Q.Paxratdinov hám G.Abishovtıń «Qaraqalpaqstan toponimler sózligi» miynetindegi antropotoponimlerge analiz

Maqalada Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵındaǵı jer-suw atamalarınıń qáliplesiwi menen lingvistikalıq ózgeshelikleri qarastırıladı. Izertlewdiń obyektisi Q.Paxratdinov hám G.Abishovtıń «Qaraqalpaqstan toponimler sózligi» miynetinde jıynalǵan materiallar alındı. Izertlew dawamında adam atlarınan jasalǵan toponimlerge, yaǵnıy antropotoponimlerge, antropooykonimler, antropogidronimler, antropooronimler iretinde klassifikaciyalandı. Sonıń menen birge, dromonim hám laqap ismler tiykarında qáliplesken toponimlerge analiz jasaldı.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 1241–1244 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Serikbaeva A.S. Q.Paxratdinov hám G.Abishovtıń «Qaraqalpaqstan toponimler sózligi» miynetindegi antropotoponimlerge analiz // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1241–1244. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910254

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

Q.PAXRATDINOV HÁM G.ABISHOVTÍŃ «QARAQALPAQSTAN TOPONIMLER SÓZLIGI» MIYNETINDEGI ANTROPOTOPONIMLERGE ANALIZ Serikbaeva A.S. Qazaq tili hám ádebyatı kafedrası baslıǵı, PhD. akmaralsaxratdin@gmail.com Annotaciya: Maqalada Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵındaǵı jer-suw atamalarınıń qáliplesiwi menen lingvistikalıq ózgeshelikleri qarastırıladı. Izertlewdiń obyektisi Q.Paxratdinov hám G.Abishovtıń «Qaraqalpaqstan toponimler sózligi» miynetinde jıynalǵan materiallar alındı. Izertlew dawamında adam atlarınan jasalǵan toponimlerge, yaǵnıy antropotoponimlerge, antropooykonimler, antropogidronimler, antropooronimler iretinde klassifikaciyalandı. Sonıń menen birge, dromonim hám laqap ismler tiykarında qáliplesken toponimlerge analiz jasaldı. Gilt sózler: toponim, toponimika, antropotoponim, antropooykonim, antropogidronim, antropooronim, dromonim. Qay jerdiń bolsın jer-suw atamaları ata-babadan qalǵan miyras ekeni belgili. Ilimde jer-suw atamaları toponim dep ataladı.

Qaraqalpaq tilindegi toponimika máselesi menen shuǵıllanıp júrgen ilimpazlar: Q.Paxratdinov, G.Mambetova, G.Abishov,

M.Qurbanov, A.Esemuratov, A.Serikbaeva hám t.b. Olar ózleri izertlegen aymaqtaǵı toponimlerge analız islep, toplastırǵan.

Toponimlerdiń analizinde olardıń qáliplesiwine tásir etken faktorlardı anıqlawǵa boladı. Máselen, tariyxı, ornalasıwı, tábiyatı jer-suw atamalarınıń yaǵnıy toponimlerdiń qáliplesiwine tásiri oǵada úlken. Jer-suw atamaları – xalqımızdıń etnomádeniy qubılısların izertlewshi dárek kózi.

Elimiz ǵárezsizlikke eriskennen keyin, milliy ózligimizdi ańlaw, biybaha qádiriyatlarımızdı tiklew, jańa geografiyalıq obyektlerdi milliy ideyamız hám tilimiz nızamlılıqlarına sáykes ataw múmkinshiligi payda boldı. Qaraqalpaqstandaǵı hár bir toponimdi úyrenip shıǵıw, toponimikalıq materiallardı toplaw, tártipke salıw, túsindiriw, milliy-mádeniy tiykarların anıqlaw áhmiyetli wazıypa bolıp esaplanadı.

Biz maqalada Q.Paxratdinov hám G.Abishovtıń «Qaraqalpaqstan toponimler sózligi» miynetin izertlewdi maqset etkenbiz. Bul miynettegi Qaraqalpaqstan Respublikası boyınsha jıynalǵan toponimlerdi mánisi jaǵınan birneshe toparlarǵa bólip analizlewge boladı. Analizlew arqalı toponimlerdiń mádeniy ómirdiń qaysı tarawında kóbirek, qaysı tarawında azıraq qollanılıwı, onıń tariyxıy-lingvistikalıq motivin anıqlastırıwǵa imkaniyat beredi. Olardı klassifikaciyalaw arqalı dáreklerdiń ózimizge kerekligin bólip alıp, tillik siypatın, mánisin anıqlastıra alamız. Jer-suw atamaların klassifikaciyalaw – til bilimindegi baslı máselelerdiń biri. Olardı mánisi, xızmeti, temasına qaray birneshe toparlarǵa bólemiz. Antroponimler toponimler sistemasına ótip, ózi atalıp atırǵan geografiyalıq obyektti basqa geografiyalıq obyektlerden ajıratıwshı atribut wazıypasın atqaradı. Bunda adam hám obyekt qatnası áhmiyetli rol oynaydı. NUKUS · 2026

Adam atlarınıń, yaǵnıy antroponimlerdiń geografiyalıq atamaǵa aylanıwı keń tarqalǵan lingvistikalıq qubılıs esaplanadı. Antroponimlerdiń toponimlerge aylanıwı, álbette hár túrli ekstralingvistikalıq faktorlar tiykarında payda boladı. Eń dáslep bul eki sistemanıń (antroponimika hám toponimika) bir-biri menen bolǵan jaqın baylanısınan, olardıń xarakterinen kelip shıǵadı. Antroponimler de toponimler X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

sıyaqlı tek obyektlerdi (keń mánide) bir-birinen ajıratatuǵın sociallıq-lingvistikalıq belgi ǵana emes, al olar adamlardıń etnikalıq belgisi, milliy ózgesheligi, jámiyetliksiyasiy kózqarasların da kórsetiwshi belgi bolıp tabıladı [1]. Sol sebepli de olar arasındaǵı ózara baylanıs júdá erteden baslanǵan. Kóplegen adam atlarınıń geografiyalıq atamaǵa yamasa geografiyalıq atamalardıń adam atlarına aylanıwı usı faktor menen túsindirilgen. Qaraqalpaqstan Respublikasında ataqlı shayır, mámleketlik ǵayratkerler, ilimpazlar isimlerin máńgilestiriw maqsetinde, olardıń húrmetine awıl atamaları qoyılǵan. Mısalı, shayır, oyshıl Áliysher Nawayınıń húrmetine Nawayı awılı, shayıraǵartıwshı Furqattıń húrmetine Furqat awılı, Beruniy awılı ilimpaz-enciklopedist « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Abu Rayxan Beruniydiń húrmetine, mámleketlik ǵayratker Mirza Uluǵbektiń húrmetine Uluǵbek awılı, Qaraqalpaq ádebiyatınıń klassigi Berdaq Ǵarǵabay ulınıń húrmetine Berdaq, shayır Ájiniyaz Qosıbay ulınıń húrmetine Ájiniyaz awılı, shayır I.Yusupov húrmetine Ibrayım Yusupov awılı, mámleketlik ǵayratker A.Dosnazarov húrmetine Allayar Dosnazarov awılı, qaraqalpaq ádebiyatınıń klassigi Kúnxoja Ibrayım ulınıń húrmetine Kúnxoja elatı, shayır T.Qabulov húrmetine Tolıbay Qabulov awılı, belgili tariyxıy tulǵa Aydos biydiń húrmetine Aydosqala, qazaqtıń shayırları Abay Qunanbaevtıń húrmetine Abay awılı hám Jambıl Jabaevtıń ismine baylanıslı Jambıl awılı, túrkmen shayırı Maqtımqulı húrmetine Maqtımqulı awılları hám t.b. [2].

Sózliktegi toponimlerdiń úlken bólegin adam atlarınan jasalǵan toponimler quraydı. Olardı qanday obyektti bildiriwine qaray tómendegidey toparlarǵa bóliwge boladı:

1. Antropooykonimler, yaǵnıy adam atları menen atalatuǵın awıl atları: Aydosqala, Abdulla Qahhar, Aǵıtay Ádilov awılı, Aymuxammed awılı, Aytjan awılı, Ayap awılı, Ádil awılı, Ájiniyaz awılı, Áliy awılı, Bazarbay awılı, Bayram awılı, Ǵanıybay awılı, Dáribay awılı, Dáwqara awılı, Erejep awılı, Esemurat awılı, Jaqsım awılı, Jaqıp awılı, Járimbet awılı, Zayırawıl, Ibrayım Yusupov awılı, Kamal awılı, Qayıp awılı, Qalbay awılı, Qalmen awılı, Qalmurat awılı, Qarlıbay awılı, Maqtımqulı awılı, Mamıt awılı, Mádet awılı, Nazar ata awılı, Nazarxan elatı, Nawayı, Nurlan awılı, Nurımbay awılı, Ońǵar awılı, Ońdash awılı, Orazbay awılı, Ospan awılı, Ómirzaq awılı, Ótegen awılı, Palwanbay awılı, Pirjan Qalmuratov awılı, Ráwshan, Rejep awılı, Remet awılı, Sabır Kamalov awılı, Sadıq awılı, Sayman awıl, Sarshanıń awılı, Seypil awılı, Taǵan awılı, Tájek awılı, Tolıbay awılı, Tórebek awılı, Turman awılı, Tursınbay Echanov awılı, Úbbi awılı, Furqat awılı, Xojamet awılı, Xojanawıl, Hamiydulla awılı, Hikmet awılı, Shamambet awılı, Yaqıp awılı hám t.b. [2]. NUKUS · 2026

2. Antropogidronimler, yaǵnıy adam atlarınan payda bolǵan suw obyektleri atları. Qaraqalpaqstan Respublikası toponimiyasında arna, jap, kanal, kól, ózek, salma, say, qudıq, bulaq, shúńgil, bógetti bildiretuǵın antropogidronimler kóplep ushırasadı. Atap kórsetsek, Abdullasalma, Amangúljap, Amaniyazjap, Amansaǵa, Arzımbetkól, Asanjap, Atabayjap, Atamuratbóget, Ayapsalma, Ábdembetkól, X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Ábdibulaq, Ábdirashid kóli, Ábishtiń qudıǵı, Áytenbulaq, Áseptiń aydını, Álimbetshúńgil, Bazarqudıq, Baltabayjap, Baltashoy, Bákirjarǵan, Biymaqanbulaq, Ǵaniykól, Dawılbayózek, Dálekekól, Dosshanquyı, Jaqsımbayjap, Jiyenbayózek, Jumabay Arǵınbaev arnası, Kárimózek, Qaypanjap, Qarakózsay, Qoblan kanalı, Qudiyarkól, Mamıyózek, Maralsay, Mátenózek, Máwlenjılǵa, Múytenbóget, Nazarkól, Narbayjap, Nádirsay, Nurmuxammedov arnası, Opakól, Ospankól, Óskinbayjap, Palmansay, Pátullaev nasosjap, Raymasalma, Sarmanjap, Tájekjap, Temirbeksalma, Uzaqbaykól, Úlpetshúńgil, Xojanjap, Hamdullajap, Shamuratjap, Shomankól, Íqlasjap, Ílaykól hám t.b. [2]. 3. Antropooronimler, yaǵnıy adam atlarınan payda bolǵan taw, tóbe, tóbeshik, « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

biyiklik, dóń atları: Abılla jalǵızqum, Aybosınqum, Amandanıń qumı, Apiyandiqum, Bayniyazqum, Barlıqbayshıń, Baykequm, Begistiń qumı, Bekbayqum, Bozǵulsıń tawı, Boqayqum, Dármentaw, Dáwekequm, Donshaqum, Esbergenqum, Allanazarqum, Eshimbetqum, Jumabekqum, Jumaǵulqum, Qonarbaytóbe, Lawzanqum, Manatayqumı, Maraltóbe, Marjantóbe, Nurmannıń tóbesi, Orınbasarqum, Sarmanqum, Sırmanqum, Úrgenishbaytóbe, Xojabergen tawı hám t.b. [2]. Dromonimler – jol qatnaslarınıń geografiyalıq atamaları. N.V.Podolskayanıń pikirinshe, dromonimler “kólik jolların: jer ústi, suw, jer astındaǵı, hawa jolların” bildiredi [3;57]. Mısalı, Aydosjol, Qazınıń jolı, Naǵıydıń jolı, Baqbergen burılma. Sózlikte Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵında laqaplardan payda bolǵan toponimler de ushırasadı. Máselen, toponimlerdiń laqaplar tiykarında júzege keliwin toponimiyaǵa tán ózgeshelik sıpatında bahalawǵa boladı. Mısalı: Begalı beder, Geroyjer, Alǵash qaraqshı, Kóse awılı, Kóseniń jurtı. Qaraqalpaq xalqınıń ásirden ásirge jalǵasıp kiyatırǵan bay miyraslarınıń bir bólegi bolǵan jer-suw atamaları – atadan balaǵa, áwladtan áwladqa jetip, keyingi buwınlarǵa miyras bolıp otırǵan úlken baylıǵımız.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Доспанов О., Қǝлендеров М., Доспанова Е., Қǝлендерова Г. Қарақалпақ исимлери. Нөкис, 1994; Шǝмшетов Ж. Исмиӊиздиӊ мǝнисин билесиз бе? Нөкис, 1997; Сайымбетов О. Қарақалпақ тилиндеги меншикли адам атлары. Нөкис, 2000; Əлниязова Г. Қарақалпақ исмлери. Нөкис, 2003; Доспанов О., Доспанова Д. Исмиӊиздиӊ сыры неде? Нөкис, 2009; Сайымбетов О., Доспанов О., Сайымбетова Н. Қарақалпақ ǝдебияты классик шайырлары шығармалары тилиндеги антропонимлер сөзлиги. Нөкис, 2013; Əбдиназимов Ш., Даниярова З. Қарақалпақ фольклорындағы адам атлары. Нөкис, 2016; Пахратдинов Қ.,

Өтемисов А. Қарақалпақ адам атлары сөзлиги. Нөкис, 2021; Пахратдинов Қ., Ержанова Д. Қарақалпақ адам атларыныӊ түсиндирме сөзлиги. Нөкис, 2022. 2. Paxratdinov Q., Abishov G. Qaraqalpaqstan toponimler sózligi. Nókis, 2025. 3. Подольская Н.В. Словарь русской ономастической терминологии. Москва, 1988. NUKUS · 2026 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »