Qoraqalpog‘istonning karbonat tarkibli gilli xomashyo materiallarining tavsifi

Maqolada O‘zbekiston Respublikasida mahalliy xomashyo hisoblangan Qoraqalpog‘istonning gil xomashyolarining, xususan Bekboy lessi, Xo‘jako‘l gili va bentonitning kimyoviy-mineralogik va granulometrik tarkibi bo‘yicha tadqiq etish va olingan tahlil natijalari haqida so‘z yuritiladi. Granulometrik tahlil va mineralogik tahlili natijalariga ko‘ra, ularning tarkibida, asosan kvars, dala shpati, illit, montmorillonit, dolomit va karbonat minerallari mavjudligi va ushbu o‘rganilayotgan xomashyolar mayda dispersli gil xomashyosi guruhiga kirishi aniqlandi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 1363–1365 O‘zbek IQTIBOS UCHUN Xojametova B.K., Ibrayimova D.B., Pirniyazov N.S. Qoraqalpog‘istonning karbonat tarkibli gilli xomashyo materiallarining tavsifi // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026- yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1363–1365. – DOI: https://doi.org/ 10.66073/ReFocus-Conf/0910284

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

QORAQALPOG‘ISTONNING KARBONAT TARKIBLI GILLI XOMASHYO MATERIALLARINING TAVSIFI

Xojametova B.K. Ibrayimova D.B. Pirniyazov N.S. Qoraqalpoq davlat universiteti Annotatsiya: Maqolada O‘zbekiston Respublikasida mahalliy xomashyo hisoblangan Qoraqalpog‘istonning gil xomashyolarining, xususan Bekboy lessi, Xo‘jako‘l gili va bentonitning kimyoviy-mineralogik va granulometrik tarkibi bo‘yicha tadqiq etish va olingan tahlil natijalari haqida so‘z yuritiladi. Granulometrik tahlil va mineralogik tahlili natijalariga ko‘ra, ularning tarkibida, asosan kvars, dala shpati, illit, montmorillonit, dolomit va karbonat minerallari mavjudligi va ushbu o‘rganilayotgan xomashyolar mayda dispersli gil xomashyosi guruhiga kirishi aniqlandi.

Kalit so‘zlar: Keramik materiallar, tuproq, less, gil, bentonit, polidispers, kaolin, qum, granulometrik tarkib, montmorillonit, gidroslyudal, plastik xomashyo, olovbardoshlik.

Ma’lumki, gilli jinslar hamda maydalangan boshqa keramik xomashyo materiallari va massalari turli kattalik, shakl va tarkibdagi alohida tarkibiy qismlardan tashkil topgan. Mineral xomashyo materiallarining aksariyat ko‘pchiligi odatda polidispers bo‘ladi [1,2].

Biz tomonimizdan devorbop qurilish keramik materiallarining samarali tarkiblarini ishlab chiqish uchun standart uslubga muvofiq Qoraqalpog‘istonning gil xomashyolarining, xususan Bekboy lessi (BL), Xo‘jako‘l gili (XG) va bentonitning (XB) kimyoviy-mineralogik va granulometrik tarkibi bo‘yicha tadqiqotlar o‘tkazildi [3,4].

Bekboy koni lyossi kulrang-sariq rangli jins bo‘lib, strukturasi g‘ovak. 10% li xlorid kislota ta’sirida namuna qaynaydi, bu unda karbonatlar borligini ko‘rsatadi. Kimyoviy tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘rganilayotgan xomashyo qizdirilgan holatdagi alyuminiy oksidi (Al2O3) miqdori bo‘yicha gilli xomashyoning kislotali guruhiga kiradi. Keramik xossalariga ko‘ra Bekboy lyosslari o‘rtacha plastiklikka ega, chunki lyossning plastikligi 5,2 ga teng. O‘tga chidamliligi 1160 0C. O‘tga chidamlilik ko‘rsatkichi bo‘yicha yengil eriydigan xomashyo sinfiga kiradi.

Xo‘jako‘l koni gili tashqi ko‘rinishi bo‘yicha dolchinqizg‘ish sariq rangda, mineralogik tarkibi bo‘yicha montmorillonit – gidroslyudali. 10% li xlorid kislota ta’sirida loy qaynaydi. Olovbardoshligi bo‘yicha gil oson eriydigan xomashyolar guruhiga kiradi. Gil qizdirilgan holatdagi bo‘yovchi oksidlar miqdori bo‘yicha bo‘yovchi oksidlar miqdori yuqori bo‘lgan guruhga kiradi. Tadqiq qilinayotgan Xo‘jako‘l gili namunasining plastiklik soni 14,5 ga teng, demak, gil o‘rtacha plastik xomashyo guruhiga kiradi. Xo‘jako‘l koni bentoniti havoda quruq holatdagi dolchin-kulrang tusli gilli jins bo‘lib, strukturasi g‘adir-budur, notekis sinishli g‘ovakdir. 10% HCl ta’sirida qaynamaydi, bu esa namunada karbonatlar yo‘qligini ko‘rsatadi. NUKUS · 2026

O‘tkazilgan kimyoviy tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, qizdirilgan holatdagi Al2O3 miqdori bo‘yicha ular yarim kislotali xomashyolar guruhiga kiradi. Qizdirilgan holatdagi bo‘yoq oksidlari (Fe2O3+TiO2) miqdori bo‘yicha bentonitlar ularning miqdori o‘rtacha bo‘lgan xomashyolar guruhiga kiradi. Shu bilan birga, shuni ta’kidlash kerakki, keramik qurilish materiallarini ishlab chiqarish uchun X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

mineral xomashyoning yaroqliligini belgilovchi asosiy tarkibiy qismlar qiyin eriydigan oksidlar hamda ishqoriy va ishqoriy-yer metallarining oksidlaridir. Shu munosabat bilan, o‘rganilayotgan xomashyo resurslari – Bekboy lessi, Xo‘jako‘l gili va bentonitning moddiy tarkibi kimyoviy, xususan, silikat tahlili yordamida og‘irlik usuli bilan aniqlandi (1-jadvalda). Elakli tahlil usuli bilan o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, Bekboy lessi gil xomashyosining dag‘al dispers guruhiga kiradi, chunki 0,001 mm dan kichik zarrachalar miqdori 20% dan kam. Xo‘jako‘l koni gili va bentoniti mayda dispersli gil xomashyosi guruhiga kiradi. Shu bilan birga, yuqorida ko‘rsatilgan gilli jinslarning o‘rganilayotgan namunalarida disperslikni aniqlash uchun ularda yirik donali qo‘shimchalar « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

aniqlandi. 1-jadval. Gilli xomashyo materiallarining granulometrik tarkibi Xomashyo nomi Fraksiya miqdori, %, fraksiya o‘lchami, mm 0,063 0,063-0,01 0,01-0,005 0,005-0,001 <0,001 Bekboy lessi 3,7 62,54 10,1 8,61 14,94 Xo‘jako‘l gili 1,8 44,24 19,79 14,12 20,05 Xo‘jako‘l bentoniti 11,60 27,09 14,54 21,26 25,52 Granulometrik tahlil natijalari va ushbu gil xomashyo materiallarining yirik donali aralashmalarini aniqlash mos ravishda 1- va 2-jadvallarda keltirilgan. Bekboy lyossi xomashyosi, Xo‘jako‘l koni gili va bentonitining mineralogik tahlili natijalariga ko‘ra, ularda asosan kvars, dala shpati, illit, montmorillonit, dolomit va karbonat minerallari mavjudligi aniqlandi[5]. 2-jadval. Xomashyo materiallarida yirik donali qo‘shimchalar miqdori Xomashyo nomi Fraksiya miqdori, % hisobida, og‘irlik bo‘yicha Elakdagi qoldiq, mm 5,0 2,5 2,0 1,0 0,5 0,25 Общ, % Bekboy lessi 0,74 0,48 0,21 0,43 0,02 0,32 2,2 Xo‘jako‘l gili 0,14 0,76 0,77 2,33 1,41 0,90 6,3 Xo‘jako‘l bentoniti 1,82 1,01 2,20 2,42 1,57 0,28 9,3 Ushbu xomashyo jinslarining yengil va og‘ir fraksiyalarini mineralogik tahlil qilish natijalari 2-jadvalda keltirilgan. Bunda bu fraksiyalarning solishtirma massasi 2,9 g/sm3 ni tashkil etadi.

Xulosa. Umuman olganda, Qoraqalpog‘iston hududidagi Bekboy lessi, Xo‘jako‘l koni gil va bentonitlarining moddiy, xususan, kimyoviy-mineralogik va dispers tarkibini aniqlash bo‘yicha o‘tkazilgan eksperimental tadqiqotlar asosida, ularning ko‘rsatkichlari, geologik zaxiralari, mavjudligi, arzonligi va xususiyatlariga ko‘ra, keramik devorbop qurilish materiallarining samarali tarkiblarini ishlab chiqish uchun istiqbolli xomashyo resurslari ekanligi aniqlandi.