Inglis hám qaraqalpaq kórkem shıǵarmalarında emotivlik kategoriyasınıń leksikalıq-semantikalıq xarakteristikası

Usı maqalada kórkem shıǵarmalar tekstinde emotivlik kategoriyasın bildiriwshi leksikalıq-semantikalıq qurallardan sinonimler hám antonimlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri ilimiy tárepten tahlil etiledi. Teoriya tiykarı sıpatında V.I. Shaxovskiydiń emotiv semantika túrleri hám olardıń kórkem teksttegi konnotativlik imkaniyatları basshılıqqa alınǵan. Jumısta bir pútin tekstli, kontekstual, funkcional-stilistikalıq hám emotivlik valentlik metodlarınan paydalanıldı. Tallawlar kórsetkenindey, sinonimler emocional jaǵdaydıń intensivlik dárejesin, ashıw yamasa ıaza hareketlerin kúsheytip kórsetiwge xızmet etse, antonimler (sonıń ishinde, bolımsız prefiksli hám leksikalıq antonimler) qaharmannıń ishki ruwxıy zorıǵıwın, antitezalıq qarama-qarsılıǵın hám ambivalent (qospa) emocional jaǵdayların ashıwda áhmiyetli rol oynaydı.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 1353–1355 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Rivanna Xabipova Abdullaevna. Inglis hám qaraqalpaq kórkem shıǵarmalarında emotivlik kategoriyasınıń leksikalıq-semantikalıq xarakteristikası // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10- oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1353– 1355. – DOI: https://doi.org/ 10.66073/ReFocus-Conf/0910281

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

INGLIS HÁM QARAQALPAQ KÓRKEM SHIǴARMALARINDA EMOTIVLIK KATEGORIYASINIŃ LEKSIKALIQ-SEMANTIKALIQ XARAKTERISTIKASI Rivanna Xabipova Abdullaevna Phd. docent, oqıtıwshı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Annotaciya: Usı maqalada kórkem shıǵarmalar tekstinde emotivlik kategoriyasın bildiriwshi leksikalıq-semantikalıq qurallardan sinonimler hám antonimlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri ilimiy tárepten tahlil etiledi. Teoriya tiykarı sıpatında V.I. Shaxovskiydiń emotiv semantika túrleri hám olardıń kórkem teksttegi konnotativlik imkaniyatları basshılıqqa alınǵan. Jumısta bir pútin tekstli, kontekstual, funkcional-stilistikalıq hám emotivlik valentlik metodlarınan paydalanıldı. Tallawlar kórsetkenindey, sinonimler emocional jaǵdaydıń intensivlik dárejesin, ashıw yamasa ıaza hareketlerin kúsheytip kórsetiwge xızmet etse, antonimler (sonıń ishinde, bolımsız prefiksli hám leksikalıq antonimler) qaharmannıń ishki ruwxıy zorıǵıwın, antitezalıq qarama-qarsılıǵın hám ambivalent (qospa) emocional jaǵdayların ashıwda áhmiyetli rol oynaydı. Tayanısh sózler: Emotivlik kategoriyası, Leksikalıq-semantikalıq qurallar, Emotiv semantika, Emotivlik konnotaciya, Sinonimiya, Antonimiya,

Kórkem tekst, Kontekstual analiz, Salıstırmalı lingvistika Kórkem shıǵarmalar tekstlerinde emotivlik kategoriyasın bildiriw ushın tildiń túrli quralları: fonetikalıq, grafikalıq, morfologiyalıq, sintaksislik hám basqalar qollanıladı. Tildiń emotiv quralları arasında tiykarǵı orındı leksikalıq qurallar ieleydi. V.I. Shaxovskiy sózdiń emotiv semantikasınıń tómendegi mánislerin kórsetedi: a) sóylewshiniń emocionallıq jaǵdayın bildiriwshi affektiv sózlerge tán emotivlik mánis (sógis sózler, dawıssız sózler); b) logikalıq-predmetlik nominaciya menen birge júretuǵın hám sóylewshiniń tolıǵı menen atalıw obektine yamasa onıń belgilerine bolǵan emocionallıq qatnasın bildiretuǵın emotivlik konnotaciya (ǵarrı, qız bala). Bul jerde konnotatsiyanıń qosımsha semantikasında toplanıwı yaki sózdiń qosımsha mánisin aktuwallastırıw múmkin [3: 20-24].

Emociyalardı ańlatıwshı sózler birinshi tip emotiv semantikasınıń ieleri esaplanadı. Solay etip, emociyanıń atı potenciallıq emotiv boladı. Bul maqalada emotivlik kategoriyaları sinonimler, antonimler, qollanılıwı arqalı ashılıwın kórip ótemiz. XIX ásir aqırı – XX ásir baslarındaǵı zamanagóy inglis hám qandas bolmaǵan qaraqalpaq jazıwshılarınıń shıǵarmaları izertlewdiń illyustraciyalıq materialınıń deregi bolıp xızmet etti. Jumısta lingvistikalıq tallaw metodlarınan paydalanıldı. Izertlew obyekti tekst usıllarınan paydalanıw zárúrligin kórsetedi: emotiv temalar hám tekstlerdiń emotiv strukturasın belgilewde bir pútin tekstli analiz hám kontekstual analiz usılları qollanıladı; tekstli emotivliktiń funkcional-stilistikalıq ózgesheliklerin kórip shıǵıwda funkcional-stilistikalıq tallaw metodınıń paydalanılıwına alıp keldi; emotivlik til quralları hám olardıń tekstlerdegi kombinaciyaların kórip shıǵıwda distributivlik tallaw metodı hám emotivlik valentlik metodınan paydalanıldı. Sinonimler. Sinonimiya túsinigi álle qashannan berli hár qıylı lingvistikalıq talqılawlarǵa tartılǵan. Sinonimniń ne ekenligi, qanday sinonimler bolıwı hám t.b. NUKUS · 2026

haqqında hár qıylı, kóbinese qarama-qarsı pikirler bildirilgen. Sinonimlerdiń túrli anıqlamaları da bar. Sinonimler: birdey mánige iye bolǵan sózler; jaqın mánige iye bolǵan sózler; bir túsinikti ańlatıwshı sózler; bir predmetti ańlatıw múmkinshiligine iye bolǵan sózler. Belgili bir kontekstlerde sózlerdiń óz-ara almasıwı hám kerisinshe, olardıń hár qıylı kontekstler boyınsha bólistiriliwi (birdey kontekstlerde X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

sáykes kelmegende) de sinonimiyanıń belgisi esaplanadı [2:85]. Lyne tried not to look angry, being a billionaire and all, but she could tell he was slightly pissed off. [The Great Gatsby:132) Avtor angry – pissed off sóziniń sinonimin qollanıw arqalı (intensivlik dárejesi slightly ráwishiniń qollanılıwı menen ajıralıp turadı) qaharmandı qamtıp alǵan ashıw, narazılıq, qáhár ruwxıy jaǵdayın beredi. Jared tried not to look upset, but everyone could see he was clearly annoyed. Bul mısalda avtor upset-annoyed sóziniń sinonimin qollanıw arqalı qaharmannıń ruwxıy jaǵdayın kórsetip beredi. Dáryaǵa názer salsa, qáhárli tolqın «tuńǵıyq tereńge batırıp jiberemen», — « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

degendey áwpildep jarǵa soǵıp aybat etedi. Kóldi tıńlasa, azaplanıp shuwlap ısqırıp ermek etkendey, ashıwlı ıńıraǵanday boladı [Aq dárya; 38] Ajar kelbetin kógertip, ashıwlı ornınan turdı. — Isleytuǵın bolsań, kiyin qáne? — dedi Ajar artına qáhárli qarap. [Aq dárya; 104] «Aq darıya» shıǵarmasından alınǵan mısallarda avtor «qáhárli» hám «ashıwlı» emotiv-baha beriwshi sinonimlerin janlandırıw (personifikaciya) hám ekspressivlikti kúsheytiw usılları arqalı tabiat qubılısları (tolqın, kól) ushın da, qaharmannıń psixobiologiyalıq jaǵdayı (Ajar) ushın da parallel qollanıp, kontekstual-subyektivlik emotivliktiń shıńına shıqqan joqarı gradatsiyalı (intensiv) unamsız emocional halattı tallap kórsetken. Emotivlik kategoriyasın bildiriw ushın antonimler de qollanıladı. Feyillerdiń bolımsız prefiksleri járdeminde antonimlik qatnasıqlardı bildiriw házirgi zaman tillerinde, sonıń ishinde, emocionallıq jaǵday feyilleri arasında belgili orındı ieleydi. Salıstırıń: —like (to find something enjoyable or agreeable) — dislike (to consider unpleasant or disagreeable) [11]. Seymour thought it should be secret, but Nico disagreed. [Undercover:159) agree sózi dis- pristavkası járdeminde keri mánige iye boladı. Bul arqalı qaharmannıń tańlawdıń qatańlıǵı hám óz kúewine baǵınıwdı qálemeytuǵınlıǵın jetkerip beredi. Antonimlerdiń tiykarǵı gruppasın belgili bir sıpatlardı ańlatatuǵın sózler quraydı, olardı ajıratıwdıń ózi tek berilgen sıpatlardı bir-birine qarama-qarsı qoyılǵan mániler járdeminde bóleklew sıpatında ǵana múmkin boladı. Sózlerdiń antonimlik qarama-qarsılıǵı bunday jaǵdayda olar ushın konstruktivlik jaqtan zárúrli bolıp tabıladı. "Úlken" (grand, big), "keń" (large, wide), "jaqsı" (good, nice), "kúshli" (strong, stark), "jeńil" (easy, light), "bay" (rich, wealthy), "haqıyqat" (truth),

