Sh. Seytovtıń «Xalqabad» romanındaǵı metaforalardıń pragmatikalıq xızmeti

Bul maqalada Sh. Seytovtıń «Xalqabad» romanında qollanılǵan metaforalardıń pragmatikalıq ózgeshelikleri analizlenedi. Metafora kórkem tekstte tek obrazlılıq hám estetikalıq xızmet atqaratuǵın stilistikalıq birlik emes, al avtorlıq bahalawdı, emociyalıq qatnastı, obrazlardı xarakterlewdi, jasırın mánini jetkeriwdi hám oqıwshıǵa pragmatikalıq tásir kórsetiwdi támiyinleytuǵın birlik sıpatında qaraladı. Izertlewde kontekstual, semantikalıq-pragmatikalıq, funkcionallıq-stilistikalıq hám komponentlik analiz usılları qollanıldı. Metaforalardıń roman personajların xarakterlew, emociyalıq-bahalaw mánisin bildiriw, jasırın pikir jetkeriw, milliy dúnyaqarastı sáwlelendiriw hám oqıwshınıń interpretaciyasın basqarıw sıyaqlı xızmetleri anıqlandı. Izertlew nátiyjeleri jazıwshınıń metaforalıq birliklerdi teksttiń kommunikativ maqseti menen baylanısta qollanǵanın kórsetedi. Sonıń menen birge, metaforalıq obrazlar «Xalqabad» romanınıń leksopragmatikalıq qurılısında ayrıqsha orın iyeleytuǵını dálillendi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 1037–1041 Qoraqalpoq

Orazbaeva Nazenayım Dauletbay qızı. Sh. Seytovtıń «Xalqabad» romanındaǵı metaforalardıń pragmatikalıq xızmeti // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 1037–1041. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910212

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

SH. SEYTOVTIŃ «XALQABAD» ROMANINDAǴI METAFORALARDIŃ PRAGMATIKALIQ XÍZMETI

Orazbaeva Nazenayım Dauletbay qızı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti tayanısh doktorantı nazen1720@gmail.com, ORCID: 0009-0000-7956-3241 Annotaciya: Bul maqalada Sh. Seytovtıń «Xalqabad» romanında qollanılǵan metaforalardıń pragmatikalıq ózgeshelikleri analizlenedi. Metafora kórkem tekstte tek obrazlılıq hám estetikalıq xızmet atqaratuǵın stilistikalıq birlik emes, al avtorlıq bahalawdı, emociyalıq qatnastı, obrazlardı xarakterlewdi, jasırın mánini jetkeriwdi hám oqıwshıǵa pragmatikalıq tásir kórsetiwdi támiyinleytuǵın birlik sıpatında qaraladı. Izertlewde kontekstual, semantikalıq-pragmatikalıq, funkcionallıq-stilistikalıq hám komponentlik analiz usılları qollanıldı. Metaforalardıń roman personajların xarakterlew,

emociyalıq-bahalaw mánisin bildiriw, jasırın pikir jetkeriw, milliy dúnyaqarastı sáwlelendiriw hám oqıwshınıń interpretaciyasın basqarıw sıyaqlı xızmetleri anıqlandı. Izertlew nátiyjeleri jazıwshınıń metaforalıq birliklerdi teksttiń kommunikativ maqseti menen baylanısta qollanǵanın kórsetedi. Sonıń menen birge, metaforalıq obrazlar «Xalqabad» romanınıń leksopragmatikalıq qurılısında ayrıqsha orın iyeleytuǵını dálillendi. Gilt sózler: metafora, pragmatika, leksopragmatika, kórkem diskurs, metaforalıq birlik, pragmatikalıq mánis.

