“Ashıq Nájep” dástanında qollanılǵan frazeologizmler

Maqalada “Ashıq Nájep” dástanında qollanılǵan frazeologizmlerdiń kórkemlik ózgeshelikleri úyrenildi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 1245–1248 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN

Seydullaeva Nafisa, G.Karlıbaeva. “Ashıq Nájep” dástanında qollanılǵan frazeologizmler // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10- oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1245– 1248. – DOI: https://doi.org/ 10.66073/ReFocus-Conf/0910255

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

“ASHÍQ NÁJEP” DÁSTANÍNDA QOLLANÍLǴAN FRAZEOLOGIZMLER

Seydullaeva Nafisa G.Karlıbaeva Ilimiy basshı: f.i.d., prof. karlibaevagulmira793@gmail.com Qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakulteti studenti e-mail: seydullaevanafisa290@gmail.com

Annotaciya: Maqalada “Ashıq Nájep” dástanında qollanılǵan frazeologizmlerdiń kórkemlik ózgeshelikleri úyrenildi. Tayanısh sózler: leksika, semantika, sózlik quram, frazeologizmler, xalıq awızeki dóretpesi.

ПОСЛАНИИ “АШИК НАДЖЕП” Аннотация: В статье рассмотрены фразеологизмы из эпической поэмы “Ашик Наджеп”. Ключевые слова: лексика, семантика, структура речи, фразеология, народное произношение.

PHRASEOLOGICAL UNITS USED IN THE MESSAGE "ASHIK NAJEP"

Abstract: This article examines phraseological units from the epic poem "Ashik Najep."

Keywords: vocabulary, semantics, speech structure, phraseology, folk pronunciation.

Kirisiw. Frazeologiya qaraqalpaq til biliminiń úlken tarawlarınan biri esaplanadı. Frazeologiya grekshe phrasis (sóylem) hám logos (ilim) degen sózlerden alınǵan. Ol hár qanday tildiń frazeologiyalıq sistemasın úyrenedi.

Tilde eń kemi eki yamasa bir neshe leksikalıq birliklerdiń dizbeginen turatuǵın quramalı dúziliske iye, biraq mánisi jaǵınan bir sózge barabar bolǵan sózlerdi frazeologizmler dep ataymız. Frazeologizmlerdiń ózine tán tiykarǵı belgileri bar.

Frazeologizmler pikirdiń ótkirligin asırıw, onıń tıńlawshıǵa anıq, túsinikli hám tásirli bolıp jetkeriliwin támiynleydi. Til biliminde turaqlı sóz dizbekleri boyınsha bir qansha ilimiy miynetler bar, olardan E.Berdimuratovtıń “Házirgi qaraqalpaq tiliniń leksikologiyası”[1] atlı miyneti bar. Bunnan basqa S.Nawrızbaeva “Типы именных фразеологических единиц каракалпакского языка и их отражение в каракалпакскорусском словаре” atlı kandidatlıq dissertaciyasında frazeologizmlerdiń sózliklerde beriliw máselesine toqtaydı [2]. A.Bekbergenov óziniń “Qaraqalpaq tiliniń stilistikası” miynetinde frazeologizmlerdiń stillik qollanılıw ózgesheligine keń toqtaydı[3], J.Eshbaev tárepinen qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi dúziledi [4], G.Aynazarova tárepinen teńles eki komponentli frazeologizmler arnawlı izertlendi[5]. Materiallar hám metodlar. Izertlew obyekti retinde “Ashıq Nájep” dástanında qollanılǵan frazeologizmler alındı. Maqalada til biliminiń ilimiyteoriyalıq tiykarlarına súyengen halda bir qatar nátiyjeli metodlar qollanıldı. Atap NUKUS · 2026

aytqanda, tariyxıy-salıstırmalı, tallaw, sıpatlaw hám ulıwmalastırıw metodlarına súyenildi. Nátiyje. Frazeologizmler – kórkem shıǵarma tilin janlandıratuǵın astarlı, kórkem etip súwretlewdiń tildegi tayar quralı. Bular xalıq danalıǵınıń úlgileri menen suwǵarılǵan obrazlı oylaw tiliniń úlgisi bolıp esaplanadı [6]. “Qaraqalpaq tiliniń X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

frazeologiyası xalıq tiliniń eń kórkem, obrazlı, az sózli, tereń mánili, tásirsheń tayar sóz úlgileri sıpatında ayrıqsha ajıralıp turadı. Olar ózinde xalıq turmısında júz bergen uzaq ótmishtegi tariyxıy waqıyalardıń, eski úrp-ádet, dástúrlerdiń izin saqlaydı, atababalarımız shuǵıllanǵan kásip, óner túrlerin, olardıń ósimlik, haywanat, quslar dúnyasına bolǵan qatnasların, tábiyat qubılıslarına bolǵan kóz-qarasları menen túsiniklerin saqlap, olardıń dereklerin ózinde sáwlelendiredi, xalıqtıń tutas ómiri, kún-kórisi, turmıs tárzi, minez-qulqı, psixologiyasına baylanıslı jeke, milliy ózgesheliklerdi kórsetedi hám áwladdan-áwladqa ótkerip keledi, ulıwma, tildegi frazeologiyalıq qatlam xalıqtıń ómirin tolıq ózinde sáwlelendiredi. Ekinshi tárepten, sóylewshiniń oy-pikirin tásirli, kórkem, obrazlı jetkere biliwine múmkinshilik « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

beredi. Tildiń sózlik qorında kórkem-súwretlewshilik ayrıqshalıqları, sóylewdi bezewi, obrazlı oy-pikirdi jetkere alıwı menen sıpatlanadı” [7]. Frazeologizmler folklorlıq shıǵarmalarda jiyi qollanıladı. Folklorlıq shıǵarmalarda frazeologizmlerdiń qollanılıwı boyınsha E.Berdimuratov penen G.Aynazarovanıń “Qırq qız” dástanında leksikalıq frazeologizmler hám teńles eki komponentli túrleriniń qollanıwı haqqında maqalası bar. Bunda dástanda qollanılǵan frazeologizmlerdiń stillik qollanılıwına toqtaydı. Maqalada “Ashıq Nájep” dástanında qollanılǵan frazeologizmler hám olardıń qollanılıw ózgesheliklerin úyrenemiz. Ashıq Nájep dástanında tómendegidey frazeologizmler qollanılǵan: 1.– Apa, - dedi qızlar, - bizlerdiń kórgenimizdi kórgende bul yalǵanshı dúnyada o ne kelip, o ne ketti dep, siynesine ot túskendey bizlerdiń kórgenimizdi kórgende óle qalarsań, bizler, apa, kelip turǵan, - dedi. (283). Berilgen mısalda siynesine ot túskendey frazeologizmi qollanılıp, hayran qalıw mánisin bildirip kelgen. 2. ...qırıq qızı qasında, ózi on segiz jasında, kewline ashıqlıq túsip, bawırın daǵlap, kózlerin jaslap, gewishi qaptı bir yerde, mádeli qaptı hár yerde, Nájep uǵlandı kóriwge qardar boldı. (284). Bawırın daǵlap frazeologizmi qattı oylanıw, qıynalıw sıyaqlı mánilerdi bildirip kelgen. 3.- Qulaq salıp arzımdı eshit, Minayım, Kózime bir aqsham janan kórindi, Aqıl bolsań, páxim áyleygór bizlerdi, Gúl júzleri máxitaban kórindi. (283). 4. Áy, aǵalar, eshit meniń arzımdı,

Taslap ket, aǵalar, alǵan awıńdı, Tıńlap qulaq salıp meniń dadımdı, Berip ketiń Nájep atlı yarımdı. (287) Dástanda eń kóp qollanılǵan frazeologizmlerdiń biri de bul – qulaq salıw frazeologizmi bolıp, ol tıńlaw, esitiw mánisin bildirip kelgen. NUKUS · 2026

5. Onı kórgenlerdiń qararı bolmas, Júzini kórgenniń taqatı bolmas... (283). Taqatı bolmaw frazası taqatsızlanıw, shıdamsızlanıw mánilerinde qollanılǵan. 6.Apa, bizler bardıq suwǵa buralıp, Alardı kórgende qıyalım ketip. (284). X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Qıyalı ketiw frazası dástanda oylaw sonday-aq, unatıw, jaqsı kóriw mánilerin bildirip te qollanılǵan. 7. Ushekke shıqtım jatpaǵa, Shiyrin palıńnan tatpaǵa, Kózim qıymas oyatpaǵa, Oyan, endi yar Minayim. (286). Kózi qıymaw frazası ayaw, reymi keliw mánilerin bildiriwde qollanılǵan. 8. Anda pashshanıń hár túgi tebendey shanshılıp, qáhári kelip: - Meniń tilep alǵan idaraldı perzentim Minayımdı gúzdiń kúngi ǵawashanıń túynegindey bolıp sorap turǵanına qara, qız túwe bul zańǵarǵa bir salım duz hám joq, - dep patsha « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Berilgen mısaldaǵı hár túgi tebendey shanshılıw frazeologizmi ashıwlanıw mánisin bildirip kelgen.

9. Bir mama payda boldı, arqası qozǵan, toppısı tozǵan, eki dizesi qulaǵınan ozǵan. (285).

Eki dizesi qulaǵınan ozıw frazası qartayıw sóziniń mánisin beriwde qollanılǵan.

10. Uyqı degen qattı dushpan boladı, otawda jatqan qızlardıń qatarında Minayim qızdıń da kózi ilinip uyqıǵa ketken eken. (286).

Kózi iliniw frazeologizmi sál waqıtqa uyqıǵa ketiw mánisin bildiredi.

Berilgen mısallarda qollanılǵan siynesine ot túskendey, bawırın daǵlap, qıyalım ketip, kózim qıymas, qulaq salıp hám taǵı da basqa turaqlı sóz dizbekleri dástandaǵı obrazlılıqtı, kórkemlilikti arttırıwda sonday-aq, sózdiń tásirligin beriwde, qaharmanlardıń emociyasın ashıwda, pikirdiń tujırımlı, ótkirligin jetkerip beriwde xızmet etip tur.

Tilimizdiń sózlik quramınıń qaymaǵı esaplanatuǵın emocional-ekspressivlik tásiri kúshli turaqlı sóz dizbekleri dástanda qosıq qatarlarında kóbirek súwretlengen. Dástanda jumsalǵan turaqlı sóz dizbekleriniń kelip shıǵıwı hám alınǵan derekleri kózqarasınan izertlew úlken áhmiyetke iye. Bul baǵdarda úyreniw dástannıń ózine tán ózgesheliklerin anıqlawǵa járdem beredi.

Juwmaq. Juwmaqlap aytqanda, frazeologizmler qaysı shıǵarmada qollanılıwına qaramastan az sóz benen kóp máni bere alatuǵın, aytajaq pikirdi qısqa hám túsinikli etip beriwde ónimli qollanılatuǵın til birligi bolıp tabıladı. Til arqalı awızeki hám jazba túrde qarım-qatnas jasaw barısında frazeologizmlerdi qollanıwǵa úlken zárúrliktiń bolatuǵını seziledi. Sonlıqtan da, frazeologizmler tildiń sózlik quramında ayrıqsha orın iyeleydi, ol sózlik quramdaǵı mánileriniń ıqshamlıǵı, tujırımlılıǵı, ótkirligi hám t.b. sıyaqlı sıpatlı belgileri menen ajıraladı. "Ashıq Nájep" dástanında qaharmannıń hár túrli psixologiyalıq halatların ashıp beriwde frazeologizmler stillik talapqa ılayıq qollanılǵan. Bul turaqlı sóz dizbekleri ózine tán ózgesheliklerge iye bolıp dástannıń obrazlılıǵın sáwlelendirip beredi. NUKUS · 2026

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. – Нөкис: «Билим», 1994 2. Наўрызбаева С.Т. Типи именных фразазеологических единиц қаракалпакского языка и их отражение в қаракалпакского-русском словаре. Автореферат дис.на соискание X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

ученой степени кандидата филологических наук. –Москва:1967 3. Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. –Нөкис «Қарақалпақстан», 1985.158-б. 4. Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги. – Нөкис «Қарақалпақстан» 1985. 5. Aynazarova G. Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeoligizmler. –Nókis «Qaraqalpaqstan». 2020.88-b. 6. Қожақметова Х. Фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы. – Алматы, 1972. – Б. 54. 7. Юсупова Б. Қарақалпақ тили фразеологиясы ҳәм фразеографиясының раўажланыw бағдарлары // Қарақалпақ тилиниң фразеологиясы ҳәм оны изертлеўдиң гейпара мәселелери. – Ташкент: Tafakkur boʻstoni, 2020. – Б. 5. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

8. Qaraqalpaq folklorı kóp tomlıq. 27-42 tomlar, –Nókis, “Ilim” 2011 9. Пахратдинов Қ., Бекниязов Қ. Қарақалпақ тилиниң фразеологизмлер сөзлиги. – Нөкис: «Bilim», 2025. 112 бет.