M.Nızanovtıń «Tutqın» romanında leksikalıq sinonimlerdiń qollanılıwı

Sinonimler leksikalıq quramnıń bir bálegin quraydı. Bul maqalada sinonimlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri, olardıń til biliminde tutqan ornı Muratbay Nızanovtıń «Tutqın» romanı mısalında sóz etilgen.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL

1366–1369 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Xojamuratova Arıwxan Polatbay qızı, Abishov Genjebay Matjanovich. M.Nızanovtıń «Tutqın» romanında leksikalıq sinonimlerdiń qollanılıwı // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1366–1369. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910285

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

M.NÍZANOVTÍŃ «TUTQÍN» ROMANÍNDA LEKSIKALÍQ SINONIMLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ

Xojamuratova Arıwxan Polatbay qızı Lingvistika (qaraqalpaq tili) qánigeligi 2-kurs magistrantı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti email: xojamuratovaariwxan873@gmail.com Abishov Genjebay Matjanovich Filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD), docent Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti email: genjebay421@gmail.com

Annotaciya: Sinonimler leksikalıq quramnıń bir bálegin quraydı. Bul maqalada sinonimlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri, olardıń til biliminde tutqan ornı Muratbay Nızanovtıń «Tutqın» romanı mısalında sóz etilgen. Tayanısh sózler: sinonim, sinonimiya, grammatikalıq sinonimler, leksikalıq sinonimler.

Tildegi sózlik quram tildiń qanday jaǵdayda ekenligin kórsetse, tildegi sinonimler sózlik quramnıń baylıǵın kórsetetuǵın kórsetkishlerdiń biri. Tildegi sinonimler adamnıń oyın durıs, anıq kórkem etip beriwde, maqsetine baylanıslı oydı kórkem bayanlawda áhmiyetli rol atqaradı. Sonlıqtan, tildiń leksikalıq baylıǵın kórsetetuǵın sinonimlerdi jıynap, sinonimlik sózlik dúziw usaǵan ámeliy máseleler XX ásirdiń 60–70-jıllarında qolǵa alına basladı. Qaraqalpaq til biliminiń leksikologiya baǵdarında izertlewdi kútip turǵan máseleler bar. Solardıń biri ádebiy tilde jiyi qollanılatuǵın órisi hám tildiń baylıǵın kórsetetuǵın kórkem tekstlerdegi sinonimler bolıp tabıladı. Olar sırtqı forması hám aytılıwı jaǵınan hár túrli, al ańlatatuǵın mánisi boyınsha bir-birine jaqın bolıp keledi. Materiallar hám metodlar Qaraqalpaq tilindegi sinonimler M.Qálenderov tárepinen arnawlı túrde izertlendi. Onıń monografiyalıq miynetlerinde qaraqalpaq tilindegi sinonimlerdiń payda bolıw jolları, sinonimlerdiń sóz shaqaplarına qatnası, frazeologiyalıq sinonimler, stilistikalıq sinonimler, sinonimlerdiń grammatikalıq ózgeshelikleri hám t.b. máseleler analizlengen [1;2;3]. Qaraqalpaq kórkem ádebiy tili leksikasındaǵı sinonimler menen sinonimlik qatardı belgilew hám olardıń payda bolıw derekleri ilimiy kózqarastan keńirek izertlewdi talap etedi.

Sonlıqtan, biz bul maqalada sinonimlerdiń qollanılıw ózgesheliklerin qaraqalpaq ádebiyatınıń kórnekli jazıwshı-shayırı

M.Nızanov shıǵarmaları mısalında anıqlawdı maqset ettik.

