A.Sadıqovtıń «Bostansız búlbil» hám T.Qayıpbergenovtıń «Túsiniksizler» romanlarında prototip hám obraz máselesi

Ushbu maqolada A.Sodiqovning “Bo‘stonsiz bulbul” va T.Qayipbergenovning “Gumrohlar” romanlaridagi Berdaq shoir obrazining tarixiy prototipga mosligi tahlil qilinadi. Mualliflarning chuqur o‘rganilgan tarixiy manbalar, shoirning o‘z she‘rlari hamda xalq og‘zaki ijodi an‘analari asosida Berdaq obrazini turli badiiy va falsafiy rakurslarda ochib berish xususiyatlari o‘rganiladi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 1258–1261 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Juldız Sulaymanova. A.Sadıqovtıń «Bostansız búlbil» hám T.Qayıpbergenovtıń «Túsiniksizler» romanlarında prototip hám obraz máselesi // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10- oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1258– 1261. – DOI: https://doi.org/ 10.66073/ReFocus-Conf/0910258

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

A.SADÍQOVTÍŃ «BOSTANSÍZ BÚLBIL» HÁM T.QAYÍPBERGENOVTÍŃ «TÚSINIKSIZLER» ROMANLARÍNDA PROTOTIP HÁM OBRAZ MÁSELESI Juldız Sulaymanova QMU magistrantı E-mail: juldızsulaymanova5@gmail.com Annotaciya: Bul maqalada A.Sadıqovtıń “Bostansız búlbil” hám T.Qayıpbergenovtıń “Túsiniksizler” romanlarındaǵı Berdaq shayır obrazınıń tariyxıy prototipke sáykesligi analizlenedi. Avtorlardıń tereń izertlengen tariyxıy derekler, shayırdıń óz qosıqları hám xalıq awızeki dástúrleri tiykarında Berdaq obrazın kórkemlik hám filosofiyalıq rakurslarda ashıp beriw ózgeshelikleri úyreniledi. Annotatsiya: Ushbu maqolada A.Sodiqovning “Bo‘stonsiz bulbul” va T.Qayipbergenovning “Gumrohlar” romanlaridagi Berdaq shoir obrazining tarixiy prototipga mosligi tahlil qilinadi. Mualliflarning chuqur o‘rganilgan tarixiy manbalar, shoirning o‘z she’rlari hamda xalq og‘zaki ijodi an’analari asosida Berdaq obrazini turli badiiy va falsafiy rakurslarda ochib berish xususiyatlari o‘rganiladi. Gilt sózler: Berdaq obrazı, prototip, “Bostansız búlbil”, “Túsiniksizler”, kórkem shınlıq, tariyxıyshıllıq, xalıqshıllıq, psixologiyalıq tahlil, ádebiy baylanıs. Kalit soʻzlar: Berdaq obrazi, prototip, “Bo’stonsiz bulbul”, “Gumrohlar”, badiiy haqiqat, tarixiylik, xalqchillik, psixologik tahlil, adabiy aloqa. Kirisiw Qaraqalpaq ádebiyatında tariyxıy tulǵalardıń obrazın kórkem prozada qayta tiklew hám olardıń prototip penen baylanısın izertlew ádebiyattanıw iliminiń áhmiyetli máselelerinen biri esaplanadı. Ásirese, XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń ullı tulǵası, xalıqshıl shayır Berdaq Ǵarǵabay ulı obrazın kórkem shıǵarmalarda sáwlelendiriw jazıwshılardan úlken juwapkershilik hám joqarı kórkemlik sheberlikti talap etedi. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Ibrayım Yusupov kórkem obraz jaratıwdıń shártlerin tómendegishe keltirip ótedi: “Jurnalist dáwir ruwxın qálbine sińdiriw menen anıq is-háreket súwretlemesin beredi. Jazıwshınıń oylaw, obraz jaratıw usılı basqasha: ol dáwir ruwxın sana sezimine sińdirip alıp, sol zaman adamınıń minez-qulqı, oy-pikiri, maqseti, umtılısı, psixologiyası, onı qorshaǵan jámiyet hám tábiyat qubılısların úyrenip, óz júrek seziminen ótkizedi”.[1] A.Sadıqov qaraqalpaq romanında bir pútin Berdaq obrazın jaratıwǵa dáslepki qádemdi taslaǵan bolıp, ol óziniń “Bostansız búlbil” romanında, tiykarınan Berdaq, Ótesh, Ájiniyaz, Kúnxoja,

Ernazar alakóz, Eramazar keneges, Hurliman h.t.b prototip tiykarında jaratılǵan obrazlardı sáwlelendiredi. Jazıwshınıń romanda tariyxıy waqıyalardı kórkem shınlıqqa aylandırıwdaǵı izlenislerin sınay otırıp, qaharman obrazın, tiykarınan Berdaq obrazın jasawdaǵı izlenislerin sátli shıqqanın bayqaymız. Jazıwshı romanda Berdaq obrazın jasawda tikkeley shayırdıń qosıqlarına hám tariyxıy dereklerge, Berdaq tuwralı ápsana hám izertlewlerge súyengenligi málim. Romanda Berdaq obrazın xalıqshıl shayır, barqulla xalıqtıń ǵamın oylaytuǵın insan hám Ernazar biy kóterilisiniń ruwxlandırıwshısı sıpatında sáwlelendirgen. NUKUS · 2026

Materiallar hám metodlar Izertlewdiń tiykarǵı materialları sıpatında Berdaq shayırdıń lirikaları, A.Sadıqovtıń “Bostansız búlbil” romanı hám T.Qayıpbergenovtıń “Túsiniksizler” romanı alındı. Sonday-aq, N.Dawqaraev, M.Tilewmuratov, P.Nurjanov sıyaqlı X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

ádebiyattanıwshı ilimpazlardıń ilimiy-teoriyalıq miynetleri derek sıpatında paydalanıldı [3, 5, 7]. Izertlew dawamında salıstırmalı-tariyxıy, tariyxıybiografiyalıq, psixologiyalıq analiz usıllarınan paydalanıldı. Bul usıllar prototip hám kórkem obraz aralarındaǵı baylanıstı, tariyxıy waqıyalardıń kórkem shınlıqqa aylanıw mexanizmlerin tereń izertlewge imkaniyat berdi. Berdaq shayırdıń qosıqları Berdaqtıń ómiri, dúnyaǵa bolǵan kózqarası, ideyaları haqqında baslı derek bolıp xızmet qıladı. Berdaq haqqında noǵay jazıwshısı Súyin Qapaev bılay deydi: “Berdaq – biziń tuwısqanımız, qaraqalpaq xalqınıń eń ullı, eń kórnekli shayırı. Ol óziniń nurlı sawatın, pútkil ómirin xalqı ushın arnaǵan adam. Eziliwshilikti basınan keshirip, azap-aqırette dárbeder bolǵan « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

qaraqalpaqlardıń ármanların óz shıǵarmalarında sáwlelendirgen...”.[2, 13] Onıń qosıqları arqalı Berdaqtıń xalıqshıllıǵı, xalıqtıń baxtın, mápin birinshi orınǵa qoyatuǵınlıǵın ańlaymız. Bul haqqında N.Dawqaraev bılay deydi: “Berdaqtıń gúllan tvorchestvosı miynetkesh xalıqqa degen sheksiz muhabbat hám eziwshilerge degen tereń jek kóriwshilik sezimleri menen suwǵarılǵan. Shayır óz xalqınıń baxıtlı, bostan turmısqa jetilisetuǵınlıǵına, onıń kelesheginiń jarqınlıǵına, haq isi ushın, xanlardıń, baylardıń, atalıqlardıń jawızlıqlarına qarsı gúreske baǵıshladı, shayır adam ómiriniń maqset-muradın mine usı gúresten kórdi”.[3, 6] Berdaqtıń dóretiwshiliginde de xalıqqa degen muhabbatı jarqın kózge taslanadı. Mısalı onıń “Jaqsıraq” qosıǵındaǵı:

Berdimurat xalıqtı, xalıq Berdaqtı, Jalǵızınday kórer jannan jaqsıraq. qatarları arqalı xalıq penen shayır ortasındaǵı bekkem baylanıstı kórsete alǵan. Nátiyjeler A.Sadıqov Berdaqtıń tiykarǵı páziyletlerin kórkem obrazǵa sińdiriwge háreket qılǵanlıǵı hám sol arqalı prototip hám obraz arasındaǵı óz ara sáykeslikti támiyinlegeni kórinedi. Berdaq Ernazar alakózdiń bergen malın xalıqqa bólistiredi hám ózinde qalǵan maldı da ajaǵası Jaraqpan ushın jumsap jiberedi, Berdaq barqulla xalıqtı birinshi orınǵa qoyǵan. Onıń qosıqlarında da muhabbat yaki yumor emes, tiykarınan xalıq teması baslı orındı iyeleydi. Usı jolda onı Báyitxan atlı jetim qızǵa úylenip “baxtılı etermen” degen qıyalın Berdaqtıń xalıqqa bolǵan jıllı sezimleriniń bir kórinisi sıpatında beriwi sátli shıqqan.

Ulıwma insaniyat ushın oǵada zárúr hám áhmiyetli bolǵan, pútkil dúnyanıń tirishilik negizin quraytuǵın túsiniktiń birewi haqıyqatlıq bolıp tabıladı. Adam balası usı ullı adamgershilik páziyleti menen ósip órbiydi, húrmetke erisedi, júreklerden orın aladı. Mine, usı ullı páziylettiń Berdaqtıń kewlinen bekkem orın alǵanlıǵın qosıqlarınan kóriwimizge boladı. Bul tuwralı M.Tilewmuratov óziniń miynetinde arnawlı toqtap ótken. Berdaqtıń eń áhmiyetli shıǵarmalarınıń biri “Xalıq ushın” da ol óziniń eń jaqsı adamgershilik qásiyetlerin ortaǵa salıp, er jigit xalıq ushın tuwılıp, xalıq isi ushın óliwi kerek degen xalıqtıń kózqarasın aytadı. Durıs sóylew, jalǵan NUKUS · 2026

sóylemew haqqında qımbatlı pikirler keltiredi: Berdimurat, durıs ayt, sóyleme jalǵan, Bul dúnya uzaq jol, atańnan qalǵan. Durıslıq, haqıyqatlıq poziciyasınan Berdaqtıń “Izler edim” degen shıǵarmasında áhmiyetli qatarlar bar. Bul jerde de shayır “Ótirik aytıp neteyin men” X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

dep haqıyqatlıqtı izlewdi ózine maqset etip qoyadı. [7, 89] Jazıwshı usı ózgeshelikti obraz arqalı tabıslı bere alǵan. Shıǵarmadaǵı Ernazar keneges hám Berdaq ortasındaǵı tómendegi dialog bunı tolıq tastıyıqlaydı: “ – Jabıwlı qazandı jabıwlı túrinde qaldırmaqshı emish? Hámme nárseni jabıwlı, qupıya islep, hátte ózińdi de bet perde astında jumbaq etip kórsetip, aqlanbaqshısan, ya?! Qateleseseń!.. Xalıqtıń kózi shamshıraq!.. Sen jeti qap nıqapqa oransań da ishińdegini, xalıqqa satqınlıq etkenińdi hámme biledi!.. Sen ózińshe, xalıqtı kúshli menen urısıp, qırılıwdan aman alıp qalǵan bolıp otırsań, ya?!” [6, 180] Bul dialog arqalı jazıwshı Berdaqtıń joqarı adamgershilik páziyletlerin, mártligin hám haqıyqatshıllıǵın kórkem sáwlelendirip bere alǵan. Usı ózgeshelik « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

T.Qayıpbergenovtıń “Túsiniksizler” romanındaǵı Berdaq obrazında da kórinedi:

“ – Adam baxtınıń gilti qayda boladı dep oylaysań?

– Adam baxtınıń gilti haqıyqatlıqta” [4, 283-284] Bul haqqında P.Nurjanov óziniń “Milliy prozamızda Berdaq obrazı” maqalasında bılay pikir bildirip ótken: “Usı jerde jazıwshı Berdaq xarakteriniń jáne bir tárepin ashıwǵa miyasar bolǵan. Joqarıda aytıp ótilgen dańqparaz Fazıl biy meniń toyımda baylardı, iyshanlardı jamanlap qosıq ayttıń, sóytip bereketimizdi qashırdıń. Endi meni maqtap qosıq aytsań ǵana ayıbıńdı keshiremen, degen shártke Berdaq “Tilimdi kesip alsań da ótirik penen nahaqlıqtı maqtamayman” dep juwap beredi” [5]. T.Qayıpbergenov Berdaq obrazın dóretiwde onıń tiykarǵı ózgesheligin dıqqatqa alǵan. Ol Berdaqtı baqsı, shayır, oyshıl, gumanist hám xalıqtıń tuwı sıpatında kórsetip bergen. Sonday-aq Berdaqtıń Ernazar alakóz benen bolǵan sáwbetinde onıń tereń filosofiyalıq oy-pikirlerge, tereń bilimge iye shayır ekenligin sheber sáwlelendirip bere alǵan:

“–Otlaqlı bolsa, oy jaqsı, Hawalı bolsa, dóń jaqsı Tóreli bolsa, biy jaqsı Ádil bolsa xan jaqsı...

– Tas tańlamaytuǵın qanday tárezini bilesiz, Ernazar aǵa?

– Qansha salsań da, ne salsań da, tas tańlamaytuǵın tárezi adamnıń tili. Endi ózińe soraw.

– Adam baxtınıń gilti qayda boladı dep oylaysań?

Bul dialog arqalı avtor Berdaqtıń tereń bilimge iye ekenligin hám ondaǵı eń aǵla páziyletlerdiń biri bolǵan haqıyqatlıqtıń shayır kewlinde úlken orınǵa iye ekenligin sheberlik penen súwretlegen. T.Qayıpbergenov tájiriybeli romanist hám talantlı jazıwshı sıpatında qısqa hám tıyanaqlı soraw-juwap (dialog) kórinisinde beriw arqalı shayır obrazın sheberlik penen sáwlelendirgen. T.Qayıpbergenov prototipke tán bolǵan ayawshılıq, qayǵırıw sezimlerin salıstırmalı súwretlew arqalı dialogta bergen. Berdaq Shońqı menen jolda kórisip qaladı, Shońqı Berdaqqa Gúlziybanıń balası qaytıs bolǵanlıǵın aytadı: NUKUS · 2026

“– Búgin túnde Gúlziybanıń balası ólip shıqtı. – Ne dediń, ne dediń? – Aqsham kelgen bir oynası urıp óltirse kerek, suwına engenler solay boljasıptı. – Júdá reyimsiz adamsań-da Shońqı...” [4, 280] X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Dialogta Berdaqqa tán bolǵan saldamanlıq hám adamzatqa bolǵan kóz-qarasın súwretlegen. Avtor Berdaqtı xalıqtıń tuwı, haqıyqatgóyı sıpatında beriwi menen birge dúnyaǵa jeńil qaray almaytuǵın, xalıq dártin jelke tutatuǵın shayır obrazın súwretleydi.

JUWMAQ HÁM USÍNÍSLAR Juwmaqlap aytqanda, A.Sadıqov jaratqan Berdaq obrazı menen T.Qayıpbergenov jaratqan Berdaq obrazın salıstırıp qarasaq, jazıwshılardıń obraz jasawda uqsaslıqları hám ózine tán ózgeshelikleri bar. T.Qayıpbergenov jaratqan Berdaq obrazı qosımsha obraz sıpatında sáwlelense de, ondaǵı tiykarǵı gumanistlik « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

ideyalar sheber ashıp berilgen hám tariyxıy tulǵa Berdaqqa tán bolǵan tiykarǵı qásiyetlerdi obrazǵa sińdirgen. A.Sadıqov jaratqan Berdaq obrazı tikkeley xalıq penen boladı, xalıq arasında júredi. Berdaq Ernazar alakóz kóterilisiniń ruwxlandırıwshısı, xalıqtıń aqılgóyi sıpatında súwretlenedi. Eki avtordıń romanlarında jaratılǵan Berdaq obrazında prototipke tán bolǵan tiykarǵı qásiyetlerdi sheberlik penen sáwlelendiriwge háreket qılǵanlıǵın bayqaymız. Keleside qaraqalpaq prozasında tariyxıy tulǵalardıń prototip hám obraz baylanısların jáne de tereńirek, basqa da romanlar mısalında izertlew ádebiyattanıw ilimi ushın úlken ilimiy áhmiyetke iye bolıp boladı.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Әй, ўақыт! Бол, бол. Жебеўшим... Өзбекстан Қаҳарманы, шайыр Ибрайым Юсупов пенен сәўбет.// «Еркин Қарақалпақстан». 4-ноябрь, 2004-жыл. 2. «Әмиўдәрья» (Журнал), Нөкис: 1987. №8. 13-бет. 3. Дәўқараев Н. Бердақ // Бердақ ҳаққында сөз. Әдебий критикалық мақалалар. Нөкис; «Қарақалпақстан», 1987, 6-бет. 4. Қайыпбергенов Т. Қарақалпақ дәстаны. Түсиниксизлер. Роман. Нөкис: «Билим», 2019, 283-284-бет. 5. Нуржанов П. Миллий прозамызда Бердақ образы // «Еркин Қарақалпақстан», 2007, 4-декабрь. 6. Sadıqov A. Bostansız búlbil. Roman. Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2024, 90-bet 7. Тилеўмуратов М. Қарақалпақ поэзиясы -тарийхый дерек. Нөкис: «Қарақалпақстан», 1994, 83-84-бет.