Zinelbulaq káni talk-magnezit shiyki zatınıń mineralogiyalıq hám ximiyalıq ózgeshelikleri

Bul maqalada Ózbekstandaǵı Zinelbulaq káni talk-magnezit shiyki zatınıń mineralogiyalıq hám ximiyalıq quramı, strukturalıq ózgeshelikleri, bólekshe ólshemi hám termik ózgerisleri haqqındaǵı ilimiy izertlewler talqılanadı. Ádebiyatlarda keltirilgen maǵlıwmatlar boyınsha Zinelbulaq káni materialınıń tiykarǵı bólegin talk hám magnezit mineralları quraydı. Rietveld usılındaǵı rentgen-fazalıq analiz nátiyjelerinde talktıń úlesi 60,97 %, magnezittiń úlesi 27,74 %, xlorittiń 8,01 %, dolomittiń 2,90 % hám kalcittiń 0,38 % ekenligi kórsetilgen. Ximiyalıq quramında SiO₂ – 37,6 %, MgO – 29,10 % hám Fe₂O₃ – 5,90 % muǵdarında bolıwı anıqlanǵan. Zinelbulaq káni talk-magnezit shiyki zatı quramındaǵı minerallardı ajıratıw ushın gravitaciyalıq, flotaciyalıq hám magnitlik bayıtıw usılların qollanıw múmkin. Sonıń menen birge, termik islew procesinde magnezittiń dekarbonatlanıwı hám talktıń joqarı temperaturada strukturalıq ózgerisleri baqlanadı. Bul maǵlıwmatlar Zinelbulaq káni shiyki zatın kompleks túrde qayta islew múmkinshiliklerin bahalaw ushın tiykar bolıp xızmet etedi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL

IQTIBOS UCHUN Madenov B. D., Tileubergenova Z. B. Zinelbulaq káni talk-magnezit shiyki zatınıń mineralogiyalıq hám ximiyalıq ózgeshelikleri // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10- oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 910– 913. – DOI: https://doi.org/10.66073/ ReFocus-Conf/0910183

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

UDK: 553.61:549.623 ZINELBULAQ KÁNI TALK-MAGNEZIT SHIYKI ZATINIŃ MINERALOGIYALIQ HÁM XIMIYALIQ ÓZGESHELIKLERI Madenov B. D.¹, Tileubergenova Z. B.² ¹ Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Ximiyalıq texnologiya kafedrası, dotsent, kafedra baslıǵı, PhD ² Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Ximiyalıq texnologiya kafedrası, PhD doktorant Nókis qalası, Qaraqalpaqstan Respublikası, Ózbekstan

E-mail: tileubergenovaziyuarxan@gmail.com Annotaciya: Bul maqalada Ózbekstandaǵı Zinelbulaq káni talk-magnezit shiyki zatınıń mineralogiyalıq hám ximiyalıq quramı, strukturalıq ózgeshelikleri, bólekshe ólshemi hám termik ózgerisleri haqqındaǵı ilimiy izertlewler talqılanadı. Ádebiyatlarda keltirilgen maǵlıwmatlar boyınsha

Zinelbulaq káni materialınıń tiykarǵı bólegin talk hám magnezit mineralları quraydı. Rietveld usılındaǵı rentgen-fazalıq analiz nátiyjelerinde talktıń úlesi 60,97 %, magnezittiń úlesi 27,74 %, xlorittiń 8,01 %, dolomittiń 2,90 % hám kalcittiń 0,38 % ekenligi kórsetilgen. Ximiyalıq quramında SiO₂ – 37,6 %, MgO – 29,10 % hám Fe₂O₃ – 5,90 % muǵdarında bolıwı anıqlanǵan.

Zinelbulaq káni talk-magnezit shiyki zatı quramındaǵı minerallardı ajıratıw ushın gravitaciyalıq, flotaciyalıq hám magnitlik bayıtıw usılların qollanıw múmkin. Sonıń menen birge, termik islew procesinde magnezittiń dekarbonatlanıwı hám talktıń joqarı temperaturada strukturalıq ózgerisleri baqlanadı. Bul maǵlıwmatlar Zinelbulaq káni shiyki zatın kompleks túrde qayta islew múmkinshiliklerin bahalaw ushın tiykar bolıp xızmet etedi.

Tiykarǵı sózler: Zinelbulaq káni, talk, magnezit, shiyki zat, mineralogiyalıq quram, ximiyalıq quram, termik ózgeris, bayıtıw. Kirisiw Házirgi waqıtta mineral shiyki zatlardan paydalanıwdıń nátiyjeliligin arttırıw, olardıń quramındaǵı paydalı komponentlerdi tolıq ajıratıp alıw hám óndiriste kompleks qayta islew texnologiyaların jetilistiriw áhmiyetli máselelerdiń biri bolıp tabıladı. Ásirese, quramında magniy, kremniy hám karbonatlı minerallar bar bolǵan tabiǵıy shiyki zatlar ximiyalıq texnologiya, qurılıs materialları hám basqa ónim túrlerin islep shıǵarıwda keń qollanılıwı múmkin.

Zinelbulaq káni Ózbekstandaǵı talk-magnezit shiyki zatınıń áhmiyetli derekleriniń biri bolıp, onıń mineralogiyalıq hám ximiyalıq quramı birneshe ilimiy izertlewlerde úyrenilgen. Aldınǵı izertlewlerde bul materialdıń quramında talk, magnezit, xlorit, dolomit hám kalcit mineralları bar ekenligi kórsetilgen [1–4].