"densawlıq" (health) hám t.b. sózlerdiń mánisleri olarǵa sáykes túrde "kishi" (small), "tar" (narrow), "jaman" (bad), "ázzi" (weak), "qıyın" (difficult), "kámbaǵal" (poor), "jalǵan" (lie), "awırıw" (disease) h.t.b. Bir sintagmada eki antonimniń qollanılıwı qaharmannıń unamsız sezimlerin beriw – átiraptaǵı barlıq nárseler gózzal bolıwına qaramastan biraq, ol dúnyanı qara NUKUS · 2026

kóz benen kóriwin ańlasaq boladı. It felt so fragile and vulnerable in her grasp — despite the fact that Katrina was an excellent horsewoman, and was able to control huge animals with those little-girl fingers. [Undercover:159) Bul mısalda avtor qızdıń kishkene barmaqların ol basqarıwı kerek bolǵan X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

úlken haywanlarǵa qarama-qarsı qoyıwǵa járdem beretuǵın huge – little antonimlerin qollanadı. Avtor usı antonimlik juplıqtı qollanıw arqalı atqa miniw tájiriybeli shabandoz hayalǵa qanday emocionallıq tásir etkenligin kórsetiwge erisedi. The calm before the storm mirrored the peace within him, soon to be shattered by anger.[Ch.D.p36] Bul mısalda calm-anger ishki ruwxıy jaǵdaylarǵa qarama-qarsı bolıp, zorıǵıwdı kórsetedi. Her love turned into hate the moment she discovered the betrayal. [W.Sh.] Love – Hate antonimleri qaharmannıń keskin emocionallıq ózgeriwin kórsetedi. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Biz qarap atırǵan shıǵarmalarda avtorlar antonimlerden kóbirek paydalanadı. Qaraqalpaq tilindegi mısaldı qarasaq: Men kelgenshe nege shıdamadıńız, háwlekiler! — dep Irısqul biy hám ashıwlı, hám quwanıshlı sóyledi. — Ádilliktiń adamı jańa shıqptı. [T.Q.Maman biy:25] Gáptegi «ashıwlı» hám «quwanıshlı» leksikalıq antonimleri bir sintagmalık konstruktsiyada («hám ashıwlı, hám quwanıshlı») birigip kelip, qaharmannıń (Órisqul biy) psixikasındaǵı qarama-qarsı eki duygınıń (unamsız hám unamlı) bir waqıttıń ózinde payda bolıwın, yaǵnıy ambivalent emotivlikti ańlatadı. Antonimlik qarama-qarsılıqlarǵa qaraǵanda bolımsız prefiksler menen keledi. Antonimler pikirdi anıqlastırıwǵa, onı anıqlawǵa, obrazlı etiwge, tolıǵıraq beriwge múmkinshilik beredi. Qanday da bir hádiyseniń xarakteristikasın beriw, belgilenetuǵın nársege avtorlıq baha beriw, berilip atırǵan mazmundı kúsheytiw. Antonimlik qarama-qarsılıqlar ózine tán antiteza bolıp, qaharmanlardıń ruwxıy jaǵdayların obrazlı túrde jetkerip beredi.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Волек Б. Типология эмотивных знаков / Б. Волек // Язык и эмоции: сборник научных трудов / Волгоградский государственный педагогический университет. – Волгоград: Перемена, 1995. – С. 15–24. 2. Пухаева Л. С. Синонимы в словаре и в художественном тексте / Л. С. Пухаева // Русский язык в школе. – 1993. – № 4. – С. 84–89. 3. Шаховский В. И. Категоризация эмоций в лексико-семантической системе языка0: монография / В. И. Шаховский. – Воронеж: Изд-во Воронеж. ун-та, 1987. – 190 с.