Kirisiw Kórkem shıǵarma tilin izertlewde metafora ayrıqsha áhmiyetke iye. Sebebi metafora arqalı jazıwshı belgili bir zat yamasa qubılıstı tuwrı atap qoymastan, oǵan basqa bir predmettiń belgisin awıstırıw arqalı jańa obrazlı mánis payda etedi. Bunda metaforanıń semantikalıq qurılısı menen bir qatarda onıń kommunikativ maqseti de áhmiyetli boladı. Házirgi lingvistikada metaforanı izertlew tek stilistika sheńberinde emes, kognitivlik hám pragmatikalıq baǵdarlarda da alıp barılmaqta[1, 2]. Metaforanıń kórkem teksttegi xızmeti ekspressivlik, kommunikativlik hám interaktivlik faktorlar menen baylanıstırıladı[3]. Sonıń menen birge pragmatikalıq izertlew metaforanıń adresatqa tásirin, bahalawshılıq hám ekspressivlik imkaniyatların ashıp beredi. Sh. Seytovtıń «Xalqabad» romanı qaraqalpaq prozasında ózine tán til hám stil ózgeshelikleri menen ajıralıp turadı. Roman leksikasınıń semantikastilistikalıq ózgeshelikleri boyınsha izertlewlerde sinonimiya, metonimiya, sinekdoxa hám sózlerdiń awıspalı mánide qollanılıwı sıyaqlı qubılıslarǵa itibar berilgen. Biraq metaforalardıń pragmatikalıq maqseti, ásirese olardıń personaj xarakterin ashıw, bahalaw hám jasırın mánini jetkeriwdegi xızmeti arnawlı izertlewdi talap etedi. Usı maqalada «Xalqabad» romanındaǵı metaforalardıń pragmatikalıq potencialın anıqlaw maqset etiledi.

Metafora – bir predmet, qubılıs yamasa háreketke ekinshi bir predmettiń belgisin awıstırıw arqalı obrazlı mánis payda etiw usılı[4:78]. Biraq kórkem diskursta metaforanıń mánisi tek eki zat arasındaǵı uqsaslıqtı bildiriw menen sheklenbeydi. Pragmatikalıq jaqtan metafora – avtor menen adresat arasındaǵı kommunikativlik qatnastı támiyinleytuǵın birlik. Metaforanı túsiniwde konteksttiń áhmiyeti úlken: bir metaforalıq sóz hár túrli kontekstte hár qıylı pragmatikalıq mánis payda etiwi múmkin. Kórkem metaforanıń tiykarǵı pragmatikalıq xızmetlerin tómendegishe NUKUS · 2026

toparlawǵa boladı: 1. nominativlik xızmet – qubılıstı obrazlı túrde ataw; 2. ekspressivlik xızmet – emociyalıq kórinisti kúsheytiw; 3. bahalawshılıq xızmet – adam, hádiyse yamasa háreketke unamlı yáki unamsız baha beriw; X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

4. xarakterlew xızmeti – personajdıń ishki hám sırtqı qásiyetlerin ashıw; 5. kommunikativlik xızmet – avtorlıq pikirdi adresatqa tásirli jetkeriw; 6. jasırın mánilik xızmet – tuwrı aytıw qıyın bolǵan pikir yamasa bahalawdı jasırın túrde bildiriw; 7. milliy-mádeniy xızmet – xalıqtıń dúnyanı qabıllaw usılın sáwlelendiriw. Demek, metaforanıń pragmatikalıq mánisi onıń sózlik mánisinen emes, kontekst + adresant + adresat + kommunikativlik maqset qatnasınan kelip shıǵadı. Izertlew metodologiyası Izertlew materialı sıpatında Sh. Seytovtıń «Xalqabad» romanınıń 1 hám 3–4- « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

tomları paydalanıldı. Izertlewde tómendegi metodlar qollanıldı:  kontekstual analiz – metaforanıń tekst ishindegi mánisin anıqlaw;  semantikalıq analiz – metaforanıń tuwrı hám awıspalı mánis qatnasın ashıw;  pragmatikalıq analiz – metaforanıń kommunikativlik maqsetin belgilew;  funkcional-stilistikalıq analiz – metaforanıń kórkem teksttegi xızmetin anıqlaw;  komponentlik analiz – metafora quramındaǵı semantikalıq komponentlerdi ajıratıw. Nátiyjeler. «Xalqabad» romanındaǵı metaforalardıń pragmatikalıq túrleri Personajdı xarakterlewshi metaforalar «Xalqabad» romanında metafora personajlardıń xarakterin tikkeley sıpatlamastan, olardı belgili bir predmet, qubılıs yamasa háreket penen obrazlı túrde baylanıstırıw arqalı ashıwǵa múmkinshilik beredi. Mısalı, adamnıń qatallıǵın tas, kúshin taw, ishki keshirmelerin ot, úmitin jarıq, qayǵısın qara bult sıyaqlı obrazlar arqalı bildiriw metaforalıq xarakterlewdi payda etedi. Mısalı: -Jalǵız qaldıń ǵoy ajaǵaw, jalǵızıńnan ayrıldıń ǵoy, aǵajan-aw, kettim ǵoy ármanlı… -dep aq quw sıńsır edi (247-bet). Endi Tolıbay Izbasxannıń jetegindegi túyesi (9-bet). Bul mısallardaǵı aq quw metaforası arqalı uzatılıp atırǵan qızdıń halatı, túye metaforası arqalı Tolıbaydıń jalpıldaqlıq xarakteri ashıp berilgen. Bunday metaforalardıń pragmatikalıq ózgesheligi sonda: avtor personajdıń qásiyetin tuwrı bayanlap qoymastan, oqıwshını obrazdı ózi interpretaciyalawǵa jetekleydi. Demek, metafora bul jerde oqıwshınıń interpretaciyalıq aktivligin kúsheytiwshi pragmatikalıq qural bolıp xızmet etedi.

Emociyalıq-bahalıq mánis bildiriwshi metaforalar Metaforanıń eń áhmiyetli pragmatikalıq xızmetleriniń biri – bahalaw. Jazıwshı belgili bir adamǵa yamasa hádiysege óz qatnasın metafora arqalı bildire aladı. Mısalı, jaǵımsız hádiyseni awırlıq, qaranǵılıq, suwıq, ot yamasa tún obrazları menen baylanıstırıw unamsız bahalawdı payda etedi. Kerisinshe, jaqsılıq, úmit, NUKUS · 2026

mehribanlıq, adamgershilik sıyaqlı túsiniklerdi jarıq, jıllılıq, nur sıyaqlı obrazlar menen baylanıstırıw unamlı bahalawdı kúsheytedi. Mısalı: Túngi jolawshı ózine tanıs Sıdıq mollanıń úyiniń tusınan alaǵadasız ótti. (3-bet). Siz házireylige aynalǵalı beri biz hadallıq perishtesine aylandıq (236-bet). Bul qatarlardaǵı túngi jolawshı hám házireyli metaforaları arqalı qaharmannıń unamsız ekenligi, hadallıq perishtesi X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

metaforası arqalı unamlı qaharmandı túsiniwge boladı. Bunday metaforalarda denotativ mánisten basqa konnotativ-pragmatikalıq qatlam payda boladı. Jasırın mánisti bildiriwshi metaforalar Kórkem diskursta ayırım pikirlerdi tuwrı aytıw kommunikativlik jaqtan qolaysız bolıwı múmkin. Bunday jaǵdaylarda metafora indirekt kommunikaciya quralına aylanadı[3]. Bunday metaforalar arqalı avtor: sın pikirin jumsartıwı, personajdı ashıq ayıplamastan bahalawı, jámiyetlik máselelerdi jasırın túrde kórsetiwi, emociyalıq qatnastı jasırın bildiriwi, oqıwshını belgili bir juwmaqqa ózi keliwine jeteklewi múmkin. Mısalı: -Sonda ne awlap júr?! -Tıshqa-an! Qudaydıń mınaw ǵıjlaǵan qıp-qızıl dozaǵında-shańqay tústegi mınaw tandırday laplaǵan qızıl « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

qıya qumda qasqır qaldı ma, túlki qaldı ma! (8-bet). Bul qatarlar arqalı repressiya qurbanlarınıń awır táǵdiri súwretlenedi, zamandı qasqırǵa teńegen shayırlardıń dástúrin dawam etken jazıwshı, ózi jasaǵan zamandı qasqır metaforası arqalı súwretlep, dáwir shınlıǵın ashıp beriwge háreket etedi. Biri menen biri alakózlenip otırǵan urıwlardı mına jaqtan basbashı kelip úylerine ot berip edi, ba-ay, “iyttiń awzı ala bolsa da, qasqırdı kórgende birikti-aw túwe!” (160-bet). Jazıwshı bul mısalda iyt obrazı arqalı – ala awızlı adamlardı, qasqır metaforası arqalı olarǵa qarama-qarsı dushpanlardı, jasap turǵan dáwirdiń qatallıǵın, qıyınshılıǵın jasırın mánide súwretlegen. Bunday metaforalar eki qatlamlı mánis payda etedi: birinshi – sırtqı obrazlı mánis, ekinshi – kontekst arqalı ashılatuǵın pragmatikalıq mánis. Metaforanıń jasırın qatlamı kommunikativlik maqset penen tikkeley baylanıslı bolıp keledi. Milliy-mádeniy mazmunlı metaforalar «Xalqabad» romanındaǵı metaforalardı milliy dúnyaqaras penen baylanısta úyreniw ayrıqsha áhmiyetke iye. Qaraqalpaq xalqınıń turmısı, dástúrleri, úrpádetleri, tabiyat penen qatnası, tuwısqanlıq qatnasları metaforalıq obrazlardıń mazmunına tásir etedi. Yaǵnıy, jol, shańaraq, ot, nan, suw, jer, el, júrek sıyaqlı birlikler tek predmetlik mánini emes, al milliy-mádeniy hám pragmatikalıq mazmunlardı da bildiriwi múmkin. Mısalı: Hárkimniń kewil sarayı bir-birine uqsamaytuǵın óz aldına bir sandıq, sandıq bolǵanda da gási góne-kóksiden ele batamam tazara qoymaǵan, gási zamannıń eń hasıl dúri jıynalǵan sandıqqa megzer edidaǵı... (14-bet). Sandıq – qaraqalpaq xalqınıń milliy mentalitetin kórsetetuǵın, hámme úyden tabılatuǵın úy buyımı. Oǵan adamlar kóbinese qádirli zatların, hasıl buyımların saqlaydı. Bul jaǵdayda metafora lingvokulturologiyalıq hám pragmatikalıq birliktiń shegarasında turadı.

Metaforalardıń pragmatikalıq potensialı «Xalqabad» romanında metaforalardıń pragmatikalıq potensialın tómendegi model arqalı kórsetiwge boladı. Metafora → obraz → kontekst → bahalaw/emociya → adresatqa tásir → pragmatikalıq mánis. Mısalı, «otı janıw» metaforasındaǵı «ot» komponenti tuwrı mánide janıw procesin bildirse, kontekstke qaray ol: ashıw, NUKUS · 2026

ızalanıw, qumar, azap, ishki gúyzelis, kúshli sezim mánilerin bildiriwi múmkin. Sol sıyaqlı «jol» komponenti tek keńisliktegi háreketti emes, al turmıs jolı, taǵdir, maqset, ómir basqıshı sıyaqlı abstrakt túsiniklerdi de bildiriwi múmkin. Demek, metaforalıq birliktiń pragmatikalıq mánisi kontekstte aktivlesedi. Metaforanıń pragmatikalıq xızmetiniń jáne bir tárepi – oqıwshıǵa X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

kórsetetuǵın tásiri. Tuwrı bayanlawda: Personaj qatal adam edi -degen pikir tikkeley jetkeriledi. Al metaforalıq bayanlawda personajdıń qattılıǵı basqa obraz arqalı berilse, oqıwshı sol obrazdı interpretaciya etiwge májbúr boladı. Sol sebepli metafora oqıwshınıń kognitivlik hám emociyalıq aktivligin kúsheytedi. Ádebiy metaforanıń kommunikativlik maqseti de usı jerde kórinedi: metafora oqıwshıǵa tek maǵlıwmat bermeydi, al onı belgili bir obrazdı kóz aldına keltiriwge, bahalawǵa hám emociyalıq jaqtan qabıllawǵa jetekleydi. Juwmaq hám usınıslar Alınǵan nátiyjeler metaforanıń «Xalqabad» romanı tilindegi xızmeti keń « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

ekenin kórsetedi. Ol bir waqıtta birneshe funkciyanı atqara aladı: obraz jaratadı, personajdı xarakterleydi, emociyanı kúsheytedi, bahalawdı bildiredi hám jasırın pikirdi jetkeredi. Bul nátiyjeler metaforanıń kórkem teksttegi pragmatikalıq funkciyası tek «ekspressivlik» penen sheklenbeytuǵının kórsetedi. Metafora adresanttıń kommunikativlik maqsetin adresatqa jetkeriwdiń kompleksli mexanizmi bolıp xızmet etedi. Ayrıqsha atap ótiw kerek, metaforanıń mánisin sózlikten ǵana anıqlaw múmkin emes. Onıń pragmatikalıq mánisin ashıw ushın teksttiń aldınǵı hám keyingi bólimleri, personajlar arasındaǵı qatnas, sóylew jaǵdayı hám avtorlıq poziciya esapqa alınǵanı maqul. Sh. Seytovtıń «Xalqabad» romanındaǵı metaforalar kórkem obraz jaratıw menen birge, tereń pragmatikalıq xızmet atqaradı. Sol sebepli «Xalqabad» romanındaǵı metaforalardı leksikologiyalıq yamasa stilistikalıq birlik sıpatında ǵana emes, leksopragmatikalıq birlik sıpatında izertlew nátiyjeli dep esaplaymız. Bul baǵdardaǵı izertlew Sh. Seytovtıń jeke avtorlıq stilin, metaforalıq dúnyanı hám qaraqalpaq kórkem diskursınıń pragmatikalıq ózgesheliklerin ashıwǵa múmkinshilik beredi. Keleshekte «Xalqabad» romanındaǵı metaforalardı tek dástúriy lingvostilistikalıq emes, al zamanagóy kognitivlik lingvistika hám lingvokulturologiya baǵdarları sheńberinde, yaǵnıy dúnyanıń metaforalıq kórinisi koncepciyası tiykarında izertlew usınıs etiledi. Sonıń menen birge, jazıwshınıń jeke avtorlıq metaforaların anıqlaw hám olardıń qaraqalpaq ádebiy tiliniń sózlik quramın bayıtıwdaǵı ornı arnawlı izertlewdi talap etedi.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Agbo, Isaiah I., Ugwuanyi, Kingsley O. “I Belong to Everybody and I Belong to Nobody”: Clusivity in Political Discourse. IUP Journal of English StudiesArticle2021 2. Bratož, Silva. Metaphors in political discourse from a cross-cultural perspective International Journal of Euro-Mediterranean StudiesArticle2015 3. Gibbs, R. W. (2023). Pragmatic complexity in metaphor interpretation. Cognition. NUKUS · 2026

4. Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниӊ стилистикасы. Нөкис, 1990. 5. Сейтов Ш. Халқабад. 1-2-китаплар. Нөкис, «Jeti ıqlım», 2025. 6. Сейтов Ш. Халқабад. 3-4-китаплар. Нөкис, «Jeti ıqlım», 2025. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »