I.Yusupov shıǵarmalarındaǵı somatikalıq frazeologizmler

Maqala I.Yusupov shıǵarmalarındaǵı somatikalıq frazeologizmlerdiń strukturalıq-semantikalıq hám ekspressivlik ózgesheliklerin izertlewge baǵıshlanǵan. Avtordıń poeziyasın tallaw tiykarında onıń idiostiliniń ózgesheliklerin belgileytuǵın somatikalıq frazeologizmlerdiń tiykarǵı semantikalıq toparları anıqlanadı. Shayırdıń qaraqalpaq xalqınıń milliy-mádeniy ózgesheliklerin súwretlewde, emocionallıq jaǵdaylardı beriwde, kórkem obrazlar jaratıwda somatizmlerden sheber paydalanǵanlıǵı atap ótiledi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 1160–1163 Qoraqalpoq

Sadıkova Raya Samenbaevna. I.Yusupov shıǵarmalarındaǵı somatikalıq frazeologizmler // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1160–1163. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910237

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

I.YUSUPOV SHÍǴARMALARÍNDAǴÍ SOMATIKALÍQ FRAZEOLOGIZMLER

Sadıkova Raya Samenbaevna úlken oqıtıwshı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti e-mail: rsadikova1966@gmail.com Annotaciya: Maqala I.Yusupov shıǵarmalarındaǵı somatikalıq frazeologizmlerdiń strukturalıq-semantikalıq hám ekspressivlik ózgesheliklerin izertlewge baǵıshlanǵan. Avtordıń poeziyasın tallaw tiykarında onıń idiostiliniń ózgesheliklerin belgileytuǵın somatikalıq frazeologizmlerdiń tiykarǵı semantikalıq toparları anıqlanadı. Shayırdıń qaraqalpaq xalqınıń milliy-mádeniy ózgesheliklerin súwretlewde, emocionallıq jaǵdaylardı beriwde, kórkem obrazlar jaratıwda somatizmlerden sheber paydalanǵanlıǵı

atap ótiledi. Tayanısh sózler: frazeologiya, somatizmler, somatikalıq frazeologizm, qaraqalpaq ádebiyatı, idiostil, emocionallıq, ekspressivlik. Аннотация: Статья посвящена изучению структурносемантических и экспрессивных особенностей соматических фразеологизмов в произведениях И. Юсупова. На основе анализа поэзии автора определяются основные семантические группы соматических фразеологизмов, определяющие особенности его идиостиля. Подчеркивается, что поэт мастерски использовал соматизмы для изображения национально-культурных особенностей каракалпакского народа, передачи эмоциональных состояний и создания художественных образов. Ключевые слова: фразеология, соматизмы, соматический фразеологизм, каракалпакская литература, идиостиль, эмоциональность, экспрессивность. Abstract: The article is dedicated to studying the structural-semantic and expressive features of somatic phraseological units in the works of I. Yusupov. Based on the analysis of the author's poetry, the main semantic groups of somatic phraseological units are identified, defining the characteristics of his idiostyle. It is emphasized that the poet skillfully used somatisms to depict the national-cultural characteristics of the Karakalpak people, convey emotional states, and create artistic images. Keywords: phraseology, somatisms, somatic phraseology, Karakalpak literature, idiostyle, emotionality, expressiveness. Somatikalıq frazeologizmler hár qanday tildiń leksikafrazeologiyalıq sistemasınıń eń áyyemgi hám ónimli qatlamlarınan biri bolıp, xalıqlardıń dúnyaǵa kózqarası, psixologiyası hám mádeniy kodınıń ózgesheliklerin sáwlelendiredi. Hárbir kórkem sóz sheberi sóz qollanıwda xalıqtıń bay tájiriybelerin meńgeriwge, onı óz shıǵarmalarında orınlı paydalanıwǵa, waqıyanı basqalardan ayrıqsha bir usıl menen bayanlawǵa tırısadı. Bunda kórkem shıǵarma tilin janlandıratuǵın, kórkemlep súwretlewdiń bir quralı bolǵan, tilde tayar túrinde ushırasatuǵın sóz dizbegi – frazeologizmlerdiń xızmeti ayrıqsha.

