Qıyardıń kesellikleri hám olarǵa qarsı gúres ilajları

Qorshalǵan maydanlarda ótkerilgen fitosanitariyalıq izertlewlerge qaraǵanda, qıyardıń zamarrıqlar qozǵatıwshı tiykarǵı keselliklerinen unlı shıq, jalǵan unlı shıq, antraknoz, fuzarioz solıw ushırasqanı anıqlandı. Usı keselliklerdiń vegetaciya dawamında jalpılamay tarqalıwı hám rawajlanıwı qıyardıń nabıt bolıwına alıp keledi. Biopreparatlardı birgelikte qollanıw vegetaciya dáwirinde qıyar ósimliginiń zamarrıqlar qozǵatatuǵın kesellikler menen zıyanlanıwın kemeytetuǵını dálillendi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL

Turganbaeva Gulayim Baxtiyarovna, Dauletova Gozzalxan Boranbaevna, Xamidullaev Jangabergen Ubbiniyazovich. Qıyardıń kesellikleri hám olarǵa qarsı gúres ilajları // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1292–1295. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910267

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

UDK: 632.4+632.93 QÍYARDÍŃ KESELLIKLERI HÁM OLARǴA QARSÍ GÚRES ILAJLARÍ Turganbaeva Gulayim Baxtiyarovna Ósimliklerdi qorǵaw hám karantini qánigeligi magistri Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı e-mail: guliy21.05@gmail.com Dauletova Gozzalxan Boranbaevna Ósimliklerdi qorǵaw hám karantini qánigeligi magistri Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı

Xamidullaev Jangabergen Ubbiniyazovich a.x.i.f.d. (PhD) Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı

Annotaciya: Qorshalǵan maydanlarda ótkerilgen fitosanitariyalıq izertlewlerge qaraǵanda, qıyardıń zamarrıqlar qozǵatıwshı tiykarǵı keselliklerinen unlı shıq, jalǵan unlı shıq, antraknoz, fuzarioz solıw ushırasqanı anıqlandı. Usı keselliklerdiń vegetaciya dawamında jalpılamay tarqalıwı hám rawajlanıwı qıyardıń nabıt bolıwına alıp keledi. Biopreparatlardı birgelikte qollanıw vegetaciya dáwirinde qıyar ósimliginiń zamarrıqlar qozǵatatuǵın kesellikler menen zıyanlanıwın kemeytetuǵını dálillendi.

Tayanısh sózler: qıyar ósimligi, qorshalǵan maydan, kesellik, fitopatogen zamarrıqlar, keselliktiń tarqalıwı, biopreparatlar.

Abstract: According to phytosanitary studies conducted on fenced areas, it was established that the main diseases of cucumbers caused by fungi include powdery mildew, false powdery mildew, anthracnose, and fusarium wilt. The widespread spread and development of these diseases during the growing season leads to the death of cucumbers. It has been proven that the combined use of biopreparations reduces the damage of the cucumber plant to diseases caused by fungi during the growing season.

Keywords: cucumber plant, fenced area, disease, phytopathogenic fungi, spread of disease, biopreparations.

Kirisiw (ádebiyatlardan sholıw). Qıyar egininiń ashıq hám qorshalǵan maydanlarda zúráátliginiń tómen bolıwınıń sebebi kesellikler menen zıyanlanıwı bolıp tabıladı. Ósimliklerdi keselliklerden qorǵawdı durıs rejelestiriw hám qarsı gúres boyınsha ilajlardı shólkemlestiriwde keselliklerdiń túr quramı, olardıń tarqalıwı, keltiretuǵın zıyanı, payda bolıwı hám rawajlanıwın boljaw tuwralı maǵlıwmatlarǵa iye bolıwdı talap etiledi.

Qıyar egininiń ashıq hám qorshalǵan maydanlarda zúráátligi kesellik qozǵatıwshı mikroorganizmlerdiń topıraqta hám ósimliktegi muǵdarına hám rawajlanıwına baylanıslı boladı. Qorshalǵan maydanlardaǵı sabzavot eginlerinde kesellik qozǵatıwshılardıń 50 den artıq túrleri esapqa alınǵan bolıp, sonnan eń kóp tarqalǵanı hám zıyanı keltiriwi boyınsha unlı shıq, jalǵan unlı shıq, antraknoz, solıw, aq hám kúl reńli shiriw, fitoftoroz, bakterial hám virus kesellikleri esaplanadı. Sońǵı jıllarda ósimliklerde kesellik qozǵatıwshı mikroorganizmlerdiń aldın awıl xojalıǵı ushın áhmiyeti bolmaǵan jańa túrleri payda bolmaqta. Buǵan tuqımlıq materiallardı hám nállerdi qadaǵalawsız tárizde qollanıw, dezinfekciyalaw NUKUS · 2026

boyınsha ilajlardıń ótkerilmewi, ayrım jaǵdaylarda eginlerdi jetistiriwdiń jańa texnologiyalarınıń engiziliwi, sonnan jańa substratlardan paydalanıw hám basqalar esaplanadı. Qorshalǵan maydanlarda anıq egin túrine baylanıslı ıǵallıqtı hám temperaturanı retlestiriwshi qurılmalardan paydalanıw, isletiw xızmetiniń X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

dawamlılıǵı, egin túrlerin tańlaw hám olardı jetistiriw texnologiyası hám basqalar hár bir ıssıxanada ayrıqsha agrocenologiyalıq baylanıslardı hám patogenlerdiń óz aldına túr quramınıń toplanıwına alıp keledi. Materiallar hám usıllar. Qıyar biotopında tarqalǵan keselliklerdiń túrlerin, rawajlanıw biologiyasın, dinamikasın B.P.Adashkevich (1983); Sh.T.Xwjaev hám basqalar (2004); keltiretuǵın zıyanlılıq dárejesin V.I.Tanskiy (1988) usılları járdeminde anıqlandı. Qıyar egislik maydanlarında keselliklerge qarsı gúres usılların alıp barıw, biologiyalıq nátiyjeliligin anıqlaw usılı Sh.T.Xwjaev hám basqalar (2004), Abbot (Gar, 1963) formulasınan paydalanıp anıqlandı. Tájiriybeler B.A.Dospexov (1986) metodikalıq usılınan paydalanıp alıp barıldı. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Nátiyjeler. Qıyarda jalǵan unlı shıq keselligin qozǵatıwshı Pseudoperonospora cubensis Rostowz zamarrıǵı ósimlikti jalpı miywelerdiń qáliplesiwi dáwirinde zıyanlaydı, yaǵnıy kesellik qozǵatıwshı zamarrıqtıń úlken zıyan keltiriwine sebepshi boladı. Íssıxanalarda joqarı ıǵallıq sharayatında keselliktiń rawajlanıwı tezde ótedi hámde daqlar tez qurǵap nabıt boladı hám shıtnawına alıp keledi.

Unlı shıq keselligin qozǵatıwshı Sphaerotheca fuliginea f. cucumidis zamarrıǵı menen zıyanlanǵanda qıyar japıraqlarınıń joqarı hám tómengi táreplerinde, sonnan tuxım úlesi japıraqlarda aq plesenli tozań payda boladı. Dáslep plesen kishi domalaq daqlar túrinde, sońınan tezde qosılıp japıraq plastinkasınıń pútin betin iyeleydi. Usı basqıshta plesen qızǵısh reńge ózgeriwi múmkin hámde kesellik kúshli rawajlanǵanda japıraq plastinkasınıń beti tekis emes formaǵa iye boladı, zıyanlanǵan japıraqlar quwraydı, ósimliklerdiń miyweleri kishi bolıp qaladı.

Antraknoz keselligi Colletotrichum lagenarium Ellis et Halsted qıyarda jas hám úlken jastaǵı ósimliklerdiń jer ústińgi aǵzaların zıyanlaydı. Japıraqlarda domalaq, anıq emes, sarǵısh yamasa qońır daqlar túrinde kórinedi, olar quwraydı hám untalıp ketedi, nátiyjede japıraqlarda tesikler payda boladı. Miywelerde daqlar hár qıylı ólshemde payda bolıp, dáslep mayda, qońır, sońınan tezde úlkeyedi, tereńlesedi hám jaralarǵa aylanadı.

Qorshalǵan maydanlarda ótkerilgen fitosanitariyalıq izertlewlerge qaraǵanda, qıyardıń zamarrıqlar qozǵatıwshı tiykarǵı keselliklerinen unlı shıq, jalǵan unlı shıq, antraknoz, fuzarioz solıw ushırasqanı anıqlandı. Usı keselliklerdiń vegetaciya dawamında jalpılamay tarqalıwı hám rawajlanıwı qıyardıń nabıt bolıwına alıp keledi. Qıyar egininde keselliklerdiń tarqalıwı boyınsha ótkerilgen baqlaw nátiyjeleri 1-kestede berilgen. Kestedegi maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, eń kóp tarqalǵan unlı shıq keselligi ekenligin kóremiz. Ósimlikte unlı shıq keselliginiń zıyanı tómendegishe túsindiriledi, yaǵnıy kúshli zıyanlanǵan qıyardıń japıraqları quwraydı, miywe NUKUS · 2026

elementleriniń qáliplesiwi tómenleydi, sabaqshaları nabıt boladı. Keselliklerdiń tarqalıwı boyınsha keyingi orınlarda jalǵan unlı shıq, antraknoz hám fuzarioz solıw esapqa alındı. 1-keste. Qıyar egininde keselliklerdiń tarqalıwı hám zıyanı, 2026 (Nókis rayonı fermer xojalıqları) X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Kesellikler menen zıyanlanıwı, % Sortlar unlı shıq jalǵan unlı shıq antraknoz fuzarioz solıw Navrwz 37,8 / 1 17,4 / 1 15,6 6,1 Konkurent 33,1 / 0,75 15,2 / 0,75 13,6 5,1 Parad 26,0 / 0,5 11,9 / 0,5 10,7 4,9 Esletpe: alımında keselliklerdiń tarqalıwı, bóliminde zıyanlanıw ballı. Baqlaw dawamında esapqa alınǵan kesellik qozǵatıwshılar túrleriniń zıyanlı tásirlerinen basqa, ıssıxanalarda qıyardıń kesellikleriniń rawajlanıwına vegetaciya dáwirinde orındaǵı mikroklimatlıq ózgerislerge tuwrıdan-tuwrı sırtqı ortalıqtıń tásir etetuǵınlıǵı anıqlandı. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Eginde keselliktiń tezde tarqalıwı patogenniń biologiyalıq ayırmashılıǵı hám ekologiyalıq kórsetkishleri esaplanǵan qıyardı egip ósiriwde substrat hám hawanıń temperaturası hám ıǵallıǵı, sonday-aq, jaqtılıq rejimleri hám hawadaǵı uglekislotanıń muǵdarı esaplanadı. Usı kórsetkishlerdi turaqlı qadaǵalap barıw keselliklerdiń tarqalıwın shekleydi yamasa keyingi rawajlanıwınıń aldın alıwǵa xızmet etedi.

Eskiden egilip kiyatırǵan ıssıxanalarda kesellik qozǵatıwshılardıń bir neshe túrdegi pesticidlardı qollanıwǵa rezistentlik (beyimlesiwshilik) qásiyetiniń payda bolıwına alıp keledi hám búgingi kúnde biologiyalıq qorǵawǵa ótiw úlken áhmiyetke iye esaplanadı.

Biologiyalıq preparatlardıń qıyar keselliklerine qarsı nátiyjeliligin anıqlaw ushın bizler 3 qaytalamada tájiriybe ótkerdik. Tájiriybe maydanshası 5 m 2 tı quradı hám sxeması tómendegishe boldı: 1. Fitosporin M; 2. Alirin B; 3. Fitosporin M + Alirin B; 4. Trixodermin; 5. Qadaǵalaw – islew berilmegen. Biopreparatlar ósimliklerdiń vegetaciyası dáwirinde hár 10 kúnnen 3 mártebe qollanıldı. Trixodermin menen tuqımlar egis aldınan islew berildi.

Tájiriybede biopreparatlardıń qıyar egininiń zamarrıqlar qozǵatıwshı kesellikler menen zıyanlanıwı hám onıń zúráátligine tásirin anıqladıq (2-keste).

Alınǵan maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Fitosporin M preparatı qollanılǵan variantda antraknoz keselligi menen zıyanlanıw páseygeni hám 2,7% ti quraǵanı esapqa alınǵan bolsa, unlı shıq keselliginde 6,9%, jalǵan unlı shıq keselliginde 3,4%, fuzariozda 1,2% boldı. Alirin B preparatın qollanǵan variantta bul kórsetkish sáykes 10,6, 8,8, 8,9 hám 1,1% ti quradı. Trixodermindi qollanǵan variantta salıstırmalı unlı shıq keselliginde 7,6%, jalǵan unlı shıq keselliginde 4,1%, fuzariozda 0,8% boldı. Biopreparatlardı birgelikte qollanıw barlıq variantlarda kesellik penen zıyanlanıwdı kemeytkenligin kóremiz. Biopreparatlardı birgelikte qollanǵan variantlarda antraknoz, unlı shıq hám jalǵan unlı shıq keselligi menen zıyanlanıw esapqa alınbadı, al fuzarioz keselligi menen zıyanlanıw 1,3% ke shekem kemeydi. 2-keste. Biologiyalıq preparatlardıń qıyardıń keselleniwine tásiri, 2026-jıl NUKUS · 2026

Kesellikler menen zıyanlanıwı, % Variant unlı shıq jalǵan unlı shıq antraknoz fuzarioz solıw Fitosporin M 6,9 / 1 3,4 / 1 2,7 1,2 Alirin B 10,6 / 1 8,8 / 1 8,9 1,3 Fitosporin M + 0 0 0 1,1 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Alirin B Trixodermin 7,6 / 1 4,1 / 1 3,4 0,8 (etalon) Qadaǵalaw – islew 37,8 / 1 17,4 / 1 15,6 6,1 berilmegen Esletpe: alımında keselliklerdiń tarqalıwı, bóliminde zıyanlanıw ballı. Juwmaq hám usınıslar. Biopreparatlardı qollanıw birinshi náwbette olardıń kesellik qozǵatıwshılar menen antagonistlik óz-ara qatnasıqları esapqa alınadı, sonday-aq, islew berilgennen keyin bos qalǵan ortalıqtı olardıń birinshi bolıp iyelep alıw uqıplılıǵına hám patogenlerdiń rawajlanıwına jol qoymawına baylanıslı « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

boladı. Qorshalǵan maydanlarda sabzavot-palız eginlerin jetistiriwde hám olardı qorǵawda baslı mashqala ekologiyalıq taza ónim alıwdan ibarat. Bul qorshalǵan ortalıq ushın kem qáwipli bolǵan preparatlardıń jańa áwladın, sonnan ósimliklerdi qorǵawdıń biologiyalıq quralların qollanıw jolı menen ámelge asırıladı.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Toreniyazov E.Sh., Xolmurodov E.A., Xo‘jaev Sh.T. O‘simliklarni himoya qilish. Toshkent, «Navro‘z», 2018, 320-330 b. 2. Xo‘jaev Sh.T. Agrotoksikologiya asoslari hamda tadqiqot o‘tkazish qoidalari. Toshkent: «Munis design group» MChJ, 2018. –B. 4-132. 3. Hasanov B. A., Ochilov R.O., Gulmurodov R.A. Sabzavot, kartoshka hamda poliz ekinlarining kasalliklari va ularga qarshi kurash. Toshkent, “VORIS-NASHRIYOTI”, 2009, 118- 133 b. 4. Huang L. Q. et al. The potential of endophytic fungi isolated from cucurbit plants for biocontrol of soilborne fungal diseases of cucumber //Microbiological research. –2020. –T. 231. –S. 126-369. 5. Nematov M., Karimov J. et al. Assessment of cucurbit diseases and yield losses in Uzbekistan: A regional perspective // Uzbek Journal of Agriculture. –2021. –№2. –S. 22–28.