Zinelbulaq káni talk-magnezit shiyki zatınıń ózgesheligi tek ǵana onıń mineralogiyalıq quramı menen emes, al minerallardıń bir-biri menen baylanısı, bólekshe ólshemi hám qızdırıw waqtındaǵı ózgerisleri menen de belgilenedi. Sol sebepli bul shiyki zatın qayta islewde onıń quramın hár tárepleme úyreniw áhmiyetli. Izertlewdiń maqseti – Zinelbulaq káni talk-magnezit shiyki zatınıń mineralogiyalıq hám ximiyalıq ózgeshelikleri haqqındaǵı ilimiy maǵlıwmatlardı jıynaw, salıstırıw hám onı kompleks qayta islew múmkinshiliklerin bahalaw. NUKUS · 2026

Materiallar hám usillar Izertlew materialı sıpatında Zinelbulaq káni talk-magnezit shiyki zatı haqqındaǵı ilimiy maqalalar, izertlew nátiyjeleri hám baspa materialları paydalanıldı. Jumıs ádebiyat dereklerin analizlew, salıstırıw hám ulıwmalastırıw X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

tiykarında alıp barıldı. Bul teziste jańa laboratoriyalıq tájiriybeler ótkerilgen dep qarastırılmaydı; keltirilgen sanlıq maǵlıwmatlar aldınǵı ilimiy izertlewlerde alınǵan nátiyjelerge tiykarlanadı. Mineralogiyalıq quramdı úyreniwde rentgen-difraksiyalıq analiz hám Rietveld usılına tiyisli maǵlıwmatlar qarastırıldı. Ximiyalıq quram boyınsha rentgen-fluorescent analiz nátiyjeleri paydalanıldı. Sonıń menen birge, termik ózgerislerdi úyreniwge baylanıslı derekler analiz etildi.

NÁTIYJELER HÁM OLARDI TALQILAW Mineralogiyalıq quramı « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Zinelbulaq káni talk-magnezit shiyki zatınıń mineralogiyalıq quramında birneshe mineral fazalar anıqlanǵan. Rietveld analizi tiykarında talk – 60,97 %, magnezit – 27,74 %, xlorit – 8,01 %, dolomit – 2,90 % hám kalcit – 0,38 % muǵdarında ekenligi kórsetilgen [1,4]. Bul nátiyjeler shiyki zat quramında talktıń basım ekenligin kórsetedi. Magnezittiń salmaqlı úlesi bolsa bul materialdı magniyli ónimler alıw ushın potencial shiyki zat sıpatında qarawǵa múmkinshilik beredi. Aldınǵı izertlewlerde de Zinelbulaq káni materialında talk hám karbonatlı minerallardıń tiykarǵı bólimdi iyelewi kórsetilgen. Minerallıq quramdıń bunday ózgesheligi shiyki zatın tikkeley paydalanıwdan aldın bayıtıw hám mineral komponentlerdi bir-birinen ajıratıw proceslerin úyreniwdi talap etedi. Ximiyalıq quramı Ximiyalıq quram boyınsha Zinelbulaq káni talk-magnezit shiyki zatında SiO₂, MgO hám Fe₂O₃ komponentleri basım bolıp tabıladı. Izertlew nátiyjelerine kóre SiO₂ – 37,6 %, MgO – 29,10 % hám Fe₂O₃ – 5,90 % muǵdarında anıqlanǵan [1,3,4]. SiO₂ muǵdarınıń joqarı bolıwı talk mineralınıń shiyki zat quramındaǵı basım úlesi menen baylanıslı. MgO bolsa magnezit hám basqa magniyli minerallardıń bar ekenligin kórsetedi. Temir oksidiniń bolıwı shiyki zatqa qoyılatuǵın texnologiyalıq talaplardı belgilewde esapqa alınatuǵın faktor bolıp tabıladı. Sonlıqtan Zinelbulaq káni shiyki zatınıń ximiyalıq quramın anıq biliw onı qayta islew texnologiyasın tańlawda hám alınatuǵın ónimdiń sapasın bahalawda úlken áhmiyetke iye.

Strukturalıq hám termik ózgeshelikleri Talk qatlamlı silikat mineralları toparına kiredi. Onıń kristallıq strukturası joqarı temperaturada ózgeriske ushırawı múmkin. Zinelbulaq káni materialınıń strukturalıq ózgeshelikleri spektroskopiyalıq hám difraksiyalıq usıllar járdeminde úyrenilgen [4,5]. NUKUS · 2026

Magnezit bolsa qızdırılǵanda karbonat toparınıń ajıralıwı menen baylanıslı termik ózgeriske ushıraydı. Ádebiyat maǵlıwmatlarına kóre magnezittiń dekarbonatlanıw procesi shamamen 600–750 °C aralıǵında júz beredi. Ayrım termik analizlerde bul proceske tiyisli maksimum temperatura 606,69 °C shamasında kórsetilgen. Talktıń strukturalıq buzılıwı bolsa joqarıraq temperatura, X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

shamamen 910–918 °C aralıǵında baqlanǵan. Bul maǵlıwmatlar termik qayta islew procesinde temperatura rejimin durıs tańlawdıń áhmiyetli