Qaraqalpaq tilinde “bas” koncepti

Bul maqalada qaraqalpaq tilindegi “bas” konceptiniń lingvokulturologiyalıq ózgeshelikleri hám semantikalıq mazmunı izertlenedi. “Bas” sóziniń tek ǵana dene aǵzaların bildiriwshi leksikalıq birlik emes, al xalıqtıń dúnyanı qabıl etiwi, milliy oy-pikir, sociallıq qatnasıqları hám mádeniy qádiriyatları menen baylanıslı kóp mánili túsinik ekenligi talqılanadı.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 936–939 Qoraqalpoq

Mámbetalieva Kizlargul Amangeldievna. Qaraqalpaq tilinde “bas” koncepti // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10- oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 936– 939. – DOI: https://doi.org/10.66073/ ReFocus-Conf/0910188

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

QARAQALPAQ TILINDE “BAS” KONCEPTI Mámbetalieva Kizlargul Amangeldievna Tayanısh doktorant

Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı qizlargul.mambetalieva@ndpi.uz Annotaciya: Bul maqalada qaraqalpaq tilindegi “bas” konceptiniń lingvokulturologiyalıq ózgeshelikleri hám semantikalıq mazmunı izertlenedi. “Bas” sóziniń tek ǵana dene aǵzaların bildiriwshi leksikalıq birlik emes, al xalıqtıń dúnyanı qabıl etiwi, milliy oy-pikir, sociallıq qatnasıqları hám mádeniy qádiriyatları menen baylanıslı kóp mánili túsinik ekenligi talqılanadı. Tayanısh sózler: koncept, “bas” koncepti, koncepciya, lingvokulturologiya, dúnyanıń lingvistikalıq kartinası, somatikalıq frazeologizm.

Kirisiw. Lingvokulturologiyalıq birliklerdi belgili bir mádeniyat tilinde verballasıwdıń bir túri retinde kóriwimizge boladı, olarsız tildiń kommunikativlik xızmetinen tolıq paydalanıw múmkin emes. Ulıwma aytqanda, mádeniyattıń ózi de júdá úlken koncept esaplanadı. Sońǵı jıllarda til hám mádeniyat ortasında payda bolǵan lingvokulturologiyanıń ulıwma hám ilimiy máselelerge qızıǵıwshılıqlar sebepli lingvistikada konceptuallıq izertlewler nátiyjesinde koncept túsinigi keń túrde qarastırıla basladı.

Konceptuallıq izertlewler nátiyjesinde mádeniyatlar arasındaǵı óz ara baylanıslardı anıqlaw, sonday-aq, dúnyanıń lingvistikalıq kartinasın talqılaw hám túsindiriw baǵdarında áhmiyetli ilimiy jetiskenliklerge erisilmekte. Bul qatnas arqalı túrli til hám mádeniyat wákilleriniń dúnyanı qalay qabıl etiwi, bul qabıl etiwdiń til quralları menen qalay sáwleleniwi tereń úyrenilmekte. Áne, usı baǵdarda koncepciya fenomeni oraylıq túsinik sıpatında qáliplesti.

XX ásirdiń birinshi yarımında koncept termini lingvistikalıq izertlewlerge kirip kelgen bolsa da, ásirese, ótken ásirdiń 90- jıllarınan baslap til biliminde keńnen qollanıla basladı. Koncept sózi, tiykarınan, semantikalıq hám mádeniy-ruwxıy júkti ańlatıp, til quralında qáliplesken pikirlew óniminiń ańlatpası bolıp tabıladı. Biraq bul túsiniktiń keń tarqalǵanlıǵına qaramastan, elege shekem ol boyınsha birden-bir, anıq hám ulıwma qabıl etilgen anıqlama joq. Bul jaǵday bolsa, koncepciya atamasına baylanıslı ilimiy qatnaslardıń hár qıylılıǵı, pánler aralıq xarakteri hám bul túsiniktiń quramalı, kóp qırlı mániske iye ekenliginen dárek beredi.

Ádebiyatlar analizi. Eń dáslep “koncept” túsiniginiń tarıyxıy rawajlanıwına qısqasha toqtalıp ótiw kerek dep esaplaymız. “Koncept” ataması lingvistler tárepinen matematikalıq logikadan alınǵan. Koncept termini sıpatında eń dáslep rus tilinde S.A.Askoldov (laqabı S.A.Alekseeva) tárepinen 1928-jılda “Rus ádebiyatı” jurnalında “Koncept hám sóz” maqalasında qollanılǵan. Avtor bul jerde koncepttiń tiykarǵı áhmiyeti sıpatında almasıp qollanıw funkciyasın kórsetedi[1:267]. Jergilikli tilshi ilimpazlarımızdan biri G.Úsenova koncept atamasına: “koncept – bul mánige iye, bastan ótkerilgen mental maǵlıwmat, ol kóp komponentli NUKUS · 2026

strukturaǵa iye, mánili ruwxıy mádeniyattıń birligi, adam bolmısınıń hár qıylı mádeniy tarawlarına jetkeriletuǵın bahalı dominantlardı bildiredi”– dep tárip beredi [12:54]. Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde bas sóziniń tuwra hám awıspalı 13 mánisi keltirilgen [4:378]. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq baylıǵın úyreniwde X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

áhmiyetli dáreklerdiń biri sıpatında J. Eshbaev tárepinen dúzilgen “Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi” ayrıqsha dıqqatqa ılayıq [3:158]. Bul sózlik qaraqalpaq til bilimi tariyxında birinshi frazeologiyalıq sózlik sıpatında qádirlenip, tildiń frazeologiyalıq sistemasın sistemalı úyreniwge tiykar bolıp xızmet etedi. Sózlikte keltirilgen frazeologiyalıq birlikler qaraqalpaq xalqınıń milliy oy-pikirin, mádeniy qádiriyatların hám tilge tán obrazlı sóylew quralların sáwlelendiredi. Bul sózlikte 38 “bas” komponentli frazeologiyalıq birliktiń dizimge alınǵanlıǵı, bul komponenttiń qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sistemasında jedel qollanılıwdaǵı leksikalıq birlik sıpatında qatnasıp atırǵanlıǵın kórsetedi. “Bas” komponentli frazeologizmlerdiń bunday kóp sanda qatnasıwı bul birliklerdiń semantikalıq « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

keńligi, metaforalıq imkaniyatları hám milliy sanadaǵı konceptual salmaǵı menen baylanıslı. Bunday frazeologizmler xalıq oy-pikirinde “bas” uǵımınıń tek anatomiyalıq emes, al sociallıq, ruwxıy hám psixologiyalıq mánislerde de aktiv qollanılatuǵınlıǵın kórsetedi.

Nátiyjeler. Bunnan tısqarı, Q.Paxratdinov hám Q.Bekniyazovlardıń avtorlıǵındaǵı miynette 219 dan aslam “bas” komponentli somatikalıq frazeologizmlerge túsindirme berilgen [10:117]. Bul bolsa “bas” múshesiniń til biliminde, atap aytqanda frazeologiyada, semantikalıq hám simvollıq jaqtan keńnen qollanılıwın tastıyıqlaydı. “Bas” insan denesiniń eń áhmiyetli aǵzalarınıń biri bolıp, kóplegen mádeniy, sociallıq hám psixologiyalıq túsinikler menen baylanıslı bolǵanlıqtan, ol tiykarǵı frazeologiyalıq bazası sıpatında xızmet etedi.

Al, sońǵı jıllarda baspadan shıqqan “Ózbek tiliniń túsindirme sózligi”nde bolsa bas sózi jáne de keńirek talqılanıp, 20 túrdegi mánisi keltirilgen. Onda “bas”tıń tek anatomiyalıq hám sociallıq emes, al ruwxıy-psixologiyalıq, metaforalıq hám frazeologiyalıq qollanılıwı da sáwlelendirilgen [9:590-594]. Sonday-aq, qazaq tiliniń túsindirme sózliginde “bas” lekseması jáne de bay semantikalıq tarmaqqa iye bolıp, 23 túrli mánisi atap ótilgen [5:193]. Sonıń menen birge, I. Keńesbaev “bas” sóziniń oǵada ónimli frazeologiyalıq dominant ekenligin aytadı [6:55]. Bas – soyılǵan maldıń kúydirip pisirilgen eń qádirli múshesi. Yaǵnıy bas – qádirli miymanǵa tartılatuǵın eń húrmetli sıylıq. Qaramaldıń, túyeniń, sıyırdıń bası pútkilley asılǵan bolsa da, húrmetli miymanǵa tek shekesi ǵana tartıladı. Qazaq xalqınıń dástúrinde qoy, eshki baslarınıń múshelerin: qulaq, tańlay, sheke, kóz, quyrıq bólip beriw dástúri bar [7:738]. Sonday-aq, Sh. Abdinazimovtıń Berdaq shıǵarmalarınıń tilinde qollanılǵan “bas” sóziniń kóp mánilik belgili boyınsha 21 mánisin ashıp kórsetken [2:200]. Qaraqalpaq tili sinonimleriniń qısqasha sózliginde bas hám gelle sózleri bir-birine sinonim ekenligi aytılǵan [8:22]. Qaraqalpaq tiliniń omonimler sózliginde «bas» leksemasınıń birneshe semantikalıq mánileri kórsetilgen. Atap aytqanda, bul sózdiń 6 túrli mánisi bar ekenligi belgilenedi: 1. adamnıń, janlı-jániwarlardıń awız, kóz, qulaq, murın, miy hám taǵı basqa ornalasqan múshesi; 2. hár túrli ósimliklerdiń, aǵashlardıń, shóplerdiń eń joqarıdaǵı ushı, tóbesi; NUKUS · 2026

tawdıń, qırdıń, munaranıń hám basqa da nárselerdiń tóbesi, eń ústi, biyik jeri, shıńı, jaydıń, tamnıń tóbesi, ústi; 3. maldıń sanı; 4. tiykarǵı, áhmiyetli, birinshi; 5. muzikalıq ásbap; 6. júr, awırlıǵıńdı sal, ez [11:13]. Solay etip, «bas» leksemasınıń semantikası kóp qırlı bolıp, ol insan anatomiyasına baylanıslı tikkeley mániden baslap, tábiyat obyektleri, san birlikleri, áhmiyetlilik dárejesi hám tildegi X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

pragmatikalıq qollanıwlarǵa shekem keńeytilgen mánilerdi qamtıp aladı. Dodalaw. Qaraqalpaq, ózbek hám qazaq tillerindegi “bas” leksemasınıń mánilerin salıstırıw arqalı onıń kóp qatlamlı semantikalıq qurılısı bar ekenligi anıqlandı. “Bas” túsinigi úsh tilde de adam hám onıń denesi, aqıl-sanası, sociallıq statusı, basqarıw xızmeti, turmısı hám ruwxıy dúnyası menen baylanıslı keń semantikalıq maydandı payda etedi. Bunda ulıwma túrkiy semantikalıq belgiler menen birge, qaraqalpaq tiliniń milliy-mádeniy ózgesheliklerin sáwlelendiretuǵın belgiler de ayrıqsha kórinedi. Sol sebepli “bas” lekseması qaraqalpaq tilindegi lingvokulturologiyalıq mazmunı keń hám kóp qatlamlı koncepciya sıpatında izertlew ushın áhmiyetli birliklerden biri bolıp tabıladı. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Demek, somatikalıq frazeologizmlerdiń zamanagóy til biliminde úyreniliwi tek ǵana til birlikleriniń semantikalıq baylıǵın anıqlaw emes, al xalıqtıń milliy sanasın, mádeniyatın, qádiriyat sistemasın da izertlewge xızmet etedi. Bul baǵdardaǵı izleniwler til biliminiń lingvokulturologiyalıq, konceptuallıq hám kognitivlik tiykarların bayıtadı, sonday-aq, til arqalı insan hám jámiyet arasındaǵı quramalı qatnasıqlardı sáwlelendiriwde áhmiyetli rol atqaradı. Sonlıqtan, somatikalıq frazeologizmler házirgi til biliminde aktual izertlew obyekti sıpatında ayrıqsha orın iyeleydi. Juwmaq. Biziń pikirimizshe, til hám mádeniyattıń óz ara baylanısı, lingvokulturologiya, koncept hám somatizmler – tıǵız baylanıslı bolıp, bir tutas túsinikti qáliplestirip, tómendegishe ózgesheliklerge iye. Koncept – lingvokulturologiya hám kognitiv lingvistikanıń tiykarǵı kategoriyalarınan biri bolıp, ol insan sanasında qáliplesetuǵın, mádeniy, psixologiyalıq hám lingvistikalıq qatlamlardı ózinde jámlegen quramalı mánilik birlik sıpatında qaraladı.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Аскольдов С.А. Концепт и слово//Русская словесность. От теории словесности к структуре текста: антология. М.:Языки русской культуры, 1997. – С. 267-279. 2. Абдиназимов Ш. Бердақ шығармаларының тили. – Тошкент.: Фан, 2006. 200-б. 3. Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниӊ қысқаша фразеологиялық сөзлиги. –Нөкис.: Қарақалпақстан, 1985, 158 бет. 4. Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. I том. -Нөкис.: Qaraqalpaqstan, 2023, 378-бет. 5. Қазақ сөздігі (Қазақ тілінің біртомдық үлкен түсіндірме сөздігі) / Құраст.: Н.Уəли, Ш.Құрманбайұлы, М.Малбақов, Р.Шойбеков жəне т.б. –Алматы.: Дəуір, 2013. 193- б.

6. Кеңесбаев И. Қазақ тiлiнiң фразеологиялық сөздiгi. – Алматы.: ҚазАқпарат, 2007. 55-60- б. 7. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 1-том. – Алматы.: DPS, 2011. – 738 б. 8. Қалендеров М. Қарақалпақ тили синонимлериниң қысқаша сөзлиги. – Нөкис.: Қарақалпақстан, 1990. 22-б. NUKUS · 2026

9. O՚zbek tilining izohli luǵati, I jild. – Toshkent: Ǵ.Ǵulom nomidagi NMIU, 2023, 590- 594-betlar. 10. Пахратдинов Қ, Бекниязов Қ. Қарақалпақ тилиниң фразеологиялық сөзлиги. – Нөкис.: Qaraqalpaqstan, 2018. – Б. 117. 11. Пахратдинов Қ, Бекбергенов Қ. Қарақалпақ тилиниң омонимлер сөзлиги. – X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Нөкис.: Qaraqalpaqstan, 2015. 13-б. 12. Úsenova G.A. «Mother/Ana»koncepti identifikatorlarining lisoniy-madaniy xususiyatlari (ingliz va qoraqalpoq tillari misolida): filol.fan.fals.d-ri (PhD) ... diss.avtoref.- Nukus:2021.54-b. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »