Beda kolleksiyasi namunalarining ko‘k massa mahsuldorligini dastlabki baholash

Qoraqalpog‘iston sharoitida beda kolleksiyasining 75 ta nav va namunasi 2025–2026-yillarda ko‘k massa mahsuldorligi bo‘yicha dastlabki baholandi. Namunalar qaytariqsiz kolleksion ko‘chatzorda o‘rganilib, standart nav davriy joylashtirildi. Ikki yillik o‘rtacha mahsuldorlik nazorat navining umumiy dala bo‘yicha 808,26 g/o‘simlik ko‘rsatkichi bilan taqqoslandi. Jadvaldagi 14 ta nav va namuna nazoratdan yuqori natija ko‘rsatdi. Eng yuqori ko‘rsatkichlar K-6799, K-6652, K-978 va K-6909 namunalarida qayd etildi. Ushbu namunalar keyingi qaytariqli va randomizatsiyalangan sinov uchun istiqbolli material sifatida ajratildi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 955–958 O‘zbek IQTIBOS UCHUN Matyakubova Nilufar Xudayarovna, Allambergenov Tanjarbay Dauletmuratovich. Beda kolleksiyasi namunalarining ko‘k massa mahsuldorligini dastlabki baholash // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 955–958. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910192

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

BEDA KOLLEKSIYASI NAMUNALARINING KO‘K MASSA MAHSULDORLIGINI DASTLABKI BAHOLASH

Matyakubova Nilufar Xudayarovna 2-kurs magistrant Allambergenov Tanjarbay Dauletmuratovich biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalari instituti

Annotatsiya: Qoraqalpog‘iston sharoitida beda kolleksiyasining 75 ta nav va namunasi 2025–2026-yillarda ko‘k massa mahsuldorligi bo‘yicha dastlabki baholandi. Namunalar qaytariqsiz kolleksion ko‘chatzorda o‘rganilib, standart nav davriy joylashtirildi. Ikki yillik o‘rtacha mahsuldorlik nazorat navining umumiy dala bo‘yicha 808,26 g/o‘simlik ko‘rsatkichi bilan taqqoslandi. Jadvaldagi 14 ta nav va namuna nazoratdan yuqori natija ko‘rsatdi. Eng yuqori ko‘rsatkichlar K-6799, K-6652, K-978 va K-6909 namunalarida qayd etildi. Ushbu namunalar keyingi qaytariqli va randomizatsiyalangan sinov uchun istiqbolli material sifatida ajratildi.

Kalit so‘zlar: beda, Medicago sativa L., kolleksiya, nav, namuna, ko‘k massa, mahsuldorlik, standart nav, qaytariqsiz baholash, seleksiya.

Abstract: Under the conditions of Karakalpakstan, 75 alfalfa varieties and accessions from the collection were preliminarily evaluated for green mass productivity during 2025–2026. The accessions were studied in a non-replicated collection nursery, with a standard variety placed at regular intervals. The average productivity over the two-year period was compared against the control variety's overall field performance of 808.26 g/plant. Fourteen varieties and accessions listed in the table outperformed the control. The highest results were recorded for accessions K-6799, K-6652, K-978, and K-6909. These accessions were selected as promising material for subsequent replicated and randomized trials.

Keywords: alfalfa, Medicago sativa L., collection, variety, accession, green mass, productivity, standard variety, non-replicated evaluation, breeding. Kirish Beda seleksiyasida ko‘k massa mahsuldorligi yuqori boshlang‘ich materiallarni ajratish uchun kolleksiya namunalarini mahalliy sharoitda baholash zarur. Ko‘p sonli materiallarni dastlabki saralashda qaytariqsiz namunalar va takror joylashtirilgan standartlardan foydalanish yondashuvi bayon etilgan [1]. Mahalliy tadqiqotlarda ham beda duragaylarining ko‘k massa hosildorligi o‘rganilgan [2]. Mazkur tadqiqotning maqsadi kolleksiya namunalarining ikki yillik mahsuldorligini standart navning umumiy dala bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichi bilan taqqoslash va keyingi sinov uchun istiqbolli materiallarni ajratishdan iborat.

Tadqiqot materiali va usullari. Tadqiqot 2025–2026- yillarda Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalari instituti tajriba maydonida olib borildi. Tadqiqot materiali sifatida Paxta seleksiyasi, urug‘chiligi va yetishtirish agrotexnologiyalari ilmiy-tadqiqot instituti kolleksiyasidan olingan beda nav va namunalari o‘rganildi. Urug‘lar miqdori cheklanganligi sababli ular dastlab tuvakchalarga ekilib, keyinchalik dalaga ko‘chirildi. Kolleksiya namunalari qaytariqsiz joylashtirildi. Har 10 ta namunadan keyin “Qaraqalpaq-15” standart navi ekildi. Ko‘k massa mahsuldorligi bir xil fenologik NUKUS · 2026

bosqichda o‘rish va tortish orqali aniqlandi. Tahlilda jadvaldagi bir o‘simlik hisobiga keltirilgan yillik ko‘rsatkichlardan foydalanildi. Har bir namunaning ikki yillik o‘rtacha mahsuldorligi 2025 va 2026-yil qiymatlarining arifmetik o‘rtachasi sifatida hisoblandi. Barcha namunalar uchun yagona taqqoslash mezoni sifatida standart navning umumiy dala bo‘yicha ikki X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

yillik o‘rtacha ko‘rsatkichi — 808,26 g/o‘simlik qabul qilindi. Nazoratdan farq grammda, nisbiy ustunlik esa foizda ifodalandi. Mahalliy nazoratlar bo‘yicha tuzatish kiritilmadi. Natijalar va muhokama “Qaraqalpaq-15” standart navining mahsuldorligi 2025-yilda 670,35 g/o‘simlik, 2026-yilda 946,17 g/o‘simlik bo‘lib, ikki yillik o‘rtacha 808,26 g/o‘simlikni tashkil etdi. Jadvaldagi 14 ta nav va namunaning ikki yillik o‘rtacha mahsuldorligi ushbu ko‘rsatkichdan yuqori bo‘ldi. Ularning barchasi 1-jadvalda keltirilgan. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

1-jadval. Umumiy nazorat ko‘rsatkichidan yuqori mahsuldorlikka ega beda nav va namunalari Nazorat 2025-yil, Ikki yillik Nazoratd Nav yoki Katalog 2026-yil, dan g/o‘simli o‘rtacha, an farqi, namuna raqami g/o‘simlik ustunlig k g/o‘simlik g i, % El Camino K-6799 735,67 977,33 856,50 +48,24 5,97 BZ-422 K-6652 695,89 996,83 846,36 +38,10 4,71 Luserne de Provence des K-978 719,33 951,99 835,66 +27,40 3,39 Getvier Teodolina K-6909 717,18 949,84 833,51 +25,25 3,12 Tashkentskaya-1 — 673,39 984,35 828,87 +20,61 2,55 Mestnaya, K-6480 683,84 969,57 826,71 +18,45 2,28 Ekvador Mestnaya, Semipalatinskaya K-5968 678,78 967,03 822,91 +14,65 1,81 obl. Ukrainskaya K-7180 672,71 967,22 819,97 +11,71 1,45 Mestnaya, K-6018 699,98 939,29 819,64 +11,38 1,41 Pendjab Mestnaya, Kitay K-6601 710,06 927,16 818,61 +10,35 1,28 Xivinskaya — 673,08 958,87 815,98 +7,72 0,95 (1918) M. media K-1621 689,30 942,08 815,69 +7,43 0,92 Perisrustig Indiya, K-6398 670,04 952,48 811,26 +3,00 0,37 Alloxabad Emilyano — 681,06 939,81 810,44 +2,18 0,27

Nazorat 2025-yil, Ikki yillik Nazoratd Nav yoki Katalog 2026-yil, dan g/o‘simli o‘rtacha, an farqi, namuna raqami g/o‘simlik ustunlig k g/o‘simlik g i, % Qaraqalpaq-15 St 670,35 946,17 808,26 0,00 0,00 — nazorat NUKUS · 2026

Izoh: barcha farqlar umumiy dala bo‘yicha nazoratning 808,26 g/o‘simlik qiymatiga nisbatan hisoblangan. Hisoblash yaxlitlanmagan qiymatlar asosida bajarilib, natijalar ikki kasr xonasigacha yaxlitlangan. Eng yuqori ikki yillik o‘rtacha mahsuldorlik K-6799 namunasida kuzatilib, X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

856,50 g/o‘simlikni tashkil etdi. Bu nazoratdan 48,24 g yoki 5,97% yuqori bo‘ldi. K-6652 namunasining o‘rtacha mahsuldorligi 846,36 g/o‘simlik bo‘lib, nazoratdan 38,10 g yoki 4,71% yuqori natija qayd etildi. K-978 va K-6909 namunalarida o‘rtacha mahsuldorlik mos ravishda 835,66 va 833,51 g/o‘simlikni tashkil etdi. Ularning nazoratga nisbatan ustunligi 3,39 va 3,12% bo‘ldi. Ushbu to‘rtta namuna har ikki yilda ham standart navning tegishli yillik ko‘rsatkichidan yuqori natija ko‘rsatdi. K-6018 va K-6601 namunalarining ikki yillik o‘rtacha ko‘rsatkichlari ham nazoratdan yuqori bo‘ldi. Biroq ularning 2026-yilgi mahsuldorligi standartning shu yilgi ko‘rsatkichidan past bo‘lganligi sababli keyingi sinovlarda yillar bo‘yicha « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

o‘zgaruvchanligini hisobga olish zarur. Tajriba dastlabki qaytariqsiz baholash bosqichiga tegishli bo‘lganligi sababli aniqlangan ustunliklar tavsifiy natijalar sifatida talqin qilindi. Ularning statistik ishonchliligi keyingi qaytariqli sinovda tekshirilishi lozim. Xulosa Nazorat navining umumiy dala bo‘yicha 808,26 g/o‘simlik ko‘rsatkichiga nisbatan 14 ta nav va namuna yuqori ikki yillik o‘rtacha mahsuldorlik ko‘rsatdi. K- 6799, K-6652, K-978 va K-6909 namunalari eng yuqori natijalari hamda har ikki yilda standartdan ustunligi bilan ajralib turdi. Ularni keyingi qaytariqli va randomizatsiyalangan dala sinovida baholash uchun istiqbolli boshlang‘ich material sifatida ajratish maqsadga muvofiq.