Qaraqalpaq ádebiyatında jaslar turmısı haqqındaǵı povestler (1980-jıllar mısalında)

Bul izertlew jumısında qaraqalpaq ádebiyatında 1980-jılları dóretilgen jaslar turmısı haqqındaǵı povestler ideyalıq-tematikalıq kózqarastan izertlendi, povestlerdiń mazmunı, sóz etilgen teması hám obrazlar máselesi qarastırıldı. Jaslar turmısı haqqındaǵı povestlerdiń tariyxiy, sociallıq, hújjetli povestlerden ózgeshelikleri ashıp berildi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 1082–1085 Qoraqalpoq

Qabılova Gózzal Bazarbay qızı. Qaraqalpaq ádebiyatında jaslar turmısı haqqındaǵı povestler (1980-jıllar mısalında) // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10- oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1082– 1085. – DOI: https://doi.org/ 10.66073/ReFocus-Conf/0910222

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

UDK: 82 – 31 “QARAQALPAQ ÁDEBIYATÍNDA JASLAR TURMÍSÍ HAQQÍNDAǴÍ POVESTLER” (1980-jıllar MÍSALÍNDA) Qabılova Gózzal Bazarbay qızı 1-kurs tayanısh doktorant Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Email: libranasevenus@gmail.com

ORCID iD: 0009-0001-8662-0950 Annotaciya: Bul izertlew jumısında qaraqalpaq ádebiyatında 1980- jılları dóretilgen jaslar turmısı haqqındaǵı povestler ideyalıq-tematikalıq kózqarastan izertlendi, povestlerdiń mazmunı, sóz etilgen teması hám obrazlar máselesi qarastırıldı. Jaslar turmısı haqqındaǵı povestlerdiń tariyxiy, sociallıq, hújjetli povestlerden ózgeshelikleri ashıp berildi.

Gilt sózler: Tariyxiy povestler, sociallıq povestler, hújjetli povestler, jaslar turmısı haqqındaǵı povestler, ideya-tematika, konflikt, xarakter.

Kirisiw. Qaraqalpaq ádebiyatında ótken ásirdiń 30-jılları payda bolǵan povest janrı, 1980-jıllarǵa kelip ideyalıq-tematikalıq hám stillik jaqtan bayıp, óziniń rawajlanıw jolına tústi. Povestlerdiń mazmunı turmıstıń túrli tarawların ózinde sáwlelendire aldı. Nátiyjede, ádebiyatımızda povestlerdiń jańasha ideyalıq-tematikalıq túrleri kórine basladı. Solardıń biri, jaslar turmısı haqqında dóretilgen shıǵarmalar bolıp, óziniń sáwlelendirgen waqıyaları, ideyası hám obrazları menen basqa túrdegi povestlerden ajıralıp turadı.

M.Bekbergenova hám K.Xudaybergenovlar jazıwshı Yu.Leontichev dóretiwshiligi haqqındaǵı ádebiy recenziyasında [3] jaslar turmısı haqqındaǵı povestlerden biri bolǵan “Galkanıń shınlıǵı” povestindegi realistlik obrazlardı úyrenedi, al S.Axmetov [1] óz maqalasında povesttiń sol dáwirdegi jaslar obraz dóretiwdegi jetiskenliklerin sóz etedi. Jáne de, “Qurbı qurdaslar” povesti haqqında ádebiy-sınlıq kózqaraslar I.Yusupov [9] maqalasında bildiriledi. Degen menen, atı kórsetilgen ilimiy hám ádebiy-sınlıq materiallarda 1980-jıllardaǵı jaslar turmısı haqqındaǵı povestlerdiń ideya-tematikası máselesi arnawlı úyrenilmeydi. Bul izertlew jumısında usı máselege dıqqat qaratıladı.

Materiallar hám metodlar. Izertlew materialı sıpatında 1980-jıllarda qaraqalpaq ádebiyatında jazılǵan “Qarlıǵashlar” [8], “Qurbı-qurdaslar” [7], “Galkanıń shınlıǵı” [6], “Jaslıq ármanı” [2], “Keleshegin aldında” [4], “Qız júregi” [5] povestleri hám usı povestler haqqındaǵı ilimiy izertlew materiallarınan paydalanıldı. Izertlew dawamında povestlerdiń ideyalıq-tematikalıq ózgesheliklerin anıqlawda kórkem analiz hám salıstırmalıtipologiyalıq metodlar qollanıldı.

