Qaraqalpaq folklorında naqıl-maqallardıń tematikalıq hám janrlıq ózgeshelikleri

Bul maqalada qaraqalpaq folklorındaǵı kishi janr bolıp esaplanatuǵın naqıl-maqallar hám olardıń tematikalıq, janrlıq ózgeshelikleri sóz etiledi. Naqıl-maqallar xalıq awızeki dóretpeleri ishinde eń kóp tarqalǵan kishi janrlardıń biri bolıp, onda turmısımızdıń barlıq táreplerin jámlegen máseleler orın alǵan. Qaraqalpaq folklorındaǵı naqıl-maqallardıń tiykarǵı mazmunında milletimizdi awızbirshilikke, tatıw jasawǵa shaqırıw, watanǵa, tuwǵan elge sadıqlıq tuyǵların qáliplestiriw, kásip-óner iyelewdiń áhmiyetin túsindiriw, xalıqlıq dástúrler hám taǵı basqa túsinikler menen oqıwshılardı sanalılıqqa tárbiyalaw máselesi baslı orındı iyeleydi. Qaraqalpaq folklorında naqıl-maqallardıń basıp shıǵarılıw dáwiri, olardıń tereń filosofiyalıq, didaktikalıq máni beriwshi qásiyetleri mısallar menen analizlenip keń talqıǵa alınǵan.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 1348–1352 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Uzakova Saltanat Paraxatovna, Klishbaeva Nelufar. Qaraqalpaq folklorında naqıl-maqallardıń tematikalıq hám janrlıq ózgeshelikleri // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1348–1352. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910280

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

QARAQALPAQ FOLKLORÍNDA NAQÍL-MAQALLARDÍŃ TEMATIKALÍQ HÁM JANRLÍQ ÓZGESHELIKLERI

Uzakova Saltanat Paraxatovna p.i.f.d. (PhD) Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası úlken oqıtıwshısı Klishbaeva Nelufar Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Folklortanıw hám dialektologiya qánigeligi 2-kurs magistrantı

Annotaciya: Bul maqalada qaraqalpaq folklorındaǵı kishi janr bolıp esaplanatuǵın naqıl-maqallar hám olardıń tematikalıq, janrlıq ózgeshelikleri sóz etiledi. Naqıl-maqallar xalıq awızeki dóretpeleri ishinde eń kóp tarqalǵan kishi janrlardıń biri bolıp, onda turmısımızdıń barlıq táreplerin jámlegen máseleler orın alǵan. Qaraqalpaq folklorındaǵı naqıl-maqallardıń tiykarǵı mazmunında milletimizdi awızbirshilikke, tatıw jasawǵa shaqırıw, watanǵa, tuwǵan elge sadıqlıq tuyǵların qáliplestiriw, kásip-óner iyelewdiń áhmiyetin túsindiriw, xalıqlıq dástúrler hám taǵı basqa túsinikler menen oqıwshılardı sanalılıqqa tárbiyalaw máselesi baslı orındı iyeleydi. Qaraqalpaq folklorında naqıl-maqallardıń basıp shıǵarılıw dáwiri, olardıń tereń filosofiyalıq, didaktikalıq máni beriwshi qásiyetleri mısallar menen analizlenip keń talqıǵa alınǵan.

Gilt sózler: qaraqalpaq folklorı, naqıl-maqallar, folklorlıq shıǵarmalar, tematikalıq, janrlıq, formalıq ózgeshelikler, filosofiyalıq, didaktikalıq mániler.

Abstract: In this article, the narratives of the Karakalpak folklore, which are considered a minor genre, and their thematic and genre characteristics will be discussed. Proverbs are one of the most widespread subgenres in folk oral literature, and they cover all aspects of our lives. In the folklore of Karakalpak, in the basic content of proverbs, there are words devoted to the unity of our nation, the formation of ties of friendship, affection, loyalty to the homeland, the native land, important traditions of occupation, folk traditions, and other relatives. In Karakalpak folklore, it was necessary to speak on the basis of proverbs, which were to be analyzed and discussed with examples of their philosophical and didactic qualities.

Keywords: Karakalpak folklore, proverbs, folklore works, thematic, genre, formal features, philosophical, didactic meanings.

Hárbir xalıqta gezlesetuǵın xalıq awızeki dóretpeleri túrli janrlarǵa bólingen hám olarda sol xalıqtıń sana-sezimi, turmıslıq jaǵdayı hám dúnyaqarası sáwlelengen boladı. Folklorlıq shıǵarmalar óziniń kólemi hám mazmunı boyınsha bir neshe túr hám janrlarǵa bólinedi. Qaraqalpaq folklorında keń kólemdegi janrlıq formalarǵa iye dóretpeler kóp. Sonday-aq, kólemi boyınsha bir neshe qatarlardan turatuǵın kishi janrdaǵı shıǵarmalar da orın alǵan. Olarǵa naqıl-maqallar, jumbaq hám jańıltpashlardı kiritemiz. Biz bul maqalamızda qaraqalpaq folklorındaǵı naqıl-maqallardıń janrlıq, formalıq hám tematikalıq jaqtan ózgesheliklerin úyrenemiz.

Ótken tariyxımızǵa názer awdarsaq, ázel-ázeden atababalarımız naqıl-maqallardı ózleriniń basınan ótkergen turmıs tájiriybeleri tiykarında dóretip, óz oy-pikirlerin qısqa hám anıq jetkeriwde, toqsan oydıń túyinin bir sóz benen sheship beriwde sóz óneriniń jetilisken forması naqıl-maqallardan jiyi paydalanıp kelgen. Házirgi dáwirimizde de naqıl-maqallardıń kúndelikli turmısımızda jiyi qollanılıwı – milliy sana sezimimizdiń rawajlanıwına úlken tásir kórsetip atır. Naqıl-maqallar xalıq awızeki dóretpeleri ishinde eń kóp tarqalǵan kishi janrlardıń biri bolıp, onda turmısımızdıń barlıq táreplerin jámlegen máseleler orın alǵan. Qaraqalpaq NUKUS · 2026

folklorındaǵı naqıl-maqallardıń tiykarǵı mazmunında milletimizdi awızbirshilikke, tatıw jasawǵa shaqırıw, watanǵa, tuwǵan elge sadıqlıq tuyǵların qáliplestiriw, kásip-óner iyelewdiń áhmiyetin túsindiriw, xalıqlıq dástúrler hám taǵı basqa túsinikler menen oqıwshılardı sanalılıqqa tárbiyalaw máselesi baslı orındı iyeleydi. Qaraqalpaq folklorındaǵı naqıl-maqal úlgilerin jıynaw hám baspaǵa tayarlaw X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

jumısları XIX ásirdiń aqırınan baslap, pútin XX ásir dawamında hám ǵárezsizlik dáwirinde de ele dawam etip kelgen. 2015-jılı baspadan shıqqan kóp tomlıq qaraqalpaq folklorı kitabında keltirilgen maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalların eń dáslepki jıynawshılar N.P.Ostroumov, Sh.Wáliyxanov, A.Divaevlar bolǵan. Keyin ala bul iygilikli isti rus alımı N.A.Baskakov dawam ettirgen. Bunnan keyin jergilikli alımlardan N.Dáwqaraev hám Q.Ayımbetovlar joqarıdaǵı ilimpazlardıń jıynaǵan materialların qayta kórip, tolıqtırıp, naqıl-maqallardı toplawda ayırıqsha xızmet etken[3]. Ásirese, Q.Ayımbetov naqıl-maqallardı arnawlı túrde úyrenip, bir qatar ilimiy maqalalar járiyalap, naqıl-maqallar toplamın basıp shıǵaradı. Sonday-aq, 1960-jılları folklortanıwshı alım « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Q.Maqsetovtıń basshılıǵında folklorlıq ekspediciyalar shólkemlestirilip, xalıq awızeki dóretpeleriniń basqa janrları qatarında naqıl-maqallardı toplawǵa ayırıqsha dıqqat awdaradı. Usınday izlenisler hám qayta jıynalǵan materiallar tiykarında naqıl-maqal úlgileri kóp tomlıq qaraqalpaq folklorınıń IV tomı bolıp f.i.k. T.Nietullaevtıń tayarlawında baspada járiyalandı. Bunnan tısqarı 2010-jılı M.Abdullaevtıń “Atalar sózi – aqıl” kitabı jarıq kórdi. Qullası, joqarıda atap ótilgen ilimpazlardıń toplaǵan hám járiyalaǵan materialları tiykarında kóp tomlıq qaraqalpaq folklorınıń 88-91-tomları naqıl-maqallarǵa arnalıp baspadan shıǵadı. Biz usı 88-91-tomlarda keltirilgen naqıl-maqal úlgilerin maqalamızda talqılap ótemiz.

Naqıl-maqallar – uzaq ásirler boyı toplanıp kelingen ómir tájiriybelerinen kelip shıǵıp aytılatuǵın, keń oy-pikirdi jıynaqlı etip beretuǵın, turmıs shınlıǵı tuwralı qısqa tujırımlı, ótkir hám obrazlı qılıp sáwlelendiriwshi folklordıń kishi janrı esaplanadı. “Naqıl-maqallar formalıq jaqtan ıqsham túrde qısqa bolsa da, kórkemligi jaǵınan tereń obrazlılıqqa iye bolıp keledi”[4]. Sonday-aq, naqıl-maqallar mazmunı boyınsha tereń mánige iye bolıp keledi. Mısalı olarda ilim-bilim, óner iyelew, tábiyat, turmıs mashqalaları hám basqa da temalarǵa baylanıslı hár qıylı mazmundaǵı pikirler jámlengen. Joqarı oqıw orınları ushın sabaqlıq retinde basıp shıǵarılǵan “Qaraqalpaq folklorı” miynetinde naqıl-maqal túsinigine mınaday táriyp berilgen: “Naqıl-maqal ataması jup sózler túrinde bir qosılıp aytılıp, terminologiyalıq jaqtan bir túsinikti beredi, biraq folklor iliminde olar ajıratılıp, bólek mánilerge iye bolıp keledi. Bunday kishi janrǵa kiriwshi naqıl-maqallardıń forması hár qıylı bolıwı múmkin. Mısalı bir qatarlı, eki qatarlı qara sóz túrinde hám úsh-tórt qatarlı qosıq formasında da ushırasadı. Biraq tematikalıq jaǵınan olar hár qıylı mánilerge iye bolıp keledi. Naqıl – aytılatuǵın oy-pikirdi tımsallamay, tiykarǵı mánisinde beredi hám qurılısı boyınsha bir, eki yamasa onnan da kóp qatarlardan ibarat bolıp, qatarları qosıqqa uqsap uyqasıp keledi. Mısalı: Atańa ne qılsań, aldıńa sol keledi. Maqallar naqıllarǵa qaraǵanda awıspalı yamasa astarlı mániske iye bolıp keledi. Bunda sóylep atırǵan adam maqaldı qıysını kelgen jerinde retin tawıp gápke qosıp baradı. Mısalı: Soqır tawıqqa bári tarı”. [1] Naqıl-maqallar xalıqtıń turmıslıq tájiriybesi tiykarında qáliplesken bolıp, NUKUS · 2026

olardıń tiykarǵı janrlıq qásiyetleri tómendegilerden ibarat: - Iqshamlılıq – qısqa hám tuwra mánide bolıwı; - Obrazlılıq – kórkemlew quralları arqalı súwretlew kúshine iye bolıwı; - Didaktikalıq – aqıl-násiyat hám ádep-ikramlılıq qaǵıydaların úgitlewi; - Ulıwmalıq – kóp xalıqlar menen uqsaslıq formada ushırawı. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Mine usınday janrlıq qásiyetlerin anıqlay otırıp, naqıl-maqallardıń tematikalıq jaqtan mazmunın talqılap ótemiz. Qaraqalpaq folklorındaǵı naqıl-maqal úlgileri kóp ásirler boyı xalıq awzında aytılıp, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Olarda turmısımızdıń túrli tarawlarına baylanıslı máseleler sóz etiledi. Folklortanıw iliminde naqıl-maqallardı tematikalıq baǵdarları boyınsha bir neshe túrlerge ajıratıp kórsetedi. Mısalı miynet haqqında naqıl-maqallar, densawlıq, óner, bilim, túrli kásipler, tuwılǵan jer, ádep-ikramlılıq, adamgershilik, doslıq hám basqa temalar orın alǵan. Kóp tomlıq qaraqalpaq folklorınıń 88-tomında naqıl-maqallar tematikalıq jaqtan tómendegi túrlerge ajıratıp kórsetilgen: Atamákan, el-jurt, shańaraq mashqalaları haqqındaǵı naqıl-maqallar; Insan hám insanıylıq pazıyletler « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

haqqındaǵı naqıl-maqallar; Turmıslıq talaplar hám úrp-ádetler haqqındaǵı naqıl-maqallar; Kásip-óner, waqıt hám máwsimler haqqındaǵı naqıl-maqallar. Kóp tomlıq qaraqalpaq folklorınıń 88-tomında atamákan, el-jurt, shańaraq mashqalaları haqqındaǵı tómendegi naqıl-maqal úlgileri keltirilgen. 1. Ata jurt – altın besik. 2. Watansız adam – shámensiz búlbil. 3. Urıwlı el – uyalı terek. 4. Eli bardıń tili bar Tili bardıń úni bar. 5. Tuwǵan eldiń qádirin, Shette júrseń bilerseń, Kúsh-kóliktiń qádirin, Kóship-qonsań bilerseń. [3] Bul naqıl-maqallarda atamákan, tuwılǵan jer haqqında tujırımlı qatarlar orın alǵan hám oqıwshını tuwılǵan jerdiń qádirin tereń seziniwge iytermeleydi. Al kóp tomlıq qaraqalpaq folklorınıń 89-tomında insan hám insanıylıq pazıyletler jóninde tómendegi naqıl-maqallar berilgen: 1. Birlik bar jerde tirilik bar. 2. Ómir qızıǵı – sıylasıq. 3. Awızbirshilik qayda bolsa Bereket sonda bolar. 4. Bir esik jabıq bolsa, Qırq esik ashıq. 5. Bir kórgen – bilis, Eki kórgen – tanıs,

Úshinshide attan túsip qol alıs. [3] Bul keltirilgen naqıl-maqallarda insan turmısına máni beriwshi hám insanıylıq pazıyletlerdi qáliplestiriwshi didaktikalıq mazmundaǵı qatarlar oqıwshılarda adamgershilik sezimleriniń oyanıwına túrtki boladı. Kóp tomlıq qaraqalpaq folklorınıń 90-tomında bolsa turmıslıq talaplar hám úrp-ádetler haqqındaǵı naqılNUKUS · 2026

maqallar orın alǵan: 1. Bala berseń, sana ber. 2. Haqıyqatlıq mayıssa da, sınbaydı. 3. Basqan izińdi ańlap bas. 4. Qudayǵa sıyınǵan qustay ushar, X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Adamǵa sıyınǵan murttay ushar. 5. Adam kewli menen azar, Tili menen tozar. [3] Turmıslıq talaplar hám úrp-ádetler haqqında sóz etiletuǵın bul naqıl-maqallarda tereń filosofiyalıq máni beriwshi, insanlardı hámishe sergeklikke iytermelewshi, haqıyqıy insan bolıp jasawǵa baǵdarlawshı qatarlar jámlengen. Kóp tomlıq qaraqalpaq folklorınıń 91-tomında kásip-óner, waqıt hám máwsimler haqqında tómendegi naqıl-maqal úlgileri keltirilgen: 1. Qarlıǵash – báhár tımsalı. 2. Aqıllı adam qıstıń ǵamın jazda kórer. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

3. Dúnya tawsılmas – álwan, Adam – jol júrgen kárwan. 4. Jerdiń kórki – daqıl, Erdiń kórki – aqıl. 5. Úsh ay sawınım, Úsh ay qawınım, Úsh ay shabaǵım, Úsh ay qabaǵım. [3] Bul naqıl-maqallar tereń filosofiyalıq mazmunǵa iye bolıp, onda waqıttıń qádiri hám onı astarlı mánide súwretlep kórsetiwshi tábiyatqa tán belgiler hám qubılıslar kórkemlik penen sheber sóz etilgen. Ulıwmalastırıp aytqanda, joqarıda kórsetilgenindey, tematikalıq jaqtan bólingen bul naqıl-maqallar ózleriniń janrlıq hám formalıq qásiyetleri menen tereń filosofiyalıq, didaktikalıq hám publicistikalıq mazmundı jámlewshi qaraqalpaq folklorın bezegen biybaha kórkem sóz úlgileri bolıp, keleshek áwladlarımızdıń sana-seziminiń ósiwine, dúnyaǵa kózqaraslarınıń keńeyiwine túrtki beretuǵın milliy miyrasımız bolıp qaları sózsiz. Sonıń menen birge, naqıl-maqal úlgilerin jaslar sanasına tereń sińdiriwde zamanagóy úlgidegi naqıl-maqallar toplamı baspada shıǵarılsa maqsetke muwapıq bolar edi. Óytkeni, kóp tomlıq qaraqalpaq folklorın kópshiliktiń alıp oqıwına múmkinshiligi joq.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Járimbetov Q, Nızamatdinov J, Allambergenova I. Qaraqalpaq folklorı. – Tashkent: Sano-standart, 2018. 2. Maqsetov Q. Qaraqalpaq xalqınıń kórkem awızeki dóretpeleri. – Nókis: Bilim, 1996. 3. Qaraqalpaq folklorı. Kóp tomlıq. 88-100-tomlar. – Nókis: Ilim, 2015.

« O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I » X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA NUKUS · 2026

Uzakova S.P., Klishbaeva N. 4. Safarov O. O‘zbek xalq og’zaki ijodi. – Tashkent: Musiqa, 2010.