Saksovul zararkunandalariga qarshi olib borilgan monitoring kuzatuv ishlari

Orolqumning Urgu va Surgul hududida yangi barpo etilgan qora va oq saksovullarida rivojlanadigan shishish hosil qiluvchi hasharotlar haqida aniqlanildi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 1425–1428 O‘zbek IQTIBOS UCHUN Shamuratova Nagima Genjemuratovna, Mixail Vitalevich Markov, Menlimuratova Saxipjamal Jenisbaevna, Endirboev Jasur Xasanboyevich, Joldasbaeva Nurayziya Bekbay qizi. Saksovul zararkunandalariga qarshi olib borilgan monitoring kuzatuv ishlari // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1425–1428. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910297

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

UDK: 63.632.7.77 SAKSOVUL ZARARKUNANDALARIGA QARSHI OLIB BORILGAN MONITORING KUZATUV ISHLARI Shamuratova Nagima Genjemuratovna1 Mixail Vitalevich Markov2 Menlimuratova Saxipjamal Jenisbaevna3 Endirboev Jasur Xasanboyevich4 Joldasbaeva Nurayziya Bekbay qizi5 1 "O‘simliklar himoyasi va karantini" kafedrasi boshlig‘i, q.x.f.d., professor. Qoraqolpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar institutı nagima@72 mail.ru “Biologiya va kimyo” kafedrasi, d.b.n, professor. Moskva pedagogik davlat universiteti, "O‘simliklar himoyasi va karantini" kafedrasi 2 kurs doktorantı. Qoraqolpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar institutı saxipjamal6556@gmail.ru " O‘simliklar himoyasi va karantini" kafedrasi 2 kurs magistrantı

Qoraqolpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar institutı jasurendirboev@gmail.ru " O‘simliklar himoyasi va karantini" kafedrasi 1 kurs magistrantı

Qoraqolpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar institutı joldasbaevanuraziya@gmail.com Annotatsiya: Orolqumning Urgu va Surgul hududida yangi barpo etilgan qora va oq saksovullarida rivojlanadigan shishish hosil qiluvchi hasharotlar haqida aniqlanildi.

Kalit so‘zlar: Orolqum, o‘simlik, gallitsa, tarqalishi, zararlilik darajasi, turlari, sistematika.

Annotaciya: Vıyavlenı nabuxayushie nasekomıe, razvivayushiesya na vnov` posajennıx chernıx i belıx saksaulax v Urgu i Surgulskom rayone Aralkuma.

Gilt sózler: Aralkum, rastenie, gallica, rasprostranenie, stepen` vredonosnosti, vidı, sistematika.

Abstract: Swelling-producing insects that develop on newly planted black and white saxaul in the Urgu and Surgul regions of the Aralkum Desert were identified.

Keywords: Aralkum, plant, gallicum, distribution, degree of harmfulness, species, systematics.

Ma’lumki, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2026 yil 12-fevraldagi 48-f-sonli farmoyishiga muvofiq Orol dengizining qurigan tubida, xususan Janubiy Orol – Orolqum hududida 2026 yil davomida 30 000 gektar maydonda yangi barpo etilgan saksovulzorlarni kasallik va zararkunandalardan himoya qilish hamda ularning saqlanib qolish darajasini oshirish bo‘yicha kompleks agrotexnik va himoya tadbirlarini amalga oshirish belgilangan.

Qoraqalpog‘iston Respublikasi Mo‘ynoq tumani hududidagi Janubiy Orol – Orolqum massivining 0-nuqtasidan 70–80 km ichki hududlarida joylashgan qora saksovul (Haloxylon aphyllum) plantatsiyalarida fitosanitar monitoring va himoya tadbirlari amalga oshirildi. Monitoring jarayonida saksovul o‘simliklarida un shudring kasalligi (Erysiphales spp.), gallitsa (Cecidomyiidae), shiralar (Aphididae), tripslar (Thrips spp.) hamda boshqa so‘ruvchi va kemiruvchi zararkunandalar tarqalishi kuzatildi. NUKUS · 2026

Shuningdek, hududning keskin kontinental iqlimi, yuqori sho‘rlanish, kuchli quruq shamollar, namlik tanqisligi va yuqori insolyatsiya ta’siri natijasida saksovullarda abiotik stress holatlari qayd etildi. Mo‘ynoq tumani saksovul maydonlarida tarqalgan shish hosil qiluvchi gallitsa zararkunandalarning fenologiyasi X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

1-jadval. Iyul Avgust Sentyabr I II III I II III I II III Gallitsa L L L L L L I I E P P P I E E L –lichinka davri, P- gumbak davri, I-imago davri, E-tuxum davri. Yuqoridagi jadvalni biologik jihatdan qaraydigan bo‘lsak, shish hosil qiluvchi gallitsalar (Cecidomyiidae) fenologiyasida odatda tuxum bosqichi 2–7 kun, lichinka esa ancha uzoq davom etadi. Jadvalda esa tuxum bosqichi deyarli sentyabr oyining « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

birinchi dekadasida davom etgan (1- jadval). Gap saksovul shish hosil qiluvchi gallitsalari (Mo‘ynoq tumani sharoiti) haqida ketayotgan e’tiborga olib, fenologiya taxminan yuqoridagicha bo‘lishi kerak (bir avlod uchun). Agarda bir tur emas, balki Mo‘ynoq tumanida saksovulda uchraydigan shish hosil qiluvchi zararkunandalar kompleksi uchun umumiy fenologiya jadvali Siz sanagan, ya’ni uchrashishi mumkin bo‘lgan turlarning ro‘yxati: Stefaniola congregata, Stefaniola gigas, Stefaniola similata, Asiodiplosis festinans, Asiodiplosis ulkunkalkani, Stefaniola deformans, Caillardia robusta hamda o‘rgimchaksimonlar (Arachnida: Trombidiformes) vakillari. Biroq ularning fenologiyasi bir xil emasligi sababli har bir tur uchun alohida qator bo‘lishi kerakligi ma’lum bo‘ldi, ammo asosan yoz oylarida, ya’ni iyul, avgust va sentyabr oylari davomida umumlashtirilgan jadval ko‘rinishiga keltirish mumkin, sababi ushbu yoz oylari davomida zararkunandalarning lichinka fazalarini uchratish mumkinligi aniqlanildi (2-jadval). Mo‘ynoq tumanida saksovulda uchraydigan shish hosil qiluvchi zararkunandalar kompleksi uchun umumiy fenologiya jadvali 2-jadval. Iyul Avgust Sentyabr Stefaniola congregata L L L Stefaniola gigas L L L Stefaniola similata L L L Asiodiplosis festinans L L L Asiodiplosis ulkunkalkani L L L

Iyul Avgust Sentyabr Stefaniola deformans L L L Caillardia robusta L L L

L- lichinka Biologik samaradorlikni baholash ishlari ishlovdan oldin hamda ishlovdan NUKUS · 2026

keyingi 7, 14 va 21 kunlarda vizual va biometrik kuzatuvlar asosida amalga oshirildi. Nazorat va tajriba maydonlarida kasallik hamda zararkunanda tarqalish darajasi, o‘simlikning o‘sish faolligi, yangi bo‘g‘in hosil qilishi va umumiy fiziologik holati tahlil qilindi. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Joriy yilda yog‘ingarchilik miqdorining o‘rtacha ko‘rsatkichdan yuqori bo‘lishi va havo haroratining nisbatan salqin kelishi kasallik va zararkunandalar tarqalishi uchun qulay sharoit yaratganligi sababli, fitosanitar himoya tadbirlarini keyingi bosqichlarda ham tizimli ravishda davom ettirish maqsadga muvofiq deb hisoblanadi. Xulosalar Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Saksovul – Saksovul, (Haloxylon), amarant oilasiga mansub o‘simlik hisoblanadi. Shoxlari va novdalari mo‘rt bo‘ladi. Saksovullarning asosiy xususiyati – cho‘l va sahrodagi shamollardan pana qilib, eroziya tarqalishining oldini oladi. Bu esa hududlar cho‘llashuvining oldini oladi « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

hamda sahro ekosistemasining saqlanib qolishini ta’minlaydi. Shish hosil qiluvchi kana va ikki qanotli pashshalar haqida Rossiya, Qozaqstonda tadqiqotlar olib borilgan, ammo qurigan Orol dengizi tubida turli xil zararli organizmlar shakllandi, shu sababli ilk bor mavjud bo‘lgan va endi barpo etilgan saksovullarda shish hosil qiluvchi kanalar tur tarkibi bo‘yicha aniqlanilgan turlar: O‘rgimchaksimonlar sinfi (Arachnida), Trombidiform, to‘plam shish hosil qiluvchi (Stefaniola congregata), katta shish hosil qiluvchi pashsha (Stefaniola gigas), o‘xshash stefaniola (Stefaniola similata), xavfli shish qiluvchi pashsha (Asiodiplosis festinans), ulkunqalqon gallitsasi (Asiodiplosis ulkunkalkani), deformatsiyalaydigan stefaniola (Stefaniola deformans), katta saksovul barg burgasi (Caillardia robusta). Surgul hududi asosan Orol dengizi qurigan tubida joylashgan hudud hisoblanadi. Eng birinchi marta saksovul o‘simligini ekish ishlari 2006 yildan boshlangan, ya’ni 2017 yildan oldin saksovul o‘simligi bo‘lgan, lekin kam sonda ekish ishlari olib borilgan. Hozirgi vaqtda Surgul hududida qari va yosh saksovullarni uchratishimiz mumkin. Zararkunandalarning ba’zi turlari qari saksovulga zarar bersa, ba’zi turlari yosh saksovullarga zarar berishi aniqlandi. Shu sababli ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish jarayonida saksovullarning yoshi ham inobatga olinishi kerakligi ma’lum bo‘ldi.