Qaraqalpaqstanda awıl xojalıǵı kadrların tayarlaw tariyxında ilimpazlardıń ornı (XX ásirdiń ekinshi yarımı-XXI ásir basları)

Bul maqalada Qaraqalpaqstan Respublikasında awıl xojalıǵı tarawında iskerlik kórsetip atırǵan alımlar hám qániygelerdiń ilimiy-ámeliy jumısları xojalıqları menen birgelikte islew máseleleri hám jas kadrlardı tayarlaw dárejelerine itibar qaratılǵan.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 965–968 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Mnajatdinova Qızlarxan Aynatdin qızı. Qaraqalpaqstanda awıl xojalıǵı kadrların tayarlaw tariyxında ilimpazlardıń ornı (XX ásirdiń ekinshi yarımı-XXI ásir basları) // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 965–968. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910195

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

QARAQALPAQSTANDA AWÍL XOJALÍǴÍ KADRLARÍN TAYARLAW TARIYXÍNDA ILIMPAZLARDÍŃ ORNÍ (XX ÁSIRDIŃ EKINSHI YARÍMÍ-XXI ÁSIR BASLARÍ) Mnajatdinova Qızlarxan Aynatdin qızı QMU Arxeologiya kafedrası assistenti, qizlarxan9494@bk.ru.

Annotaciya: Bul maqalada Qaraqalpaqstan Respublikasında awıl xojalıǵı tarawında iskerlik kórsetip atırǵan alımlar hám qániygelerdiń ilimiyámeliy jumısları xojalıqları menen birgelikte islew máseleleri hám jas kadrlardı tayarlaw dárejelerine itibar qaratılǵan.

Gilt sózler: awıl xojalıǵı, fermer, agrar óndiris, salıgershilik, mexanizaciyalaw Kirisiw (ádebiyatlarǵa sholıw)

Qaraqalpaqstan Respublikasında awıl hám suw xojalıǵı tarmaqlarınıń kerekli qánigelikler, joqarı mamanlıqqa iye kadrlarǵa bolǵan talabın támiyinlewde awıl xojalıǵı tarawı boyınsha qánigeler tayarlaytuǵın joqarı oqıw orınlarınıń áhmiyeti ayrıqsha. Aymaqtıń ekonomikalıq rawajlanıwında awıl xojalıǵı jetekshi tarawlardan biri bolıp, bul tarawdı zamanagóy texnologiyalar menen támiyinlew, miynet ónimdarlıǵın arttırıw hám joqarı bilimli qánigelerdi tayarlawdı talap etedi.

Respublika tarmaqlarınıń kadrlarǵa bolǵan talabın esapqa alǵan halda joqarı oqıw orınlarında bilim beriw baǵdarların jetilistiriw, zamanagóy agrotexnologiyalardı oqıw procesine engiziw hám teoriyalıq bilimlerdi ámeliyat penen baylanıstırıw úlken áhmiyetke iye. Sonlıqtan Qaraqalpaqstanda awıl xojalıǵı kadrların tayarlaw máseleleri tek bilimlendiriw tarawınıń emes, al pútkil agrar tarawdı rawajlandırıwdıń áhmiyetli faktorı sıpatında qaraladı. Qaraqalpaqstanda awıl xojalıǵı kadrların tayarlaw hám agrar tarawdı rawajlandırıw máseleleri boyınsha respublikalıq hám aymaqlıq joqarı bilimlendiriw mákemeleri, ilimiy-izertlew institutları hám ilimiy oraylarda izertlewler alıp barılǵan. Bul izertlewlerde agrar óndiris nátiyjeliligin arttırıw, topıraq ónimdarlıǵın saqlaw, eginlerdiń ónimdarlıǵın arttırıw, awıl xojalıǵın mexanizaciyalastırıw, insan kapitalın rawajlandırıw hám ekologiyalıq mashqalalardı sheshiw máselelerine ayrıqsha itibar berilgen.

Qaraqalpaqstannıń agrar tarawında ilimiy hám ámeliy iskerligi menen tanılǵan kóplegen alımlar hám qánigeler jetisip shıqqan. Olardıń ilimiy izleniwleri awıl xojalıǵınıń túrli tarawların rawajlandırıwǵa, jańa texnologiyalardı óndiriske engiziwge hám jergilikli shárayatqa beyimlesken usıllardı islep shıǵıwǵa baǵdarlanǵan. Mısalı, awıl xojalıǵı tarawındaǵı ilimiy izertlewler arasında U.E. Ismaylovtıń topıraq ónimdarlıǵın arttırıwǵa qaratılǵan almaslap egiw sistemaların rayonlastırıw boyınsha izertlewleri ayrıqsha orın iyeleydi. Alım 1995-jılı “Qaraqalpaqstan zonalarında topıraq ónimdarlıǵın arttırıwǵa qaratılǵan almaslap egiw sistemaların rayonlastırıw” temasında doktorlıq dissertaciyasın tabıslı qorǵaǵan. Onıń basshılıǵında birqansha jas ilimpazlar filosofiya doktorı dárejesin alǵan. U.Ismaylovtıń 300-den artıq ilimiy maqalası, 10 NUKUS · 2026

oqıw-metodikalıq qollanbası, 4 monografiyası hám óndiriske usınılǵan ilimiy proektleri agrar tarawdı rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan [7]. Awıl xojalıǵın mexanizaciyalastırıw baǵdarında professor O.Áwezovtıń ilimiy-izertlewleri de áhmiyetli. Ol awıl xojalıǵı texnikaların jetilistiriw, traktorlar, avtomobiller hám awıl xojalıǵı mashinalarınan nátiyjeli paydalanıw boyınsha ilimiy X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

hám pedagogikalıq iskerlik alıp barǵan. Alımnıń 180-den artıq ilimiy miynetleri, sonnan 4 monografiya hám 4 oqıw-metodikalıq qollanbası bar. 2024-jılı O.Áwezov basshılıǵında awıl xojalıǵın mexanizaciyalastırıw baǵdarındaǵı dissertaciya jumısınıń tabıslı qorǵalıwı onıń ilimiy izleniwleriniń dawam etip atırǵanın kórsetedi [6]. Ádebiyatlarda Qaraqalpaqstannıń awıl xojalıǵı tarawındaǵı tájiriybeli diyqanlar hám óndiris qánigeleriniń iskerligine de ayrıqsha itibar berilgen. Sonday shaxslar qatarında Sh.Musaev, P.Seytov, S.Seytnazarov hám B.Bekbanovlardıń iskerligin atap ótiw múmkin. Olardıń tájiriybeleri awıl xojalıǵı óndirisin rawajlandırıw, eginlerdiń ónimdarlıǵın arttırıw hám jergilikli shárayatqa beyimlesken agrar usıllardı engiziwde áhmiyetli derek bolıp xızmet etedi [1–5]. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Materiallar hám usıllar Izertlewdiń tiykarǵı materialların Qaraqalpaqstanda awıl xojalıǵı tarawında qánigelerdi tayarlaw hám agrar ilimdi rawajlandırıwǵa baylanıslı ilimiy miynetler, monografiyalar, oqıw qollanbaları, arxiv materialları, baspasóz materialları hám informatorlar menen ótkerilgen sáwbetler quradı. Izertlewde tariyxıy-salıstırmalı, analiz hám sintez, sistemalastırıw, dereklerdi salıstırıw hám biografiyalıq usıllardan paydalanıldı. Awıl xojalıǵı tarawında islegen alımlar hám tájiriybeli qánigelerdiń iskerligi dáwirler boyınsha úyrenilip, olardıń agrar tarawǵa qosqan úlesi ilimiy hám ámeliy jaqtan analiz etildi.

Sonday-aq Sh.Musaev, P.Seytov, O.Áwezov, U.E. Ismaylov, B.Bekbanov hám S.Seytnazarov sıyaqlı shaxslar haqqındaǵı maǵlıwmatlar tiykarında Qaraqalpaqstanda awıl xojalıǵı kadrların tayarlawdıń tariyxıy rawajlanıwı hám onıń zamanagóy basqıshları qarastırıldı. Izertlewde arxiv materialları, baspadan shıqqan ilimiy miynetler hám awızeki tariyx derekleri bir-biri menen salıstırılıp úyrenildi. P.Seytov haqqında Qaraqalpaqstan Respublikasınıń arxiv materialları, al O.Áwezov hám U.Ismaylov haqqında informatorlar menen ótkerilgen sáwbet materialları da derek sıpatında paydalanıldı [5–7]. Nátiyjeler Izertlew nátiyjeleri Qaraqalpaqstanda awıl xojalıǵı tarawı ushın qánigeli kadrlardı tayarlaw procesiniń birneshe basqıshlardan ótkenin kórsetedi. XX ásirdiń ortalarınan baslap awıl xojalıǵınıń mexanizaciyalasıwı, paxtashılıq, diyqanshılıq, selekciya, topıraqshılıq hám suw xojalıǵınıń rawajlanıwı agrar taraw ushın arnawlı bilimge iye qánigelerge bolǵan talaptı arttırdı. Bul processte Tórtkúl awıl xojalıq texnikumı sıyaqlı orta arnawlı bilimlendiriw mákemeleri menen bir qatarda joqarı bilimlendiriw mákemeleriniń de ornı úlken boldı. Agronom, mexanizator, injener, selekcioner, topıraqshı hám basqa agrar qánigelikler boyınsha kadrlar tayarlanıwı awıl xojalıǵı óndirisin ilimiy tiykarǵa ótkeriwge múmkinshilik berdi. Bul baǵdarda Pirjan Seytovtıń iskerligi de ayrıqsha itibarǵa iye. Ol 1925–1931-jılları Tórtkúl awıl xojalıq texnikumında bilim alıp, keyin awıl xojalıǵı tarawında birqansha juwapkerli NUKUS · 2026

