Pedofiliyanıń payda bolıwı hám onıń aldın alıw: ilimiy-psixologiyalıq talqılaw

Usı maqalada pedofiliyanıń ilimiy-psixologiyalıq tárepleri, onıń payda bolıw mexanizmleri hám balalardı qorǵaw máseleleri kórip shıǵıladı. Zamanagóy medicina hám psixologiya pedofiliyanı ruwxıy kesellik sıpatında qaraydı. Izertlewler balalıqtaǵı jaraqatlar, shańaraqtaǵı tárbiya máseleleri hám psixoseksual rawajlanıwdaǵı buzılıwlar pedofiliyanıń qáliplesiwine tásir etetuǵının kórsetedi. Maqalada sonday-aq pedofiliya menen balalarǵa jınısıy zorlıq etiw arasındaǵı parıqlar, qorǵanıw mexanizmleriniń roli hám balalardı qorǵaw boyınsha ámeliy usınıslar berilgen.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 1262–1265 Qoraqalpoq

Suletbaeva Ella Serikbaevna. Pedofiliyanıń payda bolıwı hám onıń aldın alıw: ilimiy-psixologiyalıq talqılaw // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1262–1265. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910259

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

PEDOFILIYANÍŃ PAYDA BOLÍWÍ HÁM ONÍŃ ALDÍN ALÍW: ILIMIY-PSIXOLOGIYALÍQ TALQÍLAW

Suletbaeva Ella Serikbaevna Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, "Pedagogika hám psixologiya" kafedrası docenti, psixologiya ilimleri doktorı (DSc) e-mail: ella.suletbayeva@mail.ru

Annotaciya: Usı maqalada pedofiliyanıń ilimiy-psixologiyalıq tárepleri, onıń payda bolıw mexanizmleri hám balalardı qorǵaw máseleleri kórip shıǵıladı. Zamanagóy medicina hám psixologiya pedofiliyanı ruwxıy kesellik sıpatında qaraydı. Izertlewler balalıqtaǵı jaraqatlar, shańaraqtaǵı tárbiya máseleleri hám psixoseksual rawajlanıwdaǵı buzılıwlar pedofiliyanıń qáliplesiwine tásir etetuǵının kórsetedi. Maqalada sonday-aq pedofiliya

menen balalarǵa jınısıy zorlıq etiw arasındaǵı parıqlar, qorǵanıw mexanizmleriniń roli hám balalardı qorǵaw boyınsha ámeliy usınıslar berilgen. Tiykarǵı sózler: pedofiliya, psixoseksual buzılıw, balalıq jaraqatları, qorǵanıw mexanizmleri, jınısıy zorlıq, profilaktika, balalar huqıqları, shańaraq instituti. Búgingi kúnde dúnya júzinde balalarǵa qaratılǵan zorlıq hám pedofiliya máseleleri eń ótkir social hám huqıqıy máselelerden biri bolıp qalmaqta. Prezident Shavkat Mirziyoyev hayal-qızlar hám balalardıń huqıqların qorǵawdı kúsheytiw, olarǵa bolǵan basım hám zorlıqtıń aldın alıw boyınsha jańa baslamalar menen tanıstı. 2026-jıl 2-oktyabr kúni Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatınıń 20-yalpi majlisinde balalardı zorlıqtıń barlıq túrlerinen qorǵaw sistemasın jetilistiriwge qaratılǵan nızam qabıl etildi. Usı nızam balalarǵa qarata jınısıy hám fizikalıq zorlıqtıń aldın alıwda jaza múmkinshiligi támiyinlew hám proceslik qorǵaw mexanizmlerin kúsheytiw maqsetinde islenip shıǵılǵan. Nızamda tómendegi tiykarǵı ózgerisler belgilengen: - 14 jasqa tolmaǵan balalarǵa qarata jınısıy zorlıq ushın 25 jılǵa shekem azatlıqtan mahrum etiw yamasa ómirlik azatlıqtan mahrum etiw jazası engiziledi; - Ayırım óte awır jınayatlarda juwapkershilik múddeti ótpeydi hám jazadan muddatınan ilgerilep shártli azat etiw qadaǵanlanadı; - Balanı zorlıqtan qorǵamaǵan, tárbiya májbúriyetin orınlamaǵan yamasa balalarǵa zıyan jetkergen shaxslarǵa juwapkershilik kúsheytiledi; - Balalar menen isleytuǵın xızmetker zorlıq qılsa, jumıstan bosatıladı hám keleshekte balalar menen islewine sheklew qoyıladı.

Sonıń menen birge, balanı sud hám tergew processinde qayta psixikalıq travmadan qorǵaw ushın saqlaw videoǵa jazıp alınadı, balaǵa is basınan mámleket esabınan advokat beriledi, hám jábirlengen bala menen ayıplawshı arasında betpebet qarama-qarsılıq tek tergewshi yamasa sud qararı menen ótkeriledi. Pedofiliya tek ǵana "jaman minez-qulıq" yamasa "buzıqlıq" emes. NUKUS · 2026

Zamanagóy medicina hám psixologiya onı ruwxıy kesellik sıpatında qaraydı. Bul — jınısıy jetilisiwge jetpegen balalarǵa (ádetde 14 jasqa shekemgi) bolǵan turaqlı, tákirarlanıwshı jınısıy qushtarlıq. Bul qushtarlıq jıllar dawamında, hátte bir ómir dawamında dawam etiwi múmkin hám óz-ózinen ótip ketpeydi. Ilimpazlar pedofiliyanıń payda bolıwında birden-bir sebep joq ekenligin, bul X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

kompleksli buzılıw bolıp, onda birneshe faktorlar bir-biri menen aralasıp ketetuǵının aytadı. Kazimej Imelinskiy (Polsha alımı): "Hár bir adamnıń balalarǵa bolǵan jınısıy qushtarlıǵın tosıp turıwshı qorǵanıw mexanizmleri bar. Usı qorǵanıw mexanizmleri buzılǵan jaǵdayda ǵana jınayat islew múmkin boladı." David Finkelhor (AQSh alımı): "Pedofiliyanı túsindiriwshi tórt faktorlı model bar: emocional sáykeslik, jınısıy qozǵaw, tosıq hám qorǵanıwdıń joqlıǵı. Bul faktorlar birgelikte pedofiliya háreketiniń hár qıylılıǵın túsindiredi." Pedofiliyanıń qalay payda bolıwın túsindirip beriwshi ilimde eki tiykarǵı koncepciya bar: « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Birinshisi – psixoanalitikalıq. Oǵan kóre, úlken adamda seksuallıqtıń "balalıq" elementleri saqlanıp qaladı. Ol rawajlanıwdıń belgili bir basqıshında ornalasıp qalǵan hám onı jeńip óte almaytuǵınday seziledi. Ekinshisi – úyreniw teoriyası. Ol erterek balalıqta "imprinting" dep atalıwshı – adamnıń ómir boyı saqlanıp qalatuǵın belgili bir obrazlar hám minez-qulıq modellerin jazıp alıw júz beretuǵının aytadı. Hár eki teoriya da bir nársege jaqınlasadı: buzılıwdıń tamırı — erte balalıqta. Eki túrli túsinikti bir-birinen ajıratıw júdá áhmiyetli: Pedofiliya – adam ózin uslap turıwı hám iske asırmawı múmkin bolǵan qumarlıq. Balalarǵa jınısıy zorlıq etiw — bul jınayat, anıq háreketler. Pedofiliya menen kesellengen adamlardıń hámmesi de jınayat isley bermeydi. Ayırımları máseleni túsinip, járdem soraydı. Kerisinshe, balalarǵa zorlıq etetuǵınlardıń hámmesi de haqıyqıy pedofiliyaǵa iye emes. Materiallar: Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatınıń 20-yalpi majlisinde qabıl etilgen nızam hújjetleri, Prezident Shavkat Mirziyoyevtiń balalar huqıqların qorǵaw boyınsha baslamaları, Shıǵıs Evropa hám AQSh ilimpazlarınıń pedofiliya boyınsha ilimiy miynetleri (K. Imelinskiy, D. Finkelhor), zamanagóy medicina hám psixologiya tarawındaǵı ilimiy maqalalar hám izertlewler, Psixoseksual rawajlanıw hám balalıq travmaları boyınsha ilimiy ádebiyatlar. Teoriyalıq analiz — pedofiliya boyınsha ilimiy ádebiyatlar hám teoriyalardı sistemalı analiz qılıw; Statistikalıq maǵlıwmatlardı analiz qılıw — balalarǵa qarsı jınayatlar boyınsha statistik maǵlıwmatlardı úyreniw;

Nızamshılıq hújjetlerin analiz qılıw — balalar huqıqların qorǵaw boyınsha nızamlıq ózgerislerdi úyreniw; Sintez usılı — alınǵan maǵlıwmatlardı ulıwmalastırıw hám juwmaqlar shıǵarıw. Izertlew nátiyjeleri tómendegilerdi kórsetti: NUKUS · 2026

Pedofiliya — bul jınısıy jetilisiwge jetpegen balalarǵa bolǵan turaqlı, tákirarlanıwshı jınısıy qushtarlıq bolıp, ol ruwxıy kesellik sıpatında qaraladı. Bul qushtarlıq jıllar dawamında, hátte bir ómir dawamında dawam etiwi múmkin hám óz-ózinen ótip ketpeydi. Pedofiliyanıń payda bolıwında birneshe faktorlar bir-biri menen aralasıp X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

ketedi: Birinshi faktor — miydiń ózgeshelikleri. Haqıyqıy pedofiliya menen kesellengen adamlardıń oraylıq nerv sistemasınıń iskerliginde ózgeshelikler boladı. Buǵan balalıqtaǵı bas jaraqatları, tuwılıwdan aldınǵı bas miydiń rawajlanıwınıń buzılıwı sebep bolıwı múmkin. Ekinshi faktor — balalıqtaǵı jaraqatlar. Bul kesellik penen awırǵan kópshilik adamlar ózleri balalıǵında fizikalıq, emocional yamasa seksual zorlıqtı bastan keshirgen. Travma psixoseksual rawajlanıwdı buzıp, adam balalıq jasında "qatıp qalatuǵınday" boladı. Úshinshi faktor — ruwxıy jetilmegenlik. Bunday adamlar kóbinese úlkenler « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

menen múnásibetten qorqadı, teńlesleri menen ózin isenimsiz sezedi. Balalar menen bolsa olar ushın ańsat — ol jerde olar ózlerin qáwipsiz sezedi hám baslı bolıwı múmkin. Tórtinshi faktor — psixikanıń qorǵaw mexanizmleri. Adam "hesh qanday jamanlıq islemeydi," bul "muhabbat" yamasa "úyreniw" ekenligine shın kóńilden iseniwi múmkin. Bul ózin-ózi aldaw, ol ózin ayıplı sezbewge múmkinshilik beredi. Kazimej Imelinskiydiń pikirinshe, hár bir adamnıń balalarǵa bolǵan jınısıy qushtarlıǵın tosıp turıwshı qorǵanıw mexanizmleri bar. Usı qorǵanıw mexanizmleri buzılǵan jaǵdayda ǵana jınayat islew múmkin boladı. Bul ne ushın ayırım pedofiliya menen kesellengen adamlar hesh qashan jınayat islemeytuǵının túsindirip beredi — olardıń qorǵanıw mexanizmleri islep turadı. Al, basqalar — isleydi. Balalardı qorǵaw boyınsha tómendegi ápiwayı, biraq áhmiyetli qaǵıydalardı aytıp ótiw múmkin: - Balaǵa jeke shegaralardı úyretiń. Ol biliwi kerek: onıń razılıǵısız hesh kimniń qol tiygiziwge haqı joq. Ol bárqulla "joq" dep aytıwı múmkin. - Balańızdı tıńlań. Eger ol bir nárse nadan tınıshsızlanıp atırǵan bolsa yamasa qızıqlı nárselerdi aytıp atırǵan bolsa — oǵan shın kóńilden qarań, qol siltep jibermeń. - Balalarǵa kóp qızıǵatuǵın úlkenlerge itibar beriń. Ásirese, jumıs penen baylanıslı bolmasa. Hádden tıs ǵamxórlıq, sawǵalar, bala menen jekke qalıw tilegi – bul qorqınıshlı signallar. - Mektep hám úlkenlerdiń balalar menen baylanısları ústinen baqlaw bolıwı kerek.

Pedofiliya — bul awır psixikalıq buzılıw bolıp, "buzıqlıq" emes. Bunday diagnoz qoyılǵan adamlar jınayat islewi ushın járdem alıwı múmkin hám kerek. Biraq, jámiyet sıpatındaǵı tiykarǵı wazıypamız — balalardı qorǵaw hám olarǵa qáwipsiz sharayat jaratıw. Bul buzılıwdıń qalay payda bolıwın biliw profilaktika hám járdemniń gilti esaplanadı. Biz qáweterli signallardı qansha erte sezsek, NUKUS · 2026

balalardıń ruwxıy jaǵdayına qansha kóbirek itibar bersek, qayǵılı jaǵdaydıń aldın alıw ushın sonsha múmkinshilik bar. Balalar menen isleytuǵın xızmetkerlerdi psixologiyalıq tańlawdan ótkeriw hám olardıń ruwxıy jaǵdayın úzliksiz baqlaw. Shańaraqlarda balalardıń jeke shegaraların qorǵaw boyınsha túsindiriw jumısların alıp barıw. Mektep hám X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

bilimlendiriw mákemelerinde balalardı zorlıqtan qorǵaw boyınsha arnawlı oqıw kursların shólkemlestiriw. Zorlıqtan jábirlengen balalarǵa psixologiyalıq járdem kórsetiw xızmetlerin keńeytiw.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. https://uza.uz/uz/posts/senat-bolalarga-nisbatan-zhinsiy-zoravonlik-sodir-etganshaxslar-umrbod-ozodlikdan-mahrum-qilinadi_916203 2. Santtila P, Mokros A, Hartwig M, et al. Childhood sexual interactions with other children are associated with lower preferred age of sexual partners including sexual interest in children in adulthood. Psych Res. 2010;175:154–9. doi: 10.1016/j.psychres.2008.10.021. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

3. Seto M. C. Pedophilia and Sexual Offending Against Children: Theory, Assessment, and Intervention. — American Psychological Association, 2008. 4. Tenbergen G., et al. The Neurobiology and Psychology of Pedophilia: Recent Advances and Challenges // Frontiers in Human Neuroscience. — 2015. — Vol. 9. — P. 344.