Baslawısh klass ana tili sabaqlarında oqıwshılardıń sóylew kompetenciyaların rawajlandırıw

Bul maqalada baslawısh klass ana tili sabaqlarında oqıwshılardıń sóylew kompetenciyaların rawajlandırıwdıń pedagogikalıq imkaniyatları, mazmunı, nátiyjeli metod hám quralları sáwlelendirilgen. Baslawısh tálimde oqıwshılardıń awızeki hám jazba sóylewin rawajlandırıw, óz pikirin izbe-iz, logikalıq, grammatikalıq jaqtan durıs hám anıq bayanlaw kónlikpelerin qáliplestiriw áhmiyetli pedagogikalıq wazıypa sıpatında tiykarlanǵan. Maqalada sóylew kompetenciyasınıń quramlıq komponentleri, onı rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan kommunikativlik, interaktivlik, mashqalalı hám dóretiwshilik tapsırmalardıń didaktikalıq imkaniyatları tallanǵan. Sonday-aq, ana tili sabaqlarında tekst ústinde islew, soraw-juwap, sáwbetlesiw, gúrriń dúziw, súwret tiykarında tekst jaratıw, rolli oyınlar, dóretiwshilik diktant hám erkin pikirlewge baǵdarlanǵan shınıǵıwlardan paydalanıwdıń nátiyjeliligi kórsetip berilgen.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 990–993 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Muratkamalova Roza Joldasbayevna. Baslawısh klass ana tili sabaqlarında oqıwshılardıń sóylew kompetenciyaların rawajlandırıw // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 990–993. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910201

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

BASLAWÍSH KLASS ANA TILI SABAQLARÍNDA OQÍWSHÍLARDÍŃ SÓYLEW KOMPETENCIYALARÍN RAWAJLANDÍRÍW Muratkamalova Roza Joldasbayevna Ájiniyaz atındaǵı NMPI nıń Ulıwma bilim beriw pánleri hám aralıqtan oqıtıw kafedrası assistent oqıtıwshısı (PhD) muratkamalovaroza@gmail.com

Annotaciya: Bul maqalada baslawısh klass ana tili sabaqlarında oqıwshılardıń sóylew kompetenciyaların rawajlandırıwdıń pedagogikalıq imkaniyatları, mazmunı, nátiyjeli metod hám quralları sáwlelendirilgen. Baslawısh tálimde oqıwshılardıń awızeki hám jazba sóylewin rawajlandırıw, óz pikirin izbe-iz, logikalıq, grammatikalıq jaqtan durıs hám anıq bayanlaw kónlikpelerin qáliplestiriw áhmiyetli pedagogikalıq wazıypa sıpatında tiykarlanǵan. Maqalada sóylew kompetenciyasınıń quramlıq komponentleri, onı rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan kommunikativlik, interaktivlik, mashqalalı hám dóretiwshilik tapsırmalardıń didaktikalıq imkaniyatları tallanǵan. Sonday-aq, ana tili sabaqlarında tekst ústinde islew, soraw-juwap, sáwbetlesiw, gúrriń dúziw, súwret tiykarında tekst jaratıw, rolli oyınlar, dóretiwshilik diktant hám erkin pikirlewge baǵdarlanǵan shınıǵıwlardan paydalanıwdıń nátiyjeliligi kórsetip berilgen.

Tayanısh sózler: baslawısh bilim beriw, ana tili, sóylew kompetenciyası, kommunikativ kompetenciya, awızeki sóylew, jazba sóylew, sóylew iskerligi, tekst, interaktiv metodlar, dóretiwshilik tapsırmalar, óz betinshe pikirlew, kommunikativ kónlikpe. Kirisiw Búgingi kúnde bilimlendiriw sistemasında oqıwshılardıń tek bilim hám kónlikpelerin emes, al olardıń ámeliy jumısında qollanıw kompetenciyaların qáliplestiriw áhmiyetli wazıypalardan biri sıpatında belgilenbekte. Ásirese, baslawısh tálim oqıwshılarınıń sóylew kompetenciyaların rawajlandırıw keyingi bilim beriw procesiniń nátiyjeliligin támiyinlewshi áhmiyetli faktorlardan esaplanadı. Sebebi oqıwshınıń óz pikirin awızsha hám jazba túrde durıs, anıq, izbe-iz hám logikalıq túrde bayanlay alıwı onıń barlıq pánlerdi ózlestiriwine tikkeley tásir kórsetedi. Oqıwshılardıń awızeki hám jazba sóylewin durıs hám logikalıq qáliplestiriwge qaratılǵan bilim beriw basqıshların joybarlastırıwda, tiykarǵı maqset hám wazıypaların belgilewde, oqıwshınıń jas ózgesheligi esapqa alınadı. Olardıń tıńlap túsiniw, sóylew, oqıw hám jazıw kónlikpelerin baqlaw hám bahalawda sóylew imkaniyatları hám sóz baylıǵın anıqlawda interaktiv metodlardı tańlaw kerek. Rolli oyınlar, tartıslar, tekst ústinde islew hám dóretiwshilik bayanlaw sıyaqlı tapsırmalardı sabaqqa beyimlestiriw kerek. Awızeki sóylewge soraw-juwap, gúrriń dúziw, anketa, kórgizbeli qurallar tiykarında sáwbetlesiw sıyaqlılar kiredi. Jazba sawatxanlıǵına úyretiw dáwirinen baslap imla qaǵıydalarına ámel qılıw, kishi kólemdegi shıǵarma hám bayan jumısların jazıw sıyaqlılar kiredi. Oqıwshılardıń sóz baylıǵın arttırıwda jańa sózlerdiń mánisin túsindiriw hám olardı sóylewde qollanıwǵa úyretiledi. Hárbir sabaqta sóylew shınıǵıwlarına (jańıltpash, jumbaq, naqıl-maqallar) óz aldına waqıt ajıratıladı. Oqıwshınıń qátelerin dúzetiwde hám erkin pikirley alıwı ushın olar menen doslıq múnásibet ornatıladı. Sabaq procesi zamanagóy pedagogikalıq NUKUS · 2026

texnologiyalar tiykarında basqıshpa-basqısh jetilistirip barıladı. Materiallar hám usıllar Izertlewdiń metodologiyalıq tiykarın shaxsqa baǵdarlanǵan, kompetenciyalıq hám kommunikativlik qatnaslar quraydı. Izertlew procesinde X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

baslawısh klass ana tili sabaqlarınıń mazmunı, oqıwshılardıń sóylew iskerligi hám olardıń kommunikativlik kónlikpelerin rawajlandırıwǵa qaratılǵan pedagogikalıq metodlardan paydalanıw imkaniyatları úyrenildi. Baslawısh klass oqıwshılarınıń sóylew kompetenciyasın rawajlandırıw procesin joybarlastırıw tildi ózlestiriwdiń túrli táreplerin, sóylesiw qábiletlerin hám jasına say keletuǵın oqıtıw usılların esapqa alǵan halda kompleksli qatnastı óz ishine aladı. Oqıwshılardıń sóylew kompetenciyası – tildi tolıq úyrenip, túsinip, qollanıw máselesi menen baylanıslı. Zamanagóy bilimlendiriw sharayatında baslawısh klass oqıwshılarınıń sóylew kompetenciyasın rawajlandırıw tiykarǵı wazıypalardan biri sanaladı. Sóylew qábiletleri tek ǵana oqıwdıń tiykarın qurap « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

qoymastan, al balalardıń sociallıq beyimlesiwinde de áhmiyetli rol oynaydı. Pedagoglar balalardıń til kónlikpelerin arttırıw usılların hám strategiyaların islep shıǵıw ústinde jumıs alıp barmaqta. Baslawısh klass oqıwshılarınıń sóylew kompetenciyasın rawajlandırıw mashqalasın sheshiwde birinshi orında házirgi jaǵdaydı úyrenip shıǵıw bolıp tabıladı. Oqıtıwshılar oqıwshılardıń sóylewin rawajlandırıw dárejesin bahalawı, olar dus keletuǵın tiykarǵı qıyınshılıq hám mashqalalardı anıqlawı kerek. Sóylew kompetenciyasın rawajlandırıwdıń eń sońǵı maqsetlerin anıqlaw kerekligi haqqında anıq túsinikti qáliplestiriw imkanın beredi. Erisiletuǵın maqsetler anıq, ólshemler waqıt penen baylanıslı islengen bolıwı kerek. Nátiyjeler Anıqlanǵan mashqalalar hám belgilengen maqsetler tiykarında sóylew kompetenciyasın nátiyjeli rawajlandırıwǵa qaratılǵan usıllar hám baǵdarlamalar islep shıǵıladı. Oqıwshılardıń bilim dárejesin esapqa alıw hám hár qıylı bilimlendiriw usılların qollap-quwatlaw ushın hár qıylı ilajlardı ótkeriw áhmiyetli esaplanadı. Sóylew kompetenciyasın rawajlandırıw procesin joybarlastırıw bilim beriw procesine innovaciyalardı kirgiziwdi talap etedi. Zamanagóy texnologiyalar, oqıtıwdıń interaktiv usılları hám oyın formalarınan paydalanıw oqıw procesin jáne de nátiyjeli bolıwına járdem beredi. Baslawısh klass ana tili sabaqlarında oqıwshılardıń dóretiwshilik jumısın joybarlastırıw mashqalası didaktika, sonday-aq, metodika pánleri tarawındaǵı jańa, zamanagóy baǵdar bolıp, oqıwshılardıń dóretiwshilik jumısın joybarlastırıw mashqalasın izertlew dástúriy temalardı úyreniwge salıstırǵanda quramalı boladı. Oqıwshılardıń tabısın turaqlı túrde bahalaw muǵallimlerge metodlar hám baǵdarlamalardı dúzetiw, sonday-aq, oqıw procesine ózgerisler kirgiziw imkaniyatın beredi. Oqıwshılar hám olardıń ataanaları menen óz-ara múnásibetlerdiń jáne de nátiyjeli bolıwı ushın qayta baylanıs sistemasın jaratıw úlken áhmiyetke iye. Juwmaq Baslawısh klass ana tili sabaqlarında oqıwshılardıń sóylew kompetenciyaların rawajlandırıw bilim beriw procesiniń áhmiyetli bólegi NUKUS · 2026

esaplanadı. Sóylew kompetenciyası oqıwshınıń tek grammatikalıq bilimlerdi iyelewi emes, al bul bilimlerden túrli kommunikativ jaǵdaylarda nátiyjeli paydalana alıwı menen belgilenedi. Baslawısh klass oqıwshılarınıń sóylew kompetenciyasın rawajlandırıw X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

procesin joybarlastırıw quramalı, biraq áhmiyetli pedagogikalıq mashqala bolıp tabıladı. Onıń sheshimi sistemalı qatnastı, innovaciyalardı hám zamanagóy jámiyettegi balalardıń ózgeriwsheń talaplarına usıllardı beyimlestiriwge turaqlı tayarlıqtı talap etedi. Baslawısh klass oqıwshılarınıń sóylew kompetenciyasın rawajlandırıwdıń analizi turmıstıń túrli tarawlarında balalar sóylewin rawajlandırıwǵa qaratılǵan ilimiy izertlewler, metodikalıq jantasıwlar hám pedagogikalıq ámeliyattı úyreniwdi óz ishine aladı. Usınıslar Bunday tallawda itibarǵa alınıwı múmkin bolǵan birneshe tárepler bar: 1. Sóylew kompetenciyasınıń tiykarǵı quram bóleklerin anıqlaw: baslawısh klaslarda « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

sóylew kompetenciyası quramında qanday kónlikpe hám uqıplılıqlar áhmiyetli esaplanıwın úyreniw. Bul sózlik, grammatika, tıńlaw hám sóylew qábiletlerin rawajlandırıwdı óz ishine alıwı múmkin. 2. Sóylew kompetenciyasın úyretiw metodikası boyınsha izertlew jumısın ótkeriwde balalardıń sóylesiw kónlikpelerin rawajlandırıw ushın baslawısh klaslarda qollanılatuǵın hár túrli oqıtıw usılların analizlew kerek. Qaysı usıllar nátiyjeli hám balalardıń jas ózgesheliklerine sáykes keliwin anıqlaw kerek. 3. Sóylew kompetenciyasın rawajlandırıwda oqıwdıń ornı ayrıqsha. Balalarda sóylew kónlikpelerin rawajlandırıwǵa oqıwdıń tásirin úyreniwimiz tiyis. Bul oqıw usılların tallaw, ádebiy shıǵarmalardan paydalanıw hám olardıń til kónlikpelerin rawajlandırıwdaǵı rolin óz ishine alıwı múmkin. 4. Til kompetenciyasın rawajlandırıwdıń basqa tarawları menen baylanıstırıwda til kompetenciyasınıń kognitiv rawajlanıw, sociallıq qábiletleri esapqa alınadı. Bul bizge til kónlikpelerin rawajlandırıw balanıń ulıwma rawajlanıwına qanday tásir etetuǵının túsiniwge imkaniyat beredi. 5. Sóylew kompetenciyası dárejesin bahalawda baslawısh klass oqıwshılarınıń sóylew kompetenciyasın bahalawdıń túrli usılların úyreniw. Bul baǵdarda ádebiyatlardı tallaw oqıw procesinde qollanılıp atırǵan aldıńǵı tájiriybelerdi anıqlawǵa, oqıtıw usılların ele de jetilistiriwge járdem beredi. A.Embergenova ana tilin oqıtıw metodikası hám sóylewge baylanıslı mashqalalardı hám oqıwshılardıń oylawın, pikirlewin ósiriwdiń ilimiy-metodikalıq tiykarların úyrengen bolsa, A.Turumbetovanıń alıp barǵan izleniwlerinde ana tili sabaqlarında oyın-shınıǵıwlarınan paydalanıw metodikası jaratılǵan. Baslawısh klass oqıwshılarınıń sóylew kompetenciyasın rawajlandırıw bilim beriwdiń áhmiyetli tárepi esaplanadı, sebebi til baylanıs hám bilim alıwdıń tiykarǵı quralı esaplanadı. Usı tema boyınsha ulıwma juwmaqlar tómendegilerdi óz ishine aladı. Oyın texnikası balalardıń til úyreniwge qızıǵıwshılıǵın arttırıwda nátiyjeli usıl bolıp esaplanadı. Interaktiv sabaqlar, máselen, rolli oyınlardan paydalanıw hám topar joybarları awızeki sóylewdi rawajlandırıwǵa járdem beredi. Sóz baylıǵın keńeytiw boyınsha shınıǵıwlar tildi tereńirek túsiniwge járdem beredi. Mnemonika, súwretler hám gúrrińlerden paydalanıw jańa sózlerdi jaqsı ózlestiriwge járdem beredi. Oqıw hám jazıw NUKUS · 2026

kónlikpelerin qáliplestiriw boyınsha jumıslar baslawısh klaslardan baslanadı. Kitaplar, gúrrińler hám oqıw mashqalalarınan paydalanıw tekstti túsiniwge járdem beredi. Tilge dóretiwshilik qatnastı xoshametlew, máselen, gúrriń hám qosıqlar jazıw arqalı kórkem sóylewdi rawajlandırıwǵa boladı. Oqıw procesinde súwretlew óneri, muzika hám dramadan paydalanıw biliw kónlikpelerin rawajlandırıwǵa X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

járdem beredi. Sóylew kompetenciyasın rawajlandırıw hár bir studenttiń individual ózgesheliklerin esapqa alıwı kerek. Kishi toparlarda islew hám individual tárizde islesiw til kónlikpelerin nátiyjeli rawajlandırıwǵa járdem beredi. Juwmaqlap aytqanımızda, integraciyalasqan qatnas, sonıń ishinde, oyın texnikası, hár túrdegi tekstler menen islesiw, zamanagóy texnologiyalardan jedel paydalanıw hám individual ózgesheliklerdi esapqa alǵan halda, baslawısh klass oqıwshılarınıń sóylew kompetenciyasın tabıslı rawajlandırıwǵa járdem beredi.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Safarova R. Ona tili ta’limining yangilangan mazmuni va uning didaktik asoslari. – T.: « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Fan, 1995. – 110 b. 2. Nurullaeva Sh. Boshlang‘ich sinf ona tili darslarida o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish usullari. Ped. fanl. nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan diss. – Toshkent: 2007. – 148 b. 3. Dawletov M. Qaraqalpaq tiliniń orfografiyalıq sózligi. – Nókis: Bilim, 2020. -540 b. 4. Dawletov M. Qaraqalpaq tiliniń imla sózligi. – Nókis: Bilim, 2017. – 348 b.