lawazımlarda islegen. Onıń miynet jolı Qaraqalpaqstanda agrar bilim alǵan qánigelerdiń aymaq ekonomikasın basqarıwdaǵı ornın kórsetedi [2; 5]. Awıl xojalıǵı óndirisi hám ámeliyatında Sh.Musaev sıyaqlı tájiriybeli diyqanlardıń iskerligi de úlken áhmiyetke iye. 1933–1935-jılları Sh.Musaev Ámiwdáryanıń arqa zonasınıń klimatlıq shárayatında paxtashılıqtı rawajlandırıwǵa X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

úlken úles qosıp, joqarı ónim alıwdı támiyinlegen. Ol paxta sortlarınıń tuqımın kóbeytiw hám rayonlastırıw jumıslarına belsendi qatnasqan [3; 4]. Keyingi dáwirlerde awıl xojalıǵı iliminiń rawajlanıwında U.E. Ismaylovtıń xızmeti ayrıqsha kórinedi. Onıń topıraq ónimdarlıǵı, almaslap egiw sistemaları, diyqanshılıq hám awıl xojalıǵı eginleri selekciyası boyınsha alıp barǵan izertlewleri Qaraqalpaqstannıń aymaqlıq shárayatlarına say agrar texnologiyalardı jetilistiriwge baǵdarlanǵan. Alımnıń ilimiy basshılıǵında jas ilimpazlardıń tayarlanıwı ilimiy mekteptiń dawamlılıǵın támiyinlegen [7]. Awıl xojalıǵın mexanizaciyalastırıw baǵdarında O.Áwezovtıń ilimiypedagogikalıq iskerligi úlken áhmiyetke iye. Onıń miynetlerinde awıl xojalıǵı « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

texnikalarınan nátiyjeli paydalanıw, mashina-traktor agregatların jetilistiriw hám jergilikli shárayatqa say texnikalıq sheshimlerdi islep shıǵıw máseleleri qaralǵan. Alımnıń ilimiy miynetleri agrar tarawdaǵı joqarı bilimli injener qánigelerdi tayarlaw procesinde paydalanılıp kelmekte [6].

B.Bekbanovtıń da awıl xojalıǵı ilimine qosqan úlesi salmaqlı. Onıń 250-den artıq ilimiy maqalası, 3 monografiyası, 2 metodikalıq qollanbası hám 23 usınısı baspadan shıqqan. Onıń miynetleri agrar tarawdaǵı ilimiy izleniwlerdiń teoriyalıq hám ámeliy tiykarların jetilistiriwge baǵdarlanǵan. Alımnıń miynetleri mámleket tárepinen joqarı bahalanıp, 2015-jılı “Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken awıl xojalıǵı xızmetkeri” ataǵı berilgen, 2022-jılı I dárejeli “Miynet faxriyi” kókirek belgisi menen sıylıqlanǵan [1]. Bunnan tısqarı, agrar tarawda S.Seytnazarov sıyaqlı joqarı tájiriybeli fermer-qánigelerdiń iskerligi de áhmiyetli. Agronom qánigeligine iye bolǵan S.Seytnazarov Nókis awıl xojalıǵı texnikumında bilim alıp, keyin óndiriste óz bilim hám tájiriybesin qollanǵan. Onıń basqarıwındaǵı brigadanıń salı jetistiriwdegi nátiyjeleri awıl xojalıǵında teoriyalıq bilim menen ámeliy tájiriybeniń birligin kórsetedi. Usı izertlewler tiykarında Qaraqalpaqstanda agrar taraw ushın kadrlar tayarlawdıń tek joqarı bilimlendiriw menen sheklenbey, “bilim – ilim – óndiris” baylanısınıń úzliksizligine tiykarlanıwı kerek ekenligi anıqlanadı. Joqarı oqıw orınları, ilimiy-izertlew institutları hám awıl xojalıǵı kárxanaları arasındaǵı baylanıstı kúsheytiw zamanagóy qánigelerdi tayarlawdıń tiykarǵı faktorlarınıń biri bolıp tabıladı. Juwmaq hám usınıslar Izertlew nátiyjeleri Qaraqalpaqstanda awıl xojalıǵı tarawınıń rawajlanıwında bilimli hám joqarı mamanlıqqa iye kadrlardı tayarlaw, ilimiy izleniwlerdi óndirispen baylanıstırıw hám tájiriybeli qánigelerdiń bilimlerin jas áwladqa jetkeriw úlken áhmiyetke iye ekenligin kórsetti. XX ásirdiń ekinshi yarımınan búgingi kúnge shekem Qaraqalpaqstanda agrar tarawdıń túrli baǵdarlarında islegen ilimpazlar hám tájiriybeli qánigelerdiń miynetleri aymaqtıń awıl xojalıǵı ilimin rawajlandırıwǵa úlken úles qosqan. NUKUS · 2026

O.Áwezovtıń mexanizaciya, U.Ismaylovtıń diyqanshılıq hám topıraq ónimdarlıǵı, B.Bekbanovtıń ilimiy-izertlewleri, Sh.Musaev hám S.Seytnazarov sıyaqlı tájiriybeli diyqanlardıń ámeliy iskerligi agrar tarawda bilim, ilim hám ámeliyattıń óz-ara baylanısta rawajlanǵanın kórsetedi. Qaraqalpaqstannıń ózine tán klimatlıq, suw hám ekologiyalıq shárayatları, ásirese Aral boyı ekologiyalıq mashqalaları agrar tarawda X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

joqarı mamanlıqqa iye kadrlardı tayarlawǵa jańasha jantasıwdı talap etedi. Sol sebepli keleshekte kadrlar tayarlawda aymaqtıń konkret agroekologiyalıq ózgesheliklerin esapqa alıw zárúr. Usınıslar -Joqarı oqıw orınları, ilimiy-izertlew institutları hám awıl xojalıǵı kárxanaları arasındaǵı “ilim – tálim – óndiris” baylanısın kúsheytiw; -Agrar tarawda ilimiy mekteplerdi rawajlandırıp, tájiriybeli ilimpazlardıń bilim hám tájiriybesin jas izertlewshilerge jetkeriwdi jolǵa qoyıw; -Aral boyı shárayatında suw resursların únemlew, topıraq ónimdarlıǵın « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

saqlaw, klimat ózgerisine beyimlesiw hám ekologiyalıq mashqalalardı sheshiwge baǵdarlanǵan jańa tálim baǵdarların engiziw; -Agrar tálimde zamanagóy xabar-kommunikaciya texnologiyaları, aqıllı awıl xojalıǵı (smart agriculture), cifrlı agrotexnologiyalar hám avtomatlastırılǵan basqarıw sistemalarınan paydalanıwdı keńeytiw; -Qaraqalpaqstanda awıl xojalıǵı tarawında úlken úles qosqan ilimpazlar hám tájiriybeli qánigelerdiń ilimiy hám ámeliy miyrasın arnawlı izertlewler arqalı úyreniw hám jas áwladqa jetkeriw.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. “Атақлы алым мийирман устаз” Еркин Қарақалпақстан газетасы № 31. 32(21366) 2026-jıl 2. Қарақалпақстанның жаңа тарийхы. Қарақалпақстан XIX әсирдиң екинши ярымынан XXI әсирге шекем. – Нөкис: Қарақалпақстан, 2003 3. “Қарақалпақстанлы социалистлик мийнет қаҳарманлары” Oчерклер, әнгимелер. Нөкис 1986… , 196 бет 4. К.Досанов ”Неутомимый Шамурат” М.1961 5. Arxiv materialları (P.Seytov) Fond № P-377 Opis №1 6. Mnajatdinova Q. ADJ №1 2025. Nókis qalası, informator O.Áwezov 1949-j. 7. Mnajatdinova Q. ADJ №2 2025. Nókis qalası, informator U.Ismaylov 1951-j.