Jasalma intellekt dáwirinde informatikanı oqıtıwda oqıwshılardıń algoritmlik oylawın rawajlandırıwdıń sanlı-didaktikalıq modelin joybarlastırıw

Usı maqalada zamanagóy bilimlendiriw sharayatında Generativ Jasalma Intellekt (GenJI) qurallarınıń keń tarqalıwı fonında mektep informatika kursında oqıwshılardıń algoritmlik hám kompyuterlik oylawın (Computational Thinking) rawajlandırıwdıń kompleksli sanlı-didaktikalıq modeli islep shıǵılǵan hám tiykarlanǵan. Avtorlar dástúriy programmalastırıwdı úyretiw metodikasınıń tayar kod generaciyası sharayatında nátiyjeliliginiń páseyiwin analizlep, itibardı tayar kodtı yadlawdan algoritmlerdi dekompoziciyalaw, abstrakciyalaw hám model dúziwge ótkeriw zárúrligin dálilleydi. Izertlewde bes tiykarǵı bloktan (maqsetli, mazmunlı, texnologiyalıq hám ortalıq, iskerlik-metodikalıq hám nátiyjeli-bahalaw) ibarat bolǵan didaktikalıq sistema usınıs etilgen. Joybarlastırılǵan model oqıwshılardıń jasalma intellekt qurallarınan paydalanǵan halda máselelerdi logikalıq hám algoritmlew dárejesinde sheshiw kónlikpelerin sistemalı qáliplestiriwge xızmet etedi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 1333–1337 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN A. Uteulieva. Jasalma intellekt dáwirinde informatikanı oqıtıwda oqıwshılardıń algoritmlik oylawın rawajlandırıwdıń sanlı-didaktikalıq modelin joybarlastırıw // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026- yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1333–1337. – DOI: https://doi.org/ 10.66073/ReFocus-Conf/0910277

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

JASALMA INTELLEKT DÁWIRINDE INFORMATIKANÍ OQÍTÍWDA OQÍWSHÍLARDÍŃ ALGORITMLIK OYLAWÍN RAWAJLANDÍRÍWDÍŃ SANLÍDIDAKTIKALÍQ MODELIN JOYBARLASTÍRÍW A. Uteulieva NMPI 13.00.06 – Elektron tálim teoriyası hám metodikası qánigeligi tayanish doktorantı Annotaciya: Usı maqalada zamanagóy bilimlendiriw sharayatında Generativ Jasalma Intellekt (GenJI) qurallarınıń keń tarqalıwı fonında mektep informatika kursında oqıwshılardıń algoritmlik hám kompyuterlik oylawın (Computational Thinking) rawajlandırıwdıń kompleksli sanlı-didaktikalıq modeli islep shıǵılǵan hám tiykarlanǵan. Avtorlar dástúriy programmalastırıwdı úyretiw metodikasınıń tayar kod generaciyası sharayatında nátiyjeliliginiń páseyiwin analizlep, itibardı tayar kodtı yadlawdan algoritmlerdi dekompoziciyalaw, abstrakciyalaw hám model dúziwge ótkeriw zárúrligin dálilleydi. Izertlewde bes tiykarǵı bloktan (maqsetli, mazmunlı, texnologiyalıq hám ortalıq, iskerlik-metodikalıq hám nátiyjeli-bahalaw) ibarat bolǵan didaktikalıq sistema usınıs etilgen. Joybarlastırılǵan model oqıwshılardıń jasalma intellekt qurallarınan paydalanǵan halda máselelerdi logikalıq hám algoritmlew dárejesinde sheshiw kónlikpelerin sistemalı qáliplestiriwge xızmet etedi.

Gilt sózler: Algoritmlik pikirlew, kompyuterlik pikirlew (Computational Thinking), Generativ jasalma intellekt, sanlı didaktika, informatikanı oqıtıw metodikası, TPACK, pedagogikalıq model.

Annotaciya: This paper develops and substantiates a comprehensive digital-didactic model for fostering students' algorithmic and computational thinking in school computer science education amid the widespread adoption of Generative Artificial Intelligence (GenJI). Avtomatlastırılǵan kod payda etiw sharayatında dástúriy programmalastırıw oqıtıwdıń nátiyjeliliginiń tómenlewin analiz etip, avtorlar pedagogikalıq dıqqattı sintaksis yadlawdan algoritmlik dekompoziciya, abstrakciyalaw hám konceptual modellestiriwge ótkeriw zárúrligin kórsetedi. Bes komponentli didaktikalıq sistema – maqset, mazmun, texnologiyalıq hám ekologiyalıq, iskerlik-metodikalıq hám bahalaw-nátiyje bloklarınan ibarat. Usınıs etilip atırǵan sistema JI menen tolıqtırılǵan oqıw ortalıqlarında joqarı dárejedegi máseleler sheshiw kónlikpeleri hám kritikalıq esaplaw kompetenciyaların qáliplestiriw ushın dúzilgen pedagogikalıq joldı támiyinleydi.

Keywords: Algorithmic thinking, Computational Thinking, Generative JI, digital didactics, computer science pedagogy, TPACK, pedagogical modeling, AI-assisted learning. Kirisiw Zamanagóy informaciyalıq jámiyettiń jedel rawajlanıwı hám bilimlendiriw sistemasına jasalma intellekt (JI) texnologiyalarınıń kirip keliwi informatikanı normativlik hám ámeliy oqıtıw paradigmaların túp-tiykarınan ózgertiwdi talap etpekte. Atap aytqanda, úlken til modelleri (LLM) hám Generativ jasalma intellekt (GenJI) platformalarınıń (ChatGPT, GitHub Copilot, Claude) payda bolıwı programmalaw tiliniń sintaksisin úyreniw hám standart algoritmlerdi kodqa awdarmalaw sıyaqlı dástúriy oqıw tapsırmaların avtomatlastırdı. Bul jaǵday oqıwshılardıń texnikalıq kod jazıw kónlikpelerinen góre, algoritmlik oylaw (Algorithmic Thinking) hám kompyuterlik oylawdı (Computational Thinking) qáliplestiriwdiń ústinligin arttırmaqta. Algoritmlik pikirlew – bul máseleni anıq, izbe-iz hám shekli qádemler arqalı NUKUS · 2026

sheshiw, máseleni kishi bóleklerge ajıratıw (dekompoziciya), áhmiyetli belgilerdi ajıratıp alıw (abstrakciya) hám de eń maqul sheshim algoritminde logikalıq izbeizlikti támiyinlew qábileti. JI dáwirinde oqıwshı ápiwayı "kod jazıwshı" emes, al JI tárepinen usınıs etilgen sheshimlerdi sın kózqarastan talqılawshı, algoritmdegi logikalıq qáteliklerdi anıqlawshı hám máseleniń konceptual modelin dúziwshi X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

"arxitektor" wazıypasın atqarıwı kerek. Biraq, kóplegen bilimlendiriw mákemelerinde informatikanı oqıtıw elege shekem passiv sintaksis úyreniw hám shablonlı shınıǵıwlarǵa súenip qalmaqta. JI qurallarınıń bar ekenligi sharayatında bul qatnas oqıwshılardıń óz betinshe logikalıq pikirlew qábiletin tómenletedi ("kognitiv júkti tómenletip jiberiw qáwpi"). Bul mashqalanı sheshiw ushın sanlı bilimlendiriw ortalıǵında hám AI qurallarınan aqılǵa uǵras paydalanǵan halda oqıwshılardıń algoritmlik pikirlewin rawajlandırıwshı jańa sanlı-didaktikalıq modeldi joybarlastırıw áhmiyetli ilimiy-pedagogikalıq wazıypa esaplanadı. Algoritmlik hám kompyuterlik pikirlewdi rawajlandırıw hám bilimlendiriwde « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

sanlı texnologiyalardan paydalanıw máseleleri xalıqaralıq hám jergilikli ilimiy jámiyetshilikte keńnen izertlenbekte. Kompyuterlik oylaw hám onıń strukturası:

Grover hám Pea ózleriniń fundamental jumıslarında Kompyuter pikirlewdi (KT) mektep bilimlendiriwine integraciyalawdıń konceptual tiykarların kórsetip ótti. Olar KT ni tek programmalastırıw menen sheklenbey, al mashqalalardı sistemalı sheshiw, maǵlıwmatlardı strukturalastırıw hám modellestiriw sıyaqlı kognitivlik procesler kompleksi sıpatında talqılaydı. Weintrop hám onıń birge islesiwshileri (2016) bolsa matematika hám tábiyiy pánler ushın KTniń tórt tiykarǵı sheńberin belgilep bergen: maǵlıwmatlar menen islew, modellestiriw hám simulyaciya, mashqalalardı kompyuter járdeminde sheshiw hám sistemalı pikirlew.

Sanlı bilim beriwde pedagogikalıq hám texnologiyalıq integraciya:

Mishra hám Koehler (2006) tárepinen usınılǵan TPACK (Technological Pedagogical Content Knowledge) modeli oqıtıwshınıń pán mazmunı, pedagogikalıq usıllar hám texnologiyalıq qurallar arasındaǵı úylesimlilikti támiyinlew qábiletin túsindiredi. SI dáwirinde bul model GenAI quralların didaktikalıq proceske durıs engiziw ushın teoriyalıq tiykar bolıp xızmet etedi.

SI hám Generativ qurallardıń programmalastırıw tálimine tásiri:

Denny hám onıń birgeliktegi avtorları (SIGCSE, 2023-2024) ótkergen sońǵı empirik izertlewler sonı kórsetedi, GenAI quralları (máselen, Codex, ChatGPT) oqiwshilar hám oqıwshılardıń dáslepki kod jazıw tezligin arttırsa da, eger oqıwshılar algoritmler logikasın túsinbese, kognitiv baylanıslılıq hám "bet úyreniw" (surface learning) dárejesi artadı. Sol sebepli, izertlewshiler bilimlendiriw metodikasın kodlastırıwdan kóre prompt-injiniring, kod auditi hám algoritmlik talqılawǵa baǵdarlaw zárúrligin atap ótedi. Ádebiyatlardıń analizi JI hám GenJI dáwirinde informatikanı oqıtıwdıń pedagogikalıq hám sanlı-didaktikalıq modellerin óz aldına sistema sıpatında qayta kórip shıǵıw, ásirese, oqıwshılardıń algoritmlik oylawın baǵdarlanǵan halda NUKUS · 2026

rawajlandırıw boyınsha bir pútin sanlı-didaktikalıq sistemalardı jaratıw zárúrligi bar ekenligin kórsetedi. Metodologiya Izertlewdiń metodologiyalıq tiykarın sistemalı-háreketli kózqaras, shaxsqa X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

baǵdarlanǵan bilimlendiriw hám pedagogikalıq joybarlaw principleri quraydı. Sanlı-didaktikalıq modeldi joybarlawda tómendegi principlerge ámel etildi: Sistemalılıq principi: Didaktikalıq modeldiń barlıq komponentleri (maqset, mazmun, texnologiya, xızmet hám nátiyje) bir-biri menen tıǵız baylanıslı hám óz ara shártlesken. Adaptivlik hám didaktikalıq beyimlesiwsheńlik: SI hám cifrlı qurallardıń oqıwshılardıń individual kognitiv imkaniyatlarına beyimlesiwin támiyinlew. Inverted / Generative Pedagogy (Teris / Generativ pedagogika): Oqıwshı tayar bilimlerdi qabıl etpeydi, al JI járdeminde mashqalanıń sheshim jolların generaciya etedi, analizleydi hám optimallastıradı. Izertlew procesinde modellestiriw, « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

teoriyalıq-metodologiyalıq tallaw, pedagogikalıq baqlaw hám de didaktikalıq sintez metodlarınan paydalanıldı. Model oqıwshılardıń algoritmlik pikirlewin úsh basqıshta (Baslanǵısh-reproduktiv, Analitikalıq-konstruktiv, Kreativ-sintetikalıq) rawajlandırıwdı názerde tutadı. Informatika oqıtıwda oqıwshılardıń algoritmlik pikirlewin rawajlandırıw ushın islengen sanlı-didaktikalıq model óz ara baylanısqan 5 bloktan ibarat. Tómendegi kestede usı modeldiń tolıq strukturası keltirilgen: 1-keste. Oqıwshılardıń algoritmlik oylawın rawajlandırıwdıń sanlı-didaktikalıq modeliniń strukturası Model blogi Quramlıq elementleri Mazmunı hám iskerlik qásiyeti. 1. Maqsetli blok. • Sociallıq buyırtpa GenJI dáwirinde logikalıq hám • Bilimlendiriw maqseti algoritmlew kónlikpelerine iye • Rawajlandırıwshı sanlı shaxstı qáliplestiriw. wazıypalar. Oqıwshılarda dekompoziciya, abstrakciya, úlgilerdi anıqlaw (pattern recognition) hám algoritmlik joybarlaw kompetenciyaların rawajlandırıw. 2. Mazmunlı blok. • Invariant hám variativ Bilimlendiriw mazmunın modul reformatlastırıw: Kod jazıwdan • JI hám Programmalastırıw konceptual modellestiriwge ótiw. sintezi Tapsırmalar túrleri: 1) SI • Didaktikalıq tapsırmalar tárepinen payda etilgen kod banki. qátelerin tabıw (Code Review); 2) Algoritmlerdi optimallastırıw; 3) Prompt-logikalıq strukturanı dúziw.

3. Texnologiyalıq • Sanlı bilimlendiriw ortalıǵı Sistemalar: Scratch, Blocky, hám Ortalıq blogi. (LMS) Python IDE, ChatGPT, GitHub • GenAI platformaları Copilot. Ortalıq: Interaktiv cifrlı • Vizual hám tekstli IDEler. doskalar, LMS (Moodle/Google Classroom), algoritmlerdi vizuallastırıwshı simulyatorlar NUKUS · 2026

(VisuAlgo). 4. Iskerlik- • Interaktiv metodlar Metodlar: Pair Programming metodikalıq blok. • Oqıtıwshı hám oqıwshı (Oqıwshı-SI juplıǵı), Problemroliniń ózgeriwi • Jumıs Based Learning (PBL), Kognitiv basqıshları. restrukturizatsiya. 2) AI menen X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

baylanıs hám gipoteza; 3) Verifikaciya hám testlew. 5. Juwmaqlawshı- • Bahalaw kriteriyaları • Kriteriyler: dekompoziciya bahalaw blogi. Diagnostikalıq qurallar • tereńligi, algoritmlik nátiyjelilik, Kútilgen nátiyje. kritikalıq bahalaw dárejesi. Dárejeler: Baslanǵısh (Reproduktiv), Analitikkonstruktiv, Kreativ-sintetikalıq. Formativ hám summativ rubrikalar. Juwmaqlaw « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Joybarlastırılǵan sanlı-didaktikalıq model informatikanı oqıtıwda dástúriy qatnaslardan parıqlı túrde, Generativ Jasalma Intellekt texnologiyaların bilim beriw procesine tosqınlıq emes, al kognitiv katalizator sıpatında integraciyalaw imkanın beredi. Modeldiń ámeliyatqa engiziliwi nátiyjesinde: 1. Oqıwshılardıń dıqqat-itibarı sintaksislik qátelerdi izlewden máseleniń mánisin túsiniw, logikalıq strukturasın qurıw hám eń maqul algoritmlerdi tańlawǵa qaratıladı. 2. GenAI quralları menen óz ara tásirlesiw oqıwshıda sın kózqarastan pikirlewdi rawajlandıradı, sebebi oqıwshı JI bergen hár bir sheshimdi verifikaciyalawı (tekseriwi) hám testlewge májbúr boladı. 3. Informatika muǵalliminiń roli de ózgeredi: ol bilim beriwshiden oqıwshılardıń algoritmlik izleniwlerin baǵdarlawshı hám sanlı-didaktikalıq ortalıqtı qolaylastırıwshı tyutorǵa aylanadı.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Denny P., Luxton-Reilly A., Leinonen J., & Sarsa S. (2023). Computing Education in the Era of Generative AI: Technical Report and Research Agenda. ACM Inroads, 14 (4), 42-53. 2. Grover, S., & Pea, R. (2013). Computational Thinking in K-12: A Review of the State of the Field. Bilimlendiriw izertlewshisi, 42 (1), 38-43. 3. Mishra, P., & Koehler, M. J. (2006). Texnologiyalıq pedagogikalıq mazmun Bilim: Oqıtıwshı bilimi ushın tiykar. Teachers College Record, 108 (6), 1017-1054. 4. Weintrop, D., Beheshti, E., Horn, M., Orton, K., Jona, K., Trouille, L., & Wilensky, U. (2016). Defining Computational Thinking for Mathematics and Science Classrooms. Journal of Science Education and Technology, 25 (1), 127-147.

5. Sarsa, S., Denny, P., Hellas, A., & Leinonen, J. (2022). Avtomaticheskoe sozdanie uprajneniy i obyasneniy po programmirovaniyu s pomoshyu bolshix yazıkovıx modeley. Proceedings of the 2022 ACM Conference on International Computing Education Research (ICER '22), 27-38. 6. Wing, J. M. (2006). Computational Thinking. ACM xabarlari, 49 (3), 33-35. NUKUS · 2026 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »