esa tuproq namligi va o‘simlikning rivojlanish bosqichiga qarab moslashtirish muhimdir. Hududiy sharoitda ushbu tadbirlarni baholash hosil miqdori, meva sifati va sarflanadigan resurslarni birgalikda hisobga olishga yo‘naltirilishi lozim. Tarvuzning biologik xususiyatlari va yetishtirish agrotexnologiyasini o‘zaro bog‘liq holda yoritish Qoraqalpog‘iston polizchiligining imkoniyatlari hamda cheklovlarini chuqurroq tushunishga xizmat qiladi. O‘simlikning rivojlanish ehtiyojlari, maydonning tuproq-suv sharoiti va qo‘llaniladigan agrotexnik tadbirlar birgalikda tahlil qilinganda, hududga mos yondashuvlarni asoslash imkoniyati kengayadi. Qoraqalpog‘iston sharoitida tarvuz yetishtirish agrotexnologiyasini asoslashda o‘simlikning biologik talablari, ekin maydonining tuproq xususiyatlari va sug‘orish imkoniyatlari birgalikda hisobga olinishi zarur. Navning hosildorlik salohiyati uning muayyan sharoitda o‘sishi, gullashi, changlanishi va meva hosil qilishiga yaratilgan imkoniyatlar orqali namoyon bo‘ladi. Shu sababli agrotexnik tadbirlarning mazmuni o‘simlik rivojlanishining har bir bosqichiga mos ravishda belgilanadi. Hududiy yondashuvda tuproqning meliorativ holati alohida ahamiyatga ega. Nukus tumanidagi tadqiqot maydonlarida tuproqlarning sho‘rlanish darajasi va turlari farqlanishi aniqlangan. Bu holat tarvuz yetishtiriladigan uchastkalarni tuproq va suv tahlili asosida baholash zaruratini ko‘rsatadi. Quyidagi jadvallarda umumiy biologik tavsiflar va ularni Qoraqalpog‘iston sharoitida hisobga olishga qaratilgan agrotexnik yondashuvlar tizimlashtirilgan. 1-jadval. Tarvuzning biologik xususiyatlari va ularning agrotexnik ahamiyati

Biologik xususiyat Ilmiy tavsifi Tarvuz — Citrullus lanatus, qovoqdoshlar — Botanik mansubligi Cucurbitaceae oilasiga mansub bir yillik o‘simlik.

Palak yozuvchi o‘tsimon o‘simlik bo‘lib, O‘sish shakli vegetativ qismlari yer yuzasi bo‘ylab tarqaladi.

Ildizlarning samarali rivojlanishi tuproq Ildiz tizimi qatlamlari va namlik sharoitiga bog‘liq. Issiqsevar ekin. Umumiy qo‘llanmalarda urug‘

Issiqlikka talabi unishi uchun tuproq haroratining 20–35°C oralig‘i keltiriladi. Yorug‘likka Quyoshli sharoit o‘sish va mahsulot munosabati shakllanishi uchun qulaydir. Odatda erkak va urg‘ochi gullar hosil qiladi; Gullashi va meva tugilishida changlatuvchi hasharotlar changlanishi muhimdir.

Agrotexnik ahamiyati Ekinning rivojlanish davri va almashlab ekishdagi o‘rni hisobga olinadi. Ekish sxemasi palaklarning joylashishi va parvarish imkoniyatiga mos tanlanadi. Ildiz zonasidagi namlik hamda tuproq zichligi kuzatiladi. Ekish muddati tuproqning isishi bilan bog‘lanadi. Maydon va ekish zichligi yorug‘likdan foydalanishga moslashtiriladi. Gullash davrida changlanish sharoiti kuzatiladi.

Biologik xususiyat Ilmiy tavsifi Agrotexnik ahamiyati Suv tanqisligi, ayniqsa gullash va meva Sug‘orish rivojlanish bosqichi va Namlikka talabi rivojlanishida, hosilga salbiy ta’sir ko‘rsatishi namlik holatiga mos boshqariladi. mumkin. Tuproqqa Suv yaxshi o‘tadigan, drenaji yetarli yengil Maydon tanlashda tuproqning mexanik munosabati qumoq tuproqlarda qulay rivojlanadi. tarkibi va drenaji baholanadi. Sho‘rlanishga FAO tasnifida sho‘rlanishga o‘rtacha sezgir Tuproq va sug‘orish suvining tuz munosabati ekin sifatida berilgan. tarkibi hisobga olinadi. Yuqori namlik va ortiqcha yog‘in ayrim Ortiqcha namlikka Suv to‘planishi va uzoq namlanishning kasalliklar hamda meva chirishiga sharoit munosabati oldi olinadi. yaratishi mumkin. Yig‘im-terim muddati mevaning Pishish muddati va tashqi belgilari nav hamda

2 -S H O ‘ B A Mevaning pishishi haqiqiy yetilganligiga qarab mavsum sharoitiga qarab farqlanadi. belgilanadi. Jadvaldagi biologik tavsiflar FAO ma’lumotlari va universitetlarning tarvuz yetishtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy qo‘llanmalari asosida umumlashtirilgan. Harorat ko‘rsatkichi umumiy biologik ma’lumot bo‘lib, mahalliy ekish muddatini belgilashda dala sharoiti ham hisobga olinadi. Qoraqalpog‘iston sharoitida ekin maydonini tayyorlashdan oldin uning mavjud cheklovlarini aniqlash muhimdir. Tuproq unumdorligi, sho‘rlanish darajasi, suv ta’minoti va oldingi ekin haqidagi ma’lumotlar keyingi tadbirlarni tanlashga asos bo‘ladi. Shu nuqtayi nazardan, tarvuz yetishtirish agrotexnologiyasi ekishdan hosilni yig‘ishgacha bo‘lgan izchil boshqaruv jarayoni sifatida tashkil etilishi mumkin. 2-jadval. Qoraqalpog‘iston sharoitida tarvuz yetishtirish agrotexnologiyasi Agrotexnologik bosqich Tadbirning mazmuni Hududiy sharoitni hisobga olish Tuproq tarkibi, unumdorligi, sho‘rlanishi Tavsiyalar har bir uchastkaning Maydonni baholash va suv sifati tahlil qilinadi. aniqlangan holatiga moslashtiriladi. Drenaj holati baholanadi; zaruratga ko‘ra Sho‘r yuvish suv sifati, sho‘rlanish va Meliorativ tayyorgarlik sho‘rni kamaytirish tadbirlari drenaj imkoniyatiga asoslanadi. rejalashtiriladi. Poliz ekinlarini bir maydonda takroriy Oldingi ekin va maydonning kasalliklar

Almashlab ekish joylashtirish cheklanadi. Ekish qatlami tayyorlanadi, zichlashgan

Tuproqni tayyorlash qatlamlar va maydon notekisligi baholanadi. Pishish muddati, mahsulot sifati va

Nav tanlash kasalliklarga chidamlilik xususiyatlari baholanadi. Unuvchanligi ma’lum, sog‘lom urug‘ Urug‘ va ko‘chat sifati hamda ko‘chatlardan foydalaniladi. Ekish muddatini Tuproq harorati va sovuq xavfi hisobga belgilash olinadi. Qator va o‘simlik oralig‘i nav, texnika Ekish sxemasi hamda sug‘orish imkoniyatiga mos belgilanadi. O‘g‘itlash tuproq tahlili va o‘simlik Oziqlantirish ehtiyojiga asoslanadi.

tarixi hisobga olinadi. Suvning bir tekis tarqalishi va ildiz rivojlanishi uchun sharoit yaratiladi.

Navning hududga mosligi mahalliy kuzatuv va sinovlar bilan aniqlashtiriladi. Ko‘chat ekishda ildiz tizimining shikastlanishi kamaytiriladi. Ekish sanasi mavsumning haqiqiy sharoitiga qarab tanlanadi. Palak tarqalishi, suv ta’minoti va kutilayotgan meva o‘lchami hisobga olinadi. Sho‘rlangan sharoitda o‘g‘itning tuz yukiga ham e’tibor beriladi.

Namlik holati va rivojlanish bosqichiga Gullash va meva kattalashishi davrida Sug‘orish qarab suv beriladi. suv ta’minoti izchil boshqariladi. Suv ildiz zonasiga yetkaziladi, tizimning Suv sifati, filtrlar va namlangan zona Tomchilatib sug‘orish ishlashi nazorat qilinadi. chetida tuz to‘planishi kuzatiladi. Mulchalash va begona Qoplama yoki mos parvarish usullari Tuproq harorati, namlik va qo‘shimcha o‘tlar nazorati tanlanadi. xarajatlar baholanadi. Changlanishni qo‘llab- Changlatuvchilar faolligi kuzatiladi va Himoya tadbirlari gullash jarayoni bilan quvvatlash himoya qilinadi. muvofiqlashtiriladi.

Agrotexnologik bosqich Tadbirning mazmuni Hududiy sharoitni hisobga olish Kasallik va Dala kuzatuvi, sog‘lom ekish materiali Chora tanlashdan oldin zararlanish zararkunandalar va kompleks himoya qo‘llanadi. sababi aniqlashtiriladi. nazorati Meva yetilganligi tekshiriladi, ehtiyotkor Mahsulotning bozorga yetkazish muddati Hosilni yig‘ish va tashish yig‘im-terim va saralash amalga va tashish sharoiti hisobga olinadi. oshiriladi. Jadvaldagi bosqichlar tarvuz yetishtirish qo‘llanmalari va sho‘rlangan maydonlarda suv boshqarish tamoyillariga tayangan holda tizimlashtirilgan. Qoraqalpog‘iston uchun aniq ekish sxemasi, sug‘orish va o‘g‘itlash me’yorlari uchastka tahlili hamda mahalliy tajriba asosida belgilanadi. Agrotexnologiyani baholashda umumiy hosil miqdori bilan birga, bozorga yaroqli mahsulot

2 -S H O ‘ B A ulushi, meva o‘lchamlarining bir xilligi, yetilganlik darajasi va tashishdagi yo‘qotishlarni kuzatish maqsadga muvofiqdir. Suv sarfi, parvarish xarajatlari va maydonning mavsum yakunidagi holati ham qayd etilishi mumkin. Bunday ma’lumotlar nav va parvarish usullarini taqqoslash, qaysi bosqichda cheklov yuzaga kelganini aniqlash hamda keyingi mavsum uchun agrotexnik qarorlarni asoslashga yordam beradi. Xulosa Qoraqalpog‘iston sharoitida tarvuz yetishtirish agrotexnologiyasi o‘simlikning biologik talablari, tuproq sho‘rlanishi va suv ta’minotiga moslashtirilishi zarur. Hududga mos nav tanlash, sug‘orish va oziqlantirishni tuproq tahlili asosida boshqarish hamda meliorativ holatni nazorat qilish hosildorlik va meva sifatini yaxshilashga ko‘maklashadi.