Nátiyjeler. Povestlerdi ishki túrlerge ajıratıwda shıǵarmanıń ideyası, sóz etilgen waqıya, kóterip shıǵılǵan problema, obrazlar sisteması hám kórkem-stillik ózgesheliklerine dıqqat awdarıw zárúr. Hárqanday shıǵarmanı belgili-bir túrge kiritiw ushın eń dáslep onıń ideya-tematikasına qaraw maqsetke muwapıq degen pikirdemiz. Óytkeni, avtordıń ideyası shıǵarmada óz sáwlesin tabıwın esapqa alsaq, shıǵarma mazmunı, ne haqqında ekenligi onıń tiykarı bola aladı. NUKUS · 2026

Tariyxiy povestlerde tariyxiy dáwir hám tariyxiy shaxs, hújjetli povestlerde real waqıyalar, sociallıq povestlerde turmıslıq waqıyalar dominant sıpatında alınsa, jaslar haqqındaǵı povestlerde jaslar turmısı tiykarǵı dominant boladı. Jaslar turmısı haqqındaǵı povestlerdin sociallıq povestlerden ayırıp qarawdıń baslı sebebi retinde olardıń qaharmanları jaslar bolıwın hám waqıyaları da ápiwayı X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

jaslar turmısına arnalıwın kórsetiwge boladı. Avtordıń ideyaları usı jaslar arqalı ashıladı. Jaslar jámiyettiń keleshegi bolǵanlıqtan, avtorlar ózleriniń keleshek haqqında úmitlerin jaslar obrazına sińdiredi. Bul povestlerdiń tiykarǵı ideyaları – bilim alıw, jetik insan sıpatında qáliplesiw hám jámiyet ushın xızmet etiw. D.Sherniyazovanıń “Qarlıǵashlar” povestiniń [8] bas qaharmanı – Aygúl. Ol arqalı sovet dáwirindegi kommunistlik partiyanıń tálimdegi ornı, sol dáwirdegi mektep turmısı, oqıwshılardıń belsendiligi súwretlenedi. Avtordıń poziciyası shıǵarma basınan anıq bolıp qaladı, ol hámmeni Aygúlden úlgi alıwǵa, ol sıyaqlı bilimli, jámiyet ushın bar jigeri menen háreket etetuǵın jaslar qatarında bolıwǵa shaqırıp atırǵanlıǵın oqıwshı sezinedi. Shıǵarmada siyasiy ideologiya da basım, bul « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Aygúldiń pikirleri hám is-háreketlerinde sáwlelenedi. Shıǵarmanıń ideyası tek Aygúldiń átirapında qalıp qoyadı, basqa obrazlarda belsendilik kózge túspeydi. Shıǵarmada eń kózge taslanatuǵın kemshilik isenimli konflikttiń bolmawı. Qızlar arasındaǵı gáp talasıwdan basqa konflikt kózge taslanbaydı. Aygúl obrazı turmıs shınlıǵına say emes dárejede ideallastırılıp jiberiledi. Jazıwshı bilim alıw, jámiyetti rawajlandırıwda bárshe teńdey háreket qılıw kerekligi haqqındaǵı ideyaların siyasiy qáliplerden shıǵa otırıp, turmıs shınlıǵına say sáwlelendirgende povest kórkemligi artar edi. Tálim alıw, bilimli qánige bolıp jetilisiw ideyası Á.Tajimuratovtıń “Qurbı-qurdaslar” povestinde [9] de kóteriledi. Shıǵarma qaharmanı Joldas obrazında bilim alıwǵa qumar, tereń ozıq-oylı jaslar obrazı sáwlelense, oǵan qarama-qarsı Qalbay obrazında erinshek, tártipsiz jaslar obrazı sáwlelendiriledi. Negizinen, dos bolǵan eki jigittiń turmıs jolın tabıwdaǵı háreketleri bir-birine qarama-qarsı keledi. Bul konflikt studentlik jıllarındaǵı muhabbat sezimlerinde de dawam etip, ekewi bir qızdı súyip qaladı. Shıǵarma sonıńda Qalbay óz sabaǵın aladı, dostı sıyaqlı durıs jolda júriwge qarar etedi. Shıǵarmada doslıq, muhabbat, sadıqlıq hám xalıq ushın xızmet etiw sıyaqlı ideyalar qosılısıp ketedi. Bul povest haqqında I.Yusupov óz maqalasında “eskirgen sxema boyınsha jazılǵan, kórkemligi nashar shıqqan povest”, ― dep jazadı. Bul pikirde jan bar. Óytkeni, shıǵarma basınan-aq qaharmanlar xalıq awızeki dóretpelerindegi sıyaqlı unamlı hám unamsız qaharmanlarǵa bólingenligi seziledi, Joldas obrazı “Qarlıǵashlar” povestindegi Aygúl sıyaqlı ideallastırılıp jiberiledi. Shıǵarma sonıńda “tártipsiz” bala erteklerdegi sıyaqlı “jaqsı” balaǵa aylanadı. Bul juwmaqtı oqıwshı shıǵarmanı oqıp otırıp sezip turadı. Qaraqalpaqstanda jasap, rus tilinde dóretiwshilik etken jazıwshı Yu.Leontichevtiń “Galkanıń shınlıǵı” povesti [6] (qaraqalpaq tiline awdarmalaǵan

Q.Allambergenov – G.Q.) kórkemlik jaqtan tabıslı shıqqan povestlerden biri. Shıǵarma jas óspirim Galkanıń ómirinde kútilmegen baxıtsız hádiyse – óziniń saqlap alınǵan qız ekenligin qońsı hayal Serafimadan bilip qalıwı menen baslanadı. Bul haqıyqattan soń ol ózin ata-anasına “quwırshaq”pan dep oylap bezip oqıwǵa ketip qaladı, ol jerde urlıq penen kún kóriwshi jalatay Shurup atlı bala menen doslasıwı, NUKUS · 2026

sońınan onıń qanday adam ekenligin ańlap jetiwi, jetimxanada tárbiyalanǵan Misha Kolomiec atlı bala menen tanısıp, onıń taǵdiri, ata-ana, shańaraq qádiri haqqında aytqan pikirleri arqalı Galka óziniń kelte oylap, qátege jol qoyǵanlıǵın túsinip jetiwi haqqında sóz etiledi. Shıǵarmada ata-ananı húrmetlew, insan sıpatında qáliplesiw, turmıstıń oylıX A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

bálentinde durıs jol taba alıw, durıs doslarǵa joldas bolıw sıyaqlı máselelerdi sóz etiw baslı maqset. Bul haqqında M.Bekbergenova hám K.Xudaybergenovlar tómendegishe jazadı: “... ata-ana mehrin saǵınıw Galkanıń xarakteriniń qáliplesiwinde sociallıq turmıstıń sheshiwshi rolin isenimli kórsetedi. Galka ózin ósirgen ata-anasın tap tuwǵan ata-anasınday súyiwi, húrmetlewi kerekligine birewdiń násiyatı, aqılı menen emes, al turmıstıń ózinen sabaq alıp túsindi”. [3.104] Haqıyqatında da, jazıwshı Galkanıń xarakterindegi ózgeristi jaqsı ashıp beredi, biraq povestte Galkanıń ata-anasınıń obrazı isenimsiz súwretlenedi. Olar óspirim qızdıń túsiniksiz háreketlerine kóne beretuǵın, ózlerine jamanlıq qılǵan adamnıń Serafima ekenligin bilse de heshteńe qılmaytuǵın xaraktersiz obraz « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

P.Ámetovtıń “Jaslıq ármanı” povestinde [2] bas qaharmanlar Nazar hám Gúlalanıń taǵdiri epistolyar formada Nazardıń kúndeliginde jazılǵan waqıyalar menen bayanlanadı. Shıǵarma I bet “men” forması arqalı bayanlanadı. Shıǵarma jaslar ortasındaǵı muhabbat temasına arnalıp, qıyınshılıqlarǵa qaramastan – baxıtlı bolıw ushın gúresken jaslar turmısın súwretleydi. Biraq, avtor shıǵarmada waqıyalardı bayanlawda biraz kemshiliklerge jol qoyadı. Ol Nazardıń ishki keshirmelerine, onıń ómirindegi waqıyalarǵa júdá kóp toqtaydı da, Gúlalanıń ayrılıq waqtındaǵı oyları, Nazar haqqındaǵı keshirmelerin súwretlemesten shıǵarma sońındaǵı Qaqıshtıń bir xatında qısqasha bayanlaydı da qoyadı. Gúlalaǵa ashıq bolǵan Cherkestiń ekewine qılǵan jamanlıqları da usı jerde qısqasha aytıladı da konflikt súwretlenbeydi. Ulıwma aytqanda, povestti janrlıq kózqarastan tereń izertlew talap etiledi. Shıǵarmanı jańasha formada jazıwǵa umtılıs jaqsı, biraq ol jańa forma alǵan menen povest bola bermewin umıtpaw kerek. Bunı ilimiy kózqarastan úyrenip shıǵıw maqsetke muwapıq.

N.Jańabaevanıń “Keleshegin aldında” povestiniń [4] bas qaharmanı – Úmit. Shańaraǵındaǵı mashqalalar sebepli oqıwǵa kire almay qalǵan Úmittiń ómirindegi waqıyalarda ishiwshilik, shańaraq ortalıǵınıń perzentke tásiri, ananıń shańaraqtaǵı áhmiyeti sıyaqlı máseleler súwretlenedi. Úmittiń qıyınshılıqlarǵa qaramay oqıwdan úmitin úzbewi oqıwshıda súyispenshilik oyatadı, biraq shıǵarma syujeti tiykarǵı ideyadan uzaqlasıp tamamlanadı. Úmittiń ishiwshilikke berilgen ákesi óz qátelerin túsinip, shańaraǵınan keshirim sorawı menen shıǵarma tamamlanadı. Úmit oqıy ma, yaq pa belgisiz bolıp qaladı, kerisinshe Úmittiń Salamat atlı bala menen qatnası olar bir-biri menen turmıs quradı degen juwmaqtı payda etedi. Bul bolsa shıǵarma basınan berli Úmittiń oqıwǵa kiriwin kútip otırǵan oqıwshıda unamsız sezimlerdi payda etiwi múmkin. Ulıwma aytqanda, jazıwshı shıǵarmada joqarıdaǵı shıǵarmalar sıyaqlı konfliktti jaqsı súwretlewde hám oraylıq ideyanı ashıp beriwde kemshiliklerge jol qoyadı. Jazıwshınıń “Qız júregi” atlı shıǵarması [5] da “povest” aydarı menen basılıp shıǵadı. Shıǵarmanıń tiykarǵı teması – jaslar arasındaǵı muhabbat máselesi. Bas NUKUS · 2026

qaharman Gúlayimniń student bola tura eskishe pikirlep Sánim atlı palkerge súygeni Polat haqqında pal ashtırıwı, palkerden úzilip kete almawı, onıń aldawlarına ushıp jaslıq jılların bosqa ótkeriwi haqqında bayanlanatuǵın shıǵarmada azlı-kem jańa turmıs penen eski túsiniklerdiń qarama-qarsılıǵı, olardıń insan ómirine tásiri máselesi de kórinedi. Gúlnaranıń sanasında Polattıń úylengenligin esitkennen soń X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

oyanıw júz beredi, ol ózin aldanıp júrgenligin ańlaydı. Shıǵarmada jaslar turmısında ushırap turatuǵın usı sıyaqlı túrli qáte-kemshilikler súwretlenedi. Ulıwmalastırıp aytqanda, jaslar turmısı haqqındaǵı povestler tómendegidey ózgesheliklerge iye boladı: - Jaslar turmısı haqqındaǵı povestlerdiń tiykarǵı qaharmanları – jaslar; - Bul temadaǵı povestlerde tiykarǵı dıqqat – jaslar ómiri, olardıń úlken ómirde dus keletuǵın túrli qıyınshılıqlarına qaratıladı; - Jaslar turmısı haqqındaǵı povestlerde tiykarǵı ideya – bilim alıw, aǵartıwshılıq hám insan sıpatında qáliplesiw ideyaları esaplanadı; - Jaslar turmısı haqqındaǵı povestlerde úlken siyasiy mashqalalar « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

kóterilmeydi, olar da tek ǵana jaslardıń jámiyettegi rolin arttırıwǵa dıqqat qaratıladı; Juwmaqlap aytqanda, 1980-jıllarda dóretilgen jaslar turmısı haqqındaǵı shıǵarmalar ádebiyatımızda povest janrınıń túrleniwine óz úlesin qostı. Shıǵarmalardaǵı ayırım kemshilikler olardıń bul xızmetin biykarlay almaydı. Bul shıǵarmalardı janrlıq kózqarastan izertlew usınıs etiledi, bul shıǵarmalardıń janrlıq qásiyetlerin ashıp beriwde xızmet etiwi sózsiz.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Ахметов С. Ҳәзирги проза ҳәм ўақыт талабы // «Әмиўдаря» журналы, 1984-жыл 1- сан 99-106. 2. Әметов П. Жаслық әрманы // «Әмиўдаря» журналы, 1984-жыл 4-сан 70-82-бет. 3. Бекбергенова М., Худайбергенов К. Реалистлик образлар // «Әмиўдаря» журналы, 1983-жыл 1-сан 103-107-бет. 4. Жаңабаева Н. Келешегин алдында. // «Әмиўдаря» журналы, 1985-жыл 6-сан 35-56- бет. 5. Жаңабаева Н. Қыз жүреги. // «Әмиўдаря» журналы, 1989-жыл 2-сан 73-90-бет. 6. Леонтичев Ю. Галканың шыңлығы // «Әмиўдаря» журналы, 1981-жыл повести, 7- сан 11-50-бет 7. Тажимуратов Ә. Қурбы қурдаслар // «Әмиўдаря» журналы, 1980-жыл 3-сан 59-79- бет; 4-сан 13-36-бет; 5-сан 23-46-бет 8. Шерниязова Д. Қарлығашлар // «Әмиўдаря» журналы, 1980-жыл 8-сан 51-78-бет 9. Юсупов И. Әдебиятымыздың турмысшаңлығы ҳәм заманласларымыздың айқын образы ушын // «Әмиўдаря» журналы, 1980-жыл 11-сан 5-15-бет