Til biliminde frazeologizmlerdi semantikalıq birigiwshiligi, sóz shaqaplarına qatnası, qurılısı hám stillik qollanıwı boyınsha bir neshe toparlarǵa bólip qaraydı [1,2]. Frazeologizmlerdiń payda bolıwındaǵı geypara jaǵdaylarǵa dıqqat awdarsaq, olardıń jeke komponentleriniń dórewi hám olardıń pútin bir sóz dizbegine jámlesiwindegi ayrıqshalıqların kóriwge boladı. "Qaraqalpaq tilinde de NUKUS · 2026

frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń kópshilik toparı adamzat turmısında belgili bir áhmiyetke iye bolıp kelgen eń jaqın zatlar menen qubılıslar dógereginde payda bolǵanın kóremiz" [1,136]. Bul zatlar menen qubılıslardıń atamaları frazeologizmlerde tirek sóz xızmetin atqarıp keledi. Tilimizde bas, kóz, qol, ayaq, qulaq, murın, tırnaq, bet, awız, bel, iyek, qas, bilek, gelle t.b. sıyaqlı adamnıń dene X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

músheleriniń atamalarına baylanıslı bir neshe frazeologizmler ushırasadı. Til biliminde adamnıń dene músheleriniń atamaların somatizmler dep ataydı. Biz bul maqalamızda I.Yusupov poeziyasında adamnıń dene músheleriniń atamalarına baylanıslı frazeologizmlerdiń qollanıwın hám ózgesheliklerin tallap kóriwdi maqul kórdik. Qaraqalpaq tiliniń bay frazeologiyalıq múmkinshiliklerinen sheber paydalana bilgen shayır óz shıǵarmalarında bunday frazeologizmlerden de orınlı paydalanadı. 1. "Bas, kóz, qulaq, ayaq" somatizmleri tirek sóz bolǵan frazeologizmler. Mısalı: Ayaǵımdı qolǵa alıp, « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Basım menen jumalayman (3,16-bet). Shash al dese bas alǵanday belsendi, Qamshı bılǵap at ústinde sermener (4,80-bet). "Aqılıńdı basıńa jaq" degen ǵoy, Ata – baba bayaǵı bir zamanda (4,4-bet). Pulıń bolsa bári de bar, Pulsız kózdiń qızarı kóp (4,8-bet) Ashıq – baqsı qulaq qurshın qandırıp, Gúrrińge óterde sazlar basıldı (4,88- bet). Otjaqqıshtan dana bolar, Sózge qulaq túre-túre (3,10-bet). Sen dıyqannıń qulaǵınan shań qaqtıń, Shopan menen Qızıl qumda qoy baqtıń (3,46-bet). Hawazıńa qulaq salıp qarasam, Aq qaǵazday ǵaǵırlasıp barasań (3,35-bet). "Bas, kóz, qulaq, ayaq" somatizmleri tirek sóz bolıp kelgen frazeologizmlerdiń barlıǵı sóz shaqaplarına qatnası boyınsha feyil mánili frazeologizmler bolıp esaplanadı. 2. "Til, qol" somatizmleri sóz bolıp kelgen frazeologizmler sóz shaqaplarına qatnası boyınsha substantivlik hám feyil mánili frazeologizmler bolıp ta qollanılǵan. Mısalı: Sheshiń iynińizden uzın shapandı, Qoyıń til qıshıtqısh "danalıqlardı" (4,18-bet). Ómir menen til tabısıw ushın sen, Onı shın júrekten súymegiń dárkar (4,49-bet).

Eger tiliń menen oraq orsań da, Endi dártke aspas bilimsiz aqıl (4-52-bet). Qolı jetken alar sennen keregin, Jetpegenler kókley úzer qámegin (5,52-bet). Ol jarq etse, kewliń waqtı xoshlıqta, NUKUS · 2026

Televizor kórerseń qol boslıqta (3,44-bet). Uzın qılar qolıń menen tilińdi, Eńbegińdi emip, xosh bolar waqtıń (3,8-bet). Bas, kóz, qulaq, til, qol, ayaq sózleri tirek bolıp keletuǵın frazeologizmler jiyi qollanılǵan. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

3. "Barmaq, bet, awız, bel, iyek, qas, bilek, gelle, iyin" sıyaqlı somatizmler tirek sóz bolıp keletuǵın frazeologizmler siyrek qollanılǵan hám kópshiligi feyil mánili frazeologizmlerden ibarat: Sennen qasha baslar zamanlaslarıń, Barmaǵın shoshaytıp sırtıńnan kúler (4,50-bet). Dárwish bolıp el aralap eki jıl, Beti hám hawazı ashılǵan edi (4,89-bet). Awzım barmas bul Nókisti jas dewge, Kóshelerin jer dewge ya tas dewge (3-21 - bet). Xanlar órre turdı júregi suwlap, « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Qastın tigip qaraqalpaq eline (3,37-bet). Xosh bol endi sen qırq jıllıq joldasım, Bel bayladım sensiz ómir súrmege (4,60 - bet). Kemseńletip ǵarrılardıń iyegin, "Posqan el"di jırlap ótken Jiyeniń (3,16-bet). Shaǵlap quday qosqan qostarıń menen, Qádir biler qálem qaslarıń menen (4,67-bet). Iyniń tiyse pútinirek kiyimge, Sheship japtıń onı bóten iyinge (3,16-bet). I.Yusupov poeziyasında qollanılǵan bunday frazeologizmlerdi analizlep qaraǵanımda semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan frazeologiyalıq birlikler menen frazeologiyalıq dizbekler, sóz shaqaplarına qatnası boyınsha feyil frazeologizmlerdiń jiyi qollanılǵanın kóremiz. Poeziyalıq shıǵarmalarda sózlerdiń orın almasıp qollanıwı xarakterli belgilerdiń biri, bunda avtor názerde tutqan zattıń atamasına oqıwshınıń ayrıqsha dıqqatın awdarıw hám uyqaslıq názerde tutıladı. Shayır shıǵarmalarda frazeologizmlerdegi sózlerdiń ornın almastırıp paydalanıwı siyrek ushırasadı. Mısalı: Kemseńletip ǵarrılardıń iyegin, "Posqan el"di jırlap ótken Jiyeniń (3,16-bet). Men "Ǵaripti satıp al" dep, Jıǵılarem ayaǵıńa (4,10 - bet). Bunda shayır iyegi kemseńlew, ayaǵına jıǵılıw frazeologizmlerdegi sózlerdiń ornın almastırıp qollanǵan.

Juwmaqlap aytqanda, jazıwshı yaki shayır óz shıǵarmalarında frazeologiyalıq sóz dizbeklerin ornın tawıp ónimli qollanıwı shıǵarmanıń tilin kórkem, oqıwshıǵa tásirliligi jaǵınan qunlılıǵın kóteredi. I.Yusupov óz shıǵarmalarında tildegi frazeologizmlerdi dástúriy orın tártibin saqlaǵan halda sheber qollana bilgen. Frazeologizmlerdiń mánilik logikalıq úylesimligin qatań saqlaǵan, kórkemlik hám NUKUS · 2026

uyqaslıq ushın shayır tildegi frazeologizmlerdi sheber tańlaǵan hám qosıq qatarlarında úylesimli paydalanǵan. I.Yusupovtıń shıǵarmalarındaǵı somatikalıq frazeologizmler tek ǵana ayqın ekspressivlik qural sıpatında emes, al qaraqalpaq tilindegi álemniń til kartinasın sáwlelendiriwdiń áhmiyetli elementi ekenliginen de derek beredi. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили, Лексикология, Нөкис, «Билим» 1994 – 188 б. 2. Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилинин қысқаша фразеологиялық сөзлиги. Нөкис, «Қарақалпақстан» 1985 –160 б. 3. Юсупов И. Бүлбил уясы. Нөкис, «Қарақалпақстан» 1997 – 200 б. 4. Юсупов И. Ҳәр кимниң өз заманы бар. Нөкис, «Қарақалпақстан» 2004 –112 б. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »