Fermentlarning katalitik reaksiyalardagi roli

Fermentlar faoliyatida nofaol shakldan faol shaklga o‘tishda ta‘sir qiluvchi omillarning ahamiyati.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 984–985 O‘zbek

Muratbaeva Gulzira Zulfkarovna. Fermentlarning katalitik reaksiyalardagi roli // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 984–985. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910199

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

FERMENTLARNING KATALITIK REAKSIYALARDAGI ROLI

Muratbaeva Gulzira Zulfkarovna 220-topar Emlew isi fakulteti student Qaraqalpaqstan medicina institutı Annotatsiya: Fermentlar faoliyatida nofaol shakldan faol shaklga o‘tishda ta’sir qiluvchi omillarning ahamiyati.

Kalit so‘z: Ferment, faol markaz, omil, kaskad, reagent (aktivator, ingibitor). Ferment tizimlari, fibrinoliz va boshqa fermentlarning faollashuvi nofaol profermentlarni katalitik jihatdan faol shaklga aylantirish orqali amalga oshiriladi. Maxsus proteaza fermentlari

ta’sirida profermentlar selektiv proteolizga uchraydi, natijada peptid zanjirining bir qismi ajralib chiqadi va ferment molekulasining uch o‘lchamli tuzilishi qayta qurilib, faol markaz shakllanadi.[1]

Masalan, proteolitik ferment tripsin, oshqozon osti bezi hujayralarida sintezlanadigan tripsinogen profermentidan hosil bo‘ladi. Tripsinogen oshqozon osti bezi shirasi tarkibida sekretsiyalanadi va 12 barmoqli ichakka tushadi. U yerda ichak shirasining fermenti ta’sirida tripsinogendan geksapeptid – ingibitor ajralib chiqadi va natijada tripsin hosil bo‘ladi. Tripsin esa boshqa profermentlarni faollashtiradi.

Bu fermentlarning faollashuvi ketma-ket proteoliz reaksiyalari kaskadi natijasida yuz beradi. Oldingi ferment faollashganidan keyin navbatdagi fermentni faollashtiradi.[2] Proteolitik fermentlar sekretsiya qiluvchi hujayralar ichida faollashsa, hujayraning strukturaviy va funksional oqsillari parchalanib, hujayraning o‘ziga zarar yetkazishi va patologik jarayon yuzaga kelishi mumkin. Proteolitik fermentlar hujayralarda nofaol va xavfsiz shaklda saqlanadi va faqat hujayradan tashqarida faollashadi.[3] Fermentlarning kimyoviy modifikatsiyasi mexanizmida gormon tomonidan boshqariladigan tizimlar asosiy rol o‘ynaydi, jumladan: Adenilatsiklaza, fosfolipid, ion-retseptor va Ca² + messenjer tizimlari.[4] Biokimyoviy jarayonlarning nozik tartibga solinishi gormon signallarining plazmatik membrana retseptorlari orqali uzatilishi va hujayra membranasi atrofida messenjerlar konsentratsiyasining o‘zgarishi orqali ta’minlanadi. Ushbu vositachilarning darajasi ularning biosintezi va parchalanishini katalizlovchi fermentlar faolligi bilan belgilanadi [5].

Har bir gormon tomonidan boshqariladigan tizimda gormonal ta’sir vositachilari darajasining oshishi A, G, C va Ca²⁺-kalmodulin bog‘liq mos proteinkinazalar sinfini faollashtirishi natijasida ma’lum reaksiyalar siklining fermentlari fosforillanadi. Natijada nafaqat fermentlarning faolligi, balki hujayraning ko‘plab ferment tizimlarining tartibga solish va katalitik xususiyatlari ham o‘zgaradi. Xulosa. Fermentning birlamchi tuzilishining o‘zgarishi, molekulaga oqsil bo‘lmagan modulyatsiya qiluvchi komponentlarning qo‘shilishi quyidagi NUKUS · 2026

mexanizmlardan biri yoki bir nechtasi orqali ta’minlanadi: 1. Profermentlarning qisman (selektiv) proteolizi 2. Apofermentning kofaktorlarning samarali konsentratsiyasi bilan o‘zaro ta’siri 3. Fermentning ma’lum moddalar – reagentlar (aktivatorlar, ingibitorlar) bilan X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

o‘zaro ta’siri 4. Fermentning quyidagi modifikatsiya jarayonlari orqali shakllanishi: metillanish, glikozillanish, uridillanish, adenillanish, ADP-ribozillanish va boshqalar. 5. Ikkilamchi vositachilar ishtirokida oqsil-oqsil o‘zaro ta’siri 6. Fosforillanish va defosforillanish 7. Fermentning katalitik faolligining allosterik modulyatsiyasi past molekulali effektorlar orqali. [6]