Nátiyjeler M.Nızanovtıń dóretiwshiligi óziniń milliy ózgesheligi menen ajıralıp turadı. Onıń shıǵarmaları qaraqalpaq tiliniń leksikalıq baylıǵınan sheber paydalanıp, sózlerdi stillik jaqtan orınlı qollanılıwı menen ózgeshelenedi. Máselen: Onıń ataanası bir jazda izli-izinen kóz jumdı [4:4]. Tájiaxmet awıldıń eń abıraylı adamı edi. NUKUS · 2026

Ótken jılı gúzdiń basında toqsanǵa shıǵıp qaytıs boldı [4:60]. Kempir, biraq saqıy, qolı ashıq [4:6]. Bul mısallardaǵı kóz jumdı, qaytıs boldı, saqıy, qolı ashıq sózleri bir-biri menen mánilik jaqtan jaqın. Degen menen, bul sózler jazıwshı tárepinen eki mánilik ottenok penen qollanıp tur hám bir-biri menen mánilesligi boyınsha X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

birlesip kele aladı. Olardıń ulıwma mánisi ortaq bolǵanı menen, kórkem tekstte orınlı paydalanıw – bul jazıwshınıń sóz tańlaw sheberligin kórsetedi. Leksikalıq sinonimler mánilik jaqtan bir-birine júdá jaqın, al sırtqı forması jaǵınan túrlishe bolıp kiredi. Mısalı: aytıw – qulaq-qaǵıs etiw – aldınan ótiw; boldırıw – halı ketiw – dimarı qurıw; menmensiw – murnın kóteriw – mise tutpaw hám t.b. Bunday sózler toparı óz ara sinonimlik qatardı dúzedi. Ash bolıp, júregi sazıp, kúnniń eńkeygenine quwanıp, awılǵa qarap quyınlatıp kiyatırǵanı sol edi [4:6]. – Qızım-aw, saǵan sep bere almadım. Bergen kórpe-tósegim de usı qara baspaq, razı bolagór. Qızına sep bermegen ana o dúnyada bárhá arqalanıp júredi, - « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

deydi dep eki qızdan keyin tuwılǵan Oralbayı bir jasqa tolǵanda zorǵa retlestirip, usı qara buzawdı qorasına ákep baylaǵan edi [4:7].

– Siz úydiń xojası? – dep sawal berdi tatar kisi.

Joqarıda keltirilgen mısallardaǵı ash bolıp – júregi sazıw, baspaq – buzaw, úydiń iyesi – úydiń xojası sózleri hám sóz dizbekleri óz ara sinonim bolıp kelgen. Bul mısallardaǵı sinonimler jazıwshı tárepinen sheberlik penen qollanılǵan. Úydiń iyesi dep qollanılsa da bolar edi, biraq jazıwshı tatar kisiniń tilinen úydiń xojası sinonimin orınlı qollanǵan. Yaǵnıy sol tatar adamnıń tiliniń bizden ayırmashılıǵın kórsetip bergen.

Aytıp úlgermey-aq aq taldan jarma qılıp soǵılǵan esik taqıldadı. Qapınıń qurastırǵan sańlaqlarınan at ústindegi adamnıń qamshısı kórindi [4:9].

Bul mısalda esik hám qapı sinonimleri hár gápte sózdiń orınsız tákirarlanbawı hám stillik talapqa ılayıq úylesimli etip berilgen. Bunda oqıwshı bir predmet haqqında aytılıp atırǵanın túsinedi.

Kiyatırǵan kisiniń hár jaǵında eki-ekiden, qollarında ózleriniń boylarınan uzın nayza uslaǵan eki nóker bar eken [4:13]. Áskerler tutqınlardı aldına salıp, esikke taman júrdi [4:146]. Xiywa xanlıǵın jawlap alıwǵa Orenburg guberniyası gornizonınan 4000 láshker, qural-jaraq, otın hám azıq-awqatlar tayar halǵa keltirildi [4:160].

Jazıwshı gápte nóker, láshker, ásker sinonimlerin qollanǵan. Bunda sózler mánilik jaqtan jaqın bolǵanı menen, waqıtlıq ayırmashılıq seziledi. Sebebi nóker, láshker sinonimleri házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde gónergen sóz (arxaizm) sıpatında qaraladı. Yaǵnıy nóker, láshker sózleri qaraqalpaqlardıń XIX ásirdegi waqıyaların súwretlewde berilse, ásker sinonimlik variantı sońǵı jıllardaǵı xalıqtıń turmıslıq waqıyaların sáwlelendiriwde qollanıladı. Roman tilinde xalıqtıń kúndelikli turmısında turaq jay hám úy buyımlarına baylanıslı sinonim sózler jumsalǵanın kóremiz. Mısalı: Aymereke esik awzında azıraq eglendi de, awızǵı bólmege shıqtı [4:22]. Kún batqan soń jáne sol NUKUS · 2026

qorqınıshlı ójirege kiredi [4:36]. Ol qıstıń kúnleri kópshik tıǵıp qoyǵan terezege qaradı [4:27]. Bul jerde uyqıǵa jatıw ushın salınǵan tósek ya dastıq joq edi [4:27]. Bul mısallardaǵı bólme – ójire, kópshik – dastıq sózleri óz ara sinonim sıpatında berilgen. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Jazıwshınıń «Tutqın» romanında sinonim payda etiwdiń basqa usıllarınan da paydalanǵan. Bunda sóz benen frazeologizmlerdi óz ara sinonim etip qollanǵan. Mısalı: Aymereke heshqashan eriniń kózine shóp salmaydı [4:28]. Lekin ... ol ózi bilip turıp qıyanet etpegen menen májbúr bolsa she? Keyin ol ózin keshire almaǵan. Sóytip... [4:28]. Oralbay ún qatpadı [4:25]. Qarlıbay úndemedi [4:44]. Ya Ábdiraman bolıp ya hayalı bolıp lám-lim dep til qatpadı [4:44]. Onıń ústine ózi de tez ósedi [4:50]. Kóz ashıp jumǵansha bolǵan joq, aǵası balasınan utılıp qaldı [4:35]. Romanda berilgen qıyanet etpegen – kózine shóp salmaydı; úndemedi – til « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

qatpadı – ún qatpadı; tez – kóz ashıp jumǵansha sózleri hám frazeologizmleri óz ara sinonim bolıp kelgen. Roman tilinde qaraqalpaq tiline ózlesken sózlerdi sinonim sıpatında qollanılǵanın kóremiz. Mısalı: Iranǵa kelgennen keyin qaysı qala ekenin bilmeymiz, áytewir, kóshelerde adamları ıǵısıp júrgen úlken sháhár eken [4:15]. Mańlayıńızdan ter shıǵıp kiyatır, - dedi Raxim úy iyesiniń olarǵa “nege jımıyasız” degen názer menen tigilgenin sezip [4:16]. Qarlıbay peshanasına alaqanın tiygizip kórdi. Lám barday [4:17]. Bul mısallarda qala – sháhár, mańlay – peshana sózleri óz ara sinonim sıpatında qollanılǵan. Biraq oǵan batılı barmaydı [4:6]. Izinen qarawǵa júregi dawamadı [4:88]. Biraq babasınıń ármanın iske asırıwǵa hesh biri júrek ete almadı. Bul keltirilgen mısallardaǵı sózler hám frazeologizmler óz ara sinonim bolıp kelgen. Olardı biriniń ornına ekinshisin qollanıwǵa bolmaydı. Eger de biriniń ornına ekinshisi qollanılsa, onda gáptegi emociya oǵan beriletuǵın ekspressivlik qatnas ápiwayı sóz bolıp qalıwı múmkin. Juwmaq Juwmaqlap aytqanda, sinonimler mánilik jaqtan bir-birine júdá jaqın, al sırtqı túri jaǵınan túrlishe bolıp keletuǵın leksikalıq birlik esaplanadı. Bul leksikalıq sinonimler jazıwshı M.Nızanovtıń «Tutqın» romanında sheberlik penen qollanılǵanlıǵın kóriwimiz. Ol tek ǵana sózlerden emes, sóz dizbegi, gónergen sózler, frazeologizmlerdi paydalanǵan halda, leksikalıq sinonimlerdi dúziwde qollanǵan.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Қәлендеров М. Қарақалпақ тилиндеги синонимлер. – Нөкис: «Қарақалпақстан», 1979. – 88 б. 2. Қәлендеров М. Қарақалпақ тили синонимлериниң қысқаша сөзлиги. – Нөкис: «Қарақалпақстан», 1990. – 172 б. 3. Қәлендеров М. Қарақалпақ тилиндеги синонимлердиң грамматикалық, NUKUS · 2026

структуралық ҳәм лексика семантикалық өзгешеликлери. – Нөкис: «Қарақалпақстан», 1989. – 92 б. 4. Нызанов М. Тутқын. – Нөкис: «Жети ықлым», 2024. – 288 б. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »