Mektepke shekemgi tálim mákemeleri tárbiyashíníń deontologiyalíq kompetenciyasín rawajlandíríwdíń teoriyalíq tiykarlarí

Ushbu maqolada maktabgacha ta‘lim tashkilotlari tarbiyachilarida deontologiya haqida tushuncha hosil qilish va tarbiyachilarning mehnat faolligini rivojlantirishning nazariy asoslari, bolaning nutqiy qobiliyatini, kognitiv qiziqishlarini rivojlantirishda mutafakkirlarning pedagogik-psixologik qarashlari, pedagogik muammo sifatida ekanligi o‘rganib chiqilgan. Shuningdek, ilmiy metodik ta‘minot ishlab chiqib va amaliyotga tatbiq etish o‘rganiladi va tarbiyachilarning kognitiv qiziqishlarini rivojlantirish metodlarini takomillashtirish ishning predmetini tashkil qiladi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 1188–1191 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Saparbaeva Gulrux Ashirbaevna, Sarieva Oǵılbaxıt Abdikarimovna, Sarieva Shemshad Abdikarimovna. Mektepke shekemgi tálim mákemeleri tárbiyashíníń deontologiyalíq kompetenciyasín rawajlandíríwdíń teoriyalíq tiykarlarí // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026- yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1188–1191. – DOI: https://doi.org/ 10.66073/ReFocus-Conf/0910243

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

MEKTEPKE SHEKEMGI TÁLIM MÁKEMELERI TÁRBIYASHÍNÍŃ DEONTOLOGIYALÍQ KOMPETENCIYASÍN RAWAJLANDÍRÍWDÍŃ TEORIYALÍQ TIYKARLARÍ Saparbaeva Gulrux Ashirbaevna Ajiniyaz atındaǵı NMPI assistent oqıtıwshısı Sarieva Oǵılbaxıt Abdikarimovna

Qaraqalpaqstan Respublikası Pedagogikalıq texnikumı oqıtıwshısı Sarieva Shemshad Abdikarimovna Qaraqalpaqstan Respublikası Pedagogikalıq texnikumı oqıtıwshısı e-mail: gulruxsaparbaeva@gmail.com Annotatsiya: Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyachilarida deontologiya haqida tushuncha hosil qilish va tarbiyachilarning mehnat faolligini rivojlantirishning nazariy asoslari, bolaning nutqiy qobiliyatini, kognitiv qiziqishlarini rivojlantirishda mutafakkirlarning pedagogik-psixologik qarashlari, pedagogik muammo sifatida ekanligi o‘rganib chiqilgan. Shuningdek, ilmiy metodik ta’minot ishlab chiqib va amaliyotga tatbiq etish o‘rganiladi va tarbiyachilarning kognitiv qiziqishlarini rivojlantirish metodlarini takomillashtirish ishning predmetini tashkil qiladi.

Abstract: This article examines the theoretical foundations for forming an understanding of deontology in preschool educators and developing the labor activity of educators, as well as the pedagogical and psychological views of thinkers on developing a child's speech abilities and cognitive interests, as a pedagogical problem. The subject of the study is the development and practical implementation of scientific and methodological support, as well as the improvement of methods for developing the cognitive interests of educators.

Аннотация: В данной статье рассматриваются теоретические основы формирования представлений о деонтологии у воспитателей дошкольных образовательных организаций и развития трудовой активности воспитателей, педагогико-психологические взгляды мыслителей на развитие речевых способностей и когнитивных интересов ребенка как педагогическая проблема. Также изучается разработка и внедрение в практику научно-методического обеспечения, а совершенствование методов развития когнитивных интересов воспитателей составляет предмет работы.

Gilt sózler: Zamanagóy bilimlendiriw, pedagogikalıq deontologiya, etika-ádep-ikramlılıq qádiriyatlar, pedagogikalıq etika, sanlı etika qaǵıydaları Kalit so‘zlar: Zamonaviy ta’lim, pedagogik deontologiya, etikaaxloqiy qadriyatlar, pedagogik etika, raqamli etika qoidalari Ключевые слова: Современное образование, педагогическая деонтология, этико-нравственные ценности, педагогическая этика, правила цифровой этики Keywords: Modern education, pedagogical deontology, ethical and moral values, pedagogical ethics, rules of digital ethics Házirgi globallasıw, málimleme texnologiyalarınıń jedel rawajlanıwı hám jámiettiń intellektuallıq potencialǵa bolǵan talabınıń artıp baratırǵan sharayatında bilimlendiriw sistemasınıń aldına pútkilley jańa wazıypalar qoyılmaqta. Zamanagóy bilimlendiriw tek bilim beriw menen sheklenip qalmastan, al hár tárepleme rawajlanǵan, óz betinshe pikirley alatuǵın, joqarı ruwxıy-ádep-ikramlılıq pazıyletlerge iye bolǵan shaxstı qáliplestiriwdi názerde tutadı. Bul bolsa, óz náwbetinde, pedagog shaxsına qoyılatuǵın talaplardı keskin asıradı. Búgingi kúnde bilimlendiriw sistemasında tek ǵana bilim emes, al tárbiya, ádep-ikramlılıq, jeke pazıyletler de ústin áhmietke iye bolmaqta. Sol sebepli pedagogtıń hár bir háreketi, NUKUS · 2026

qatnasıǵı hám qararı deontologiyalıq normalarǵa sáykes bolıwı zárúr. Usı maqaladıń maqseti pedagogikalıq deontologiya túsinigin tereń aytıp beriw, onıń teoriyalıq tiykarların analiz etiw hám de pedagog xızmetindegi ornı hám áhmiyetin ashıp beriwden ibarat. Sonıń menen birge, maqalada pedagogtıń kásiplik minneti, juwapkershiligi, etikası hám zamanagóy bilimlendiriwdegi roli keń kólemde kórip X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

shıǵıladı. 1. Pedagogikalıq deontologiya túsinigi. "Deontologiya" túsinigi grekshe "deon" (wazıypa) hám "logos" (táliymat) sózlerinen kelip shıqqan. Ol kásiplik minnet hám wazıypalar haqqındaǵı táliymattı ańlatadı. Pedagogikalıq deontologiya bolsa: • muǵallimniń kásiplik minneti; • ádep-ikramlılıq minnetleri; pedagogikalıq xızmettegi etikalıq normalar toplamın úyrenedi. Tiykarǵı wazıypaları: pedagogtıń kásiplik mádeniyatın qáliplestiriw, muǵallim hám oqıwshı qatnasıqların tártipke salıw, bilimlendiriw ortalıǵında « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

salamat ádep-ikramlılıq ortalıǵın jaratıw esaplanadı. 2. Pedagogikalıq deontologiyanıń teoriyalıq tiykarları. Pedagogikalıq deontologiya bir neshe pánler menen úzliksiz baylanıslı: Pedagogika – tálim hám tárbiya nızamlılıqların belgileydi hám pedagog iskerliginiń mazmunın anıqlaydı. Psixologiya – Oqıwshılardıń jas hám individual ózgesheliklerin esapqa alıw, nátiyjeli baylanıs ornatıwda áhmietli. Etika – Ádep-ikramlılıq qádiriyatlar, jaqsılıq hám jamanlıq ólshemlerin belgileydi. Sociologiya – Jámiyet hám bilimlendiriw sisteması ortasındaǵı baylanıstı túsindiredi. 3. Pedagogikalıq deontologiyanıń principleri. • Insanıylıq – hár bir oqıwshıǵa húrmet penen qatnasta bolıw. Ádillik – bahalawda qalıslıq • Juwapkershilik – iskerlik nátiyjelerine juwapkershilik; • Jekelik – jeke maǵlıwmatlardı saqlaw. • Professionalizm – turaqlı rawajlanıw. 4. Pedagoglik minnet hám juwapkershilik. Pedagogikalıq minnet – oqıtıwshınıń jámiyet hám kásip aldındaǵı minnetlemesi. Minnetleri: bilim beriw, tárbiyalaw, shaxstı rawajlandırıw, úlken ómirge jol ashıp beriw hám kámil insan kórinisinde kamalǵa keltiriw. Juwapkershilik túrleri: ádep-ikramlılıq, huqıqıy, sociallıq. Pedagog háreketi menen oqıwshılarǵa órnek boladı. 5. Pedagogikalıq etika hám sóylesiw mádeniyatı. Pedagogikalıq etika tómendegilerdi óz ishine aladı: múláyimlik insanlarǵa bolǵan húrmetti, shaxslarda maqsetine sabırlı bolıwdı, tıńlay biliwdi úyretedi. Durıs qarım-qatnas bilimlendiriw nátiyjeliligin arttıradı. 6. Zamanagóy bilim beriwde pedagogikalıq deontologiya hám onıń áhmiyeti.

Házirgi dáwirde tómendegiler áhmietli: • sanlı etika qaǵıydaları • onlayn bilimlendiriw mádeniyatı • oqıwshı huqıqların qorǵaw • bilimlendiriwdiń sapasın arttıradı NUKUS · 2026

• salamat ortalıq jaratadı • pedagog abırayın arttıradı • bárkamal shaxstı qáliplestiredi. Pedagogikalıq deontologiya bilimlendiriw sistemasınıń áhmiyetli quram bólegi bolıp, oqıtıwshı iskerliginiń ádep-ikramlılıq-normativlik tiykarların belgilep X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

beredi. Bul ilimiy baǵdar pedagogtıń kásiplik minneti, juwapkershiligi, ádep-ikramlılıq qádiriyatları hám minez-qulıq normaların sistemalı túrde úyreniwge xızmet etedi. Nátiyjede pedagog tek bilim beriwshi qánige emes, bálkim joqarı mánawiyatlı, sociallıq juwapker shaxs sıpatında qáliplesedi. Tallawlar sonı kórsetedi, pedagogikalıq deontologiya pedagog xızmetiniń barlıq táreplerin qamtıp aladı. Ásirese, oqıtıwshı hám oqıwshı arasındaǵı múnásibetler, pedagogikalıq sóylesiw mádeniyatı, bahalaw procesindegi ádillik hám ashıq-aydınlıq, oqıwshı shaxsına húrmet penen qatnas jasaw sıyaqlı máseleler deontologiyanıń tiykarǵı quramlıq bólimleri esaplanadı. Usı principlerge ámel etiw bilimlendiriw nátiyjeliligin arttırıw menen birge, salamat psixologiyalıq ortalıqtı jaratadı. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Zamanagóy bilimlendiriw sharayatında pedagogikalıq deontologiyanıń áhmiyeti jáne de artpaqta. Ásirese, sanlı bilimlendiriw, aralıqtan oqıtıw, global informaciya aǵımı sharayatında pedagogtan joqarı dárejedegi ádep-ikramlılıq mádeniyatı hám juwapkershilik talap etiledi. Endi pedagog tek ǵana auditoriyada emes, al virtual ortalıqta da óziniń kásiplik etikası hám deontologiyalıq normalarına qatań ámel etiwi kerek. Sonday-aq, pedagogikalıq deontologiya jas áwladtı tárbiyalawda áhmiyetli qural esaplanadı. Sebebi oqıwshılar kóbinese muǵallimdi ózlerine úlgi sıpatında qabıl etedi. Pedagogtıń jeke sıpatları, minez-qulqı, qatnasıǵı hám qatnası oqıwshılardıń ruwxıy qáliplesiwine tikkeley tásir kórsetedi. Ulıwma alǵanda, pedagogikalıq deontologiya bilimlendiriw sistemasında sapa hám nátiyjelilikti támiyinlew, pedagog abırayın arttırıw hám de bárkamal shaxstı tárbiyalawda áhmietli faktor esaplanadı. Sonlıqtan pedagogikalıq jumısta deontologiyalıq principlerge qatań ámel etiw, pedagoglardıń ádep-ikramlılıq hám kásiplik kompetentligin turaqlı rawajlandırıw búgingi kúnniń áhmietli wazıypalarınan biri bolıp esaplanadı. Sońǵı jılları bilimlendiriw sisteması, sonıń ishinde, joqarı bilimlendiriw mákemelerinde oqıw-tárbiya processlerin shólkemlestiriwdiń huqıqıy tiykarların jetilistiriwge úlken itibar qaratılmaqta. Sonıń ishinde, Ózbekstan Respublikasınıń jańa redakciyadaǵı "Bilimlendiriw haqqında"ǵı Nızamında bilimlendiriw tarawındaǵı mámleketlik siyasattıń tiykarǵı principleri sıpatında bilimlendiriw tarawında kemsitiwlerge jol qoyılmawı, bilim alıwǵa baylanıslı teń imkaniyatlardıń támiyinleniwi, bilimlendiriw hám tárbiyaǵa milliy hám ulıwmainsanıylıq qádiriyatlardıń sińdirilgenligi, bilimlendiriw hám tárbiyanıń adamgershilik, demokratiyalıq ózgesheligi sıyaqlılar belgilep berilgen.

"Deontologiya" túsinigi kásiplik xızmettiń pedagogikalıq, psixologiyalıq, medicinalıq, huqıqıy hám basqa kóplegen tarawlarında qollanıladı. Pedagogikalıq deontologiya oqıtıwshınıń kásiplik iskerligi tarawındaǵı ádep-ikramlılıq qaǵıydaları hám normaların úyrenedi hám islep shıǵadı. Biraq K.M.Levitannıń atap ótkenindey, kásiplik ádep-ikramlılıq normaları bárqulla tariyxıy hám ózine tán bolıp, adamlar NUKUS · 2026

tárepinen real turmıs hám xızmet shártleri hám talaplarına muwapıq islep shıǵıladı. Deontologiya – insannıń minnet hám ádep-ikramlılıq minnetlerin belgileytuǵın filosofiyalıq hám pedagogikalıq kategoriya. Pedagog kontekstinde bul tárbiyashınıń balalar, ata-analar hám kásiplesleri menen qatnasıqlarında ádep-ikramlılıq normalarına boysınıw qábileti sıpatında kórinedi. Ilimiy dereklerge X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

qaraǵanda, pedagogikalıq deontologiyanıń tiykarǵı wazıypası: - tárbiyashısı iskerliginde "ne islew kerek?" sorawına juwap beriw; - kásiplik hám ádep-ikramlılıq qararlar qabıl etiwde standartlar belgilew; - tárbiya ortalıǵında unamlı hám ádalatlı ortalıq jaratıw. Zamanagóy pedagogikalıq teoriyalar pedagogikalıq deontologiyanı nátiyjeli pedagogikalıq iskerlikti támiyinlewshi ádep-ikramlılıq mexanizmler sisteması sıpatında qaraydı. Ilimiy dálillerdiń teoriyalıq analizi, olardı ulıwmalastırıw hám sistemalastırıw, sonday-aq, aldınǵı pedagogikalıq tájiriybelerdi úyreniw bolajaq oqıtıwshılardı kásiplik qáliplestiriw procesinde úlken áhmiyetke iye bolǵan « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

deontologiyalıq táreplerdi anıqlaw imkaniyatın berdi: bolajaq oqıtıwshılardı kásiplik qáliplestiriwge qoyılıp atırǵan talaplardıń bilimlendiriw mákemeleri hám jámiettiń talapları menen óz-ara muwapıqlıǵı; kásiplik qáliplesiwdiń bilimlendiriw hám sociallıq-mádeniy ortalıqqa baylanıslılıǵı; bul processti ámelge asırıwdı refleksiv basqarıw ámeliyatı.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. 2019-yil 3-maydagi PQ–4307-son qaroriga ilova O‘zbekiston Respublikasining "Ma’naviy-ma’rifiy ishlarni oshirishni yaxshilash bo‘yicha qo‘shimcha chora- to‘g‘risida"gi qaroriga. 2. "Ilk qadam". Davlat o'quv dasturi. Toshkent 2018. 3. Qodirova F., Toshpo‘latova Sh., Qayumova N, A’zamova M. Maktabgacha pedagogika.-T.: Tafakkur nashriyoti, 2019. 4. Козлова С.А., Куликова Т.А. Дошкольная педагогика. – М.: “АCАДЕМА”, 2000. – 416 c.