Irım hám tıyımlarda somatikalıq kod

Maqolada, Qoraqalpoq xalqining irim va taqiqlarida aks etgan somatik kodlar o‘rganiladi. Inson tana a‘zolari bilan bog‘liq birliklarning milliy-madaniy mazmuni, ularning xalq dunyoqarashi, e‘tiqodlari va urf-odatlari aks ettirilgan. Somatik komponentlar orqali irim va taqiqlardagi madaniy ma‘nolarning berilish xususiyatlari o‘rganildi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 1308–1311 Qoraqalpoq

IQTIBOS UCHUN Umarova Úmitay Abaevna. Irım hám tıyımlarda somatikalıq kod // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1308–1311. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910271

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

IRÍM HÁM TÍYÍMLARDA SOMATIKALÍQ KOD Umarova Úmitay Abaevna Ájiniyaz atındaǵı NMPI, Tayanısh doctoranturasınıń

10.00.03- Qaraqalpaq tili qánigeligi boyınsha 2-basqısh doctorantı umarovaumitay@gmail.com. Annotaciya: Maqalada, Qaraqalpaq xalqınıń ırım hám tıyımlarında sáwlelenǵen somatikalıq kodlar izertlenedi. Adam dene músheleri menen baylanıslı birliklerdiń milliy-mádeniy mazmunı, olardıń xalıqtıń dúnyaqarası, isenimleri hám úrp-ádetler sáwlelendirilgen. Somatikalıq komponentler arqalı ırım hám tıyımlardaǵı mádeniy mánislerdıń beriliw ózgeshelikleri úyrenildi. Gilt sózler: Qaraqalpaq folklorı, ırım, tıyım, somatikalıq kod, somatikalıq komponent, milliy-mádeniy mazmun, lingvomádeniyat, dene músheleri. Annotatsiya: Maqolada, Qoraqalpoq xalqining irim va taqiqlarida aks etgan somatik kodlar o‘rganiladi. Inson tana a’zolari bilan bog‘liq birliklarning milliy-madaniy mazmuni, ularning xalq dunyoqarashi, e’tiqodlari va urf-odatlari aks ettirilgan. Somatik komponentlar orqali irim va taqiqlardagi madaniy ma’nolarning berilish xususiyatlari o‘rganildi. Kalit so‘zlar: Qoraqalpoq folklori, irim, taqiq, somatik kod, somatik komponent, milliy-madaniy mazmun, lingvomadaniyat, tana a’zolari. Paremiyalogiya tarawınıń kishi janırlarınıń biri bul ‒ ırım-tıyımlar xalıq awızeki dóretiwshiliginiń keńnen qollanılıp kelgen milliy mádeniy mazmunın ózinde saqlap, áwladtan-áwladqa jetkizip kelgen ruwxıy-mádeniy miyras sıpatında kórinedi. Olar xalıq arasında keńnen qollanıp, kóp jıllıq turmıslıq tájriybelerine tiykarlanıp, adamnıń kúndelikli ómirde jol, baǵdar beriwshi qural bolıp xızmet etedi. “Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde” “Irım ‒isenimge baylanıslı payda bolǵan eski úrp-ádettiń bir túri” degen túsinik bildirilgen.[1:58] Haqıyqatında da, ırım-tıyımlar kóp ásirlik tariyxıy miyras penen baylanıslılıǵın hám atadan-balaǵa jetip kelgen mifologiyalıq isenim desek adaspaǵan bolamız. Xalıq arasında ayrımları “legenda” yáki “mif”, “ápsana” degen túsiniklerde bar. Soǵan baylanıslı ırım sózi hár xalıqlarda hártúrli tiller menen aytılıp kelgen. Onı rus xalqı «суеверия», «приметы», ózbeklerde “ırımsırımlar”, qazaqlarda “ırım-tıyımlar”, ázerbayjanlar “sinama”, qırǵızlar “ırım-darımdar”, mongollar “yor”, “ceer”, qalmaqlar “yori”, tatarlar “ırım-ishanular”, “sinamishtar” [2:495] dep ataǵan. Nátiyjede, bul tiller dúnya dóretiliwinen baslanıp, áwızeki úlgide xalıqtıń ruwxıy dúnyasınan tereń orın alıp, onı kúndelikli turmıstıń bir bólegi dep úyrengen. Usı kózqarastan, xalıq poeziyasınıń janırlıq túri dep esaplaǵan, ırım-tıyımlar adam turmısına baylanıslı, insan dene múshelerine baylanıslı, dástúrler, janlı hám jansız zatlarǵa baylanıslı aytılıp tómendegishe somatikalıq kodtı payda etedi.

Balanıń bası úlken bolsa – bay boladı, ayaǵı úlken bolsa – malay boladı1. Bul ırım qaraqalpaq dástúrinde burınnan bar bolıp, bunda somatikalıq kod bas hám ayaq sózleri arqalı berilgen. Bunda bası úlken bolsa miyi kóp boladı, aqıllı, dana boladı dep isenilgen. Bul ırım xalıqtıń balaǵa baylanıslı baxtın keleshegi haqqındaǵı túsıniklerdi ańlatsa, bas sózi arqalı basshı bolıw, húkim súrıw, háreket danalıq NUKUS · 2026

belgisin ulıwmalıq táǵdirin bildirse, ayaq sózi arqalı miynet, xızmet etiwi menen baylanıstırıp basqalardıń miynetin islew obrazı túsinilgen. Demek, ırım arqalı qaraqalpaq xalqı adamnıń táǵdırın dene belgileri arqalı boljawǵa urınıp, aqıl hám miynettiń jámiyettegi ornının ayrıqsha sáwlelendirip bergenligin bayqaymız. Negizinde bul sıyaqlı kózqaraslar xalıqtıń álemdi, insandı ańlaw, medicinanıń X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

sırların bilmegenlikten dórelgenligin aytıw múmkin. Sebebi bası yáki ayaǵınıń úlken bolıwı genge baylanıslı bolıwı da múmkinligi xalıq sanasında kesh túsinilgen. Oń qas qıshısa – quwanıshlı waqıya boladı, shep qası qıshısa – unamsız jaǵday júzege keledi. Oń qabaq tartsa – jaqın adam menen ushırasıw kútedi, quwanıshlı xabar keledi, shep qabaq tartsa, qapashılıq jaǵday júz beredi. Oń kóz qıshısa quwanarlıq is boladı, shep kóz qıshısa – unamsız jaǵday orın aladı. Oń qulaq qıshısa birew ózińdi maqtap atırǵan boladı, shep qulaq qıshısa, jamanlap atırǵan boladı. Oń alaqan qıshısa, olja túsedi, shep alaqan qıshısa shıǵası shıǵadı. [3;493] Bul ırım lıngvomádeniy tárepten qaraǵanda shep hám oń túsinikler menen qarama-qarsılıq júzege kelgen, tiykarınan xalıq arasında jaqsılıq hám jamanlıq « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

pikirler menen sáwlelengen. Qaraqalpaq xalqınıń diniy dúnyaqarasında oń jaq kiyeli sanaladı. Sebebi, dinde beyish oń jaqta, dozaq shep jaqta súwretlengen. Sonlıqtan da oń jaq jaqsılıq háreketleri menen, shep jaq jamanlıq háreketleri menen baylanıstırıladı. Oń alaqan qıshısa, olja túsedi, shep alaqan qıshısa shıǵası shıǵadı ırımında da solay. Bul ırım lingvokulturologiyalıq tárepten qarasaq, materiallıq baxıt hám ekonomika túsinikleri menen baylanısqan. Xalıq arasında oń payda, olja, tabıs belgisi, shep bolsa shıǵın, zıyan menen baylanıstırıladı. Adamnıń jaqın aradaǵı finanslıq jaǵdayı qıshıwı arqalı boljap aytıladı. Nátiyjede, alaqan sózi somatikalıq kod ashıp bergen hám insannıń alaqan, (qol) arqalı alıs-beris, háreket dáwletli bolıw belgilerge iye bolıp kelgen.

Kórsetilgen ırımlarda da, qas, qabaq, alaqan, kóz somatizmleri arqalı oń tárep túsinikleri baxıt, quwanısh, áwmet hám shep tárep túsiniklerinde bolsa qayǵı, baxıtsızlıq, áwmetsizlik, ósek háreketlerdi júzege keliwi arqalı onıń somatikalıq kodı ashıp berilgen. Sonday-aq, oń jaqtan turǵan kúni isi ońınan keledi, shep jaqtan turǵan kúni shebekeyine ketedi, qız bala úydiń oń jaǵına otırǵızıladı sıyaqlı isenimlerde de diniy túsiniklerdiń qáliplesiwinen xalıq milliy mádeniy sanasında bul halatlardıń mórlengenin kóremiz.

Moyın qıshısa toy boladı. [3:493] Bul ırım xalıq sanasında keń pikirde kórsetilgen, qaraqalpaq xalqınıń moyın varıantlarınan basqa qol, alaqan, ayaq h.t.b aǵzalar menen de insannıń turmıslıq waqıyaların sáwlelengen. Tiykarınan, moyın sózi arqalı baxıtqa erısiw, gózzal ómir, jaqsı tilekler onıń somatikalıq kodın ashıp kórsetken. Bul ańlatpada “toy” túsinigi ayrıqsha mádeniy áhmiyetke iye. Túrkiy xalıqlarda toy tek ǵana neke máresimi emes, al tuwısqanlıq, qońsıshılıq, jámáátlik hám quwanısh penen baylanıslı sociallıq hádiyse esaplanǵan. “Moyın qıshıwı” bolsa xalıqlıq kózqarasta bolajaq waqıyanıń belgisi sıpatında talqılanadı. Yaǵnıy insan denesinde júz beretuǵın ápiwayı fiziologiyalıq jaǵdayǵa simvolıkalıq mánis júklenedi. Sonday-aq, bul sóz dizbekte toyǵa unamlı múnásibetti de sáwlelendiredi. “Toyǵa barıw” quwanıshlı waqıya, adamlar menen ushırasıw hám jámáátke qosılıw NUKUS · 2026

simvolı sıpatında kórinedi. “Moyın qıshısa, toyǵa barasań” ırımı lingvokulturologiyalıq jaqtan xalıq tilinde saqlanıp qalǵan milliy-mádeniy kod bolıp esaplanadı. Er bala kózin ashıp uyqlasa, kelinshegi sulıw boladı, er bala kúlgende betinde oyıqsha payda bolsa, sulıw qızǵa úylenedi mısallarında xalıq ırımı arqalı insannıń X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

sezimleri, ishki dúnyası menen onıń somatıkalıq kodı ashıp berilgen, bunda baqlaw, seziw, tańlaw simvollıkalıq belgige iye. Demek, ırımda adamnıń dene múshesi arqalı onıń taǵdırı hám sociallıq turmısı sáwlelenedi. Bul dástúr lingvomádeniy tárepten qaraǵanda, xalıqtıń gózzallıq hám baxıt haqqındaǵı túsinikleri sáwlelenedi. Tiykarınan balanıń kózin ashıp uyqlawı ádetiy halat, bunı medicinada REM uyqısı dep atalıp, bunda kózler qabaq astında tez-tez qıymıldawı, miy aktiv islewi, tús kóriwi, bulshıq etler bosasıwı gúzetiledi. Bul normal uyqı esaplanadı. Áyyemgi túrkiy xalıqlarǵa tán xalıqlıq prognostikalıq kózqaraslar hár qıylı dene belgilerinen keleshekti boljaw dástúri kórinedi. Bunday kózqaraslar ilimiy tiykarǵa emes, al xalıq tájiriybesi, awızeki dóretiwshilik hám áwladtan-áwladqa ótken isenimlerge « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

súyenedi. Betindegi “oyıqsha” (alması) unamlı belgige iye bolıp, er balaǵa jaqsı jubay – sulıw qızdı alıp keledi dep isengen. Negizinde qaraqalpaqlar sanasında betinde kúlgende oyıǵı bolıwı bul sol insandı sulıw etip kórsetedi dep iseniledi hám bul sol insanǵa jarasadı dep túsiniledi. Bul jerde fizikalıq ózgeshelik jaqsı táǵdirdiń belgisi sıpatında kórsetilgen. Bunda, bet sózi arqalı onıń sulıwlıq, estetik simvollıq mánige iye bolǵan, somatikalıq kod ashıp berilgen.

T. Jumamuratovtıń pikirinshe “ırımlar derlik kóp xalıqtıń xarakterine iye bolıp, onıń mánisi hám forması tárepten de birdey yakı ortaq bolıp ketken” degen kózqaraslar menen adam múshesine baylanıslı ırımlardı qısqa hám anıq mısallar menen óz mısallarında xalıq dúnyaqarasın tıǵız ashıp bergen. Onıń qolǵa, tilge, eringe hám t.b qızıqlı mısallar menen xalıq mádeniyatın ashıp bergen.[4:9] Adamnıń tisi qıshısa, birew menen tisleskenshe urısadı.[3:493] Bul jerde ápiwayı dene belgisi keleshektegi waqıya menen baylanıstırılmaqta: tis qıshıwı jánjel lekseması menen baylanıstırılǵan. Bul kózqaras xalıqlıq ırım-isenim xarakterine iye. Yaǵnıy ol ilimiy sebep-nátiyjege emes, xalıqtıń áwladtan-áwladqa ótip kelgen túsiniklerine tiykarlanadı. Bunda insannıń dene aǵzaları arqalı keleshektegi waqıyalardı boljaw dástúri kórinedi. Tábiyiy halatta insan jánjelleskende, urısqanda “tis qayraw” frazeologizmi menen beriledi. Bunda ashıw, ıza mánileri belgili boladı, sol tiykarda mádeniy jaqtan bunday sózler túrkiy xalıqlardıń kúndelikli turmısında dene aǵzaları menen baylanıslı belgilerdi baqlaw hám olarǵa simvolıkalıq mánis beriw dástúri bar ekenligin kórsetedi.

Eger adamnıń ózine kórinbeytuǵın jerinde: moynında, arqasında hám t.b. jerlerinde qalı bolsa, ol nesiybeli baxıt-saadatlı boladı delinedi. Haqıyqatında da qal-bet yamasa denede payda bolatuǵın kishi pigmentli belgi. Qalı kóp bolıw ‒ xalıqlıq kózqarasta gózzallıq hám ózine tánlik belgisi sıpatında talqılanadı. Baxıtlı boladı, nesiybeli boladı dep qaldı unamlı konnotativ mánisi kórsetiledi. Qaldı insannıń keleshektegi áwmet hám baxıtı menen baylanıstırıwdı ańlatadı. Bul kózqarasta “bettegi belgi táǵdir, baxıt túsiniklerin, xalıqlıq semantikalıq baylanıstı kórsetedi. Yaǵnıy, insan denesindegi tábiyiy belgi onıń minez-qulqı yáki táǵdirine isharat etedi, degen áyyemgi túsinik sáwlelenedi. Ilimiy jaqtan bolsa qallar sanı NUKUS · 2026

insannıń qanshelli baxıtlı bolıwın belgilemeydi. Bul xalıq awızeki dóretiwshiligi hám dástúriy dúnyaqarasqa baylanıslı kózqaras. Solay etip qaraqalpaq tilinde ırım hám tıyımlar atadan-balaǵa miyras bolıp kelgen. Bul miyras, qaraqalpaq mádeniyatınıń milliy qádiriyatların ashıp beredi desek adaspaymız sebebi, paremiyalogiyalıq birlikler, mádeniy kod mazmunı menen X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

de xalqımızdıń tilin, milliy mádeniyatın sol belgiler arqalı úyrenilip atır.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Қарақалпак тилиниң тусиндирме сөзилиги IV том.‒ Нөкис:, «Қарақалпақстан», 1992. -Б.58. 2. Палымбетов.К.С. Қарақалпак халық исеним ырымлары. (Монография). Т.: 2023. ‒ Б.138. 3. Қарақалпақ фольклоры Көп томлық 86-том. Ырымлар ҳəм тыйымлар. – Нөкис: «Илим», 2014, -Б.495. 4. Qarańız: Палымбетов К.С. Қарақалпақ халық исеним ырымлары. Монография. Lesson press, 2023, -Б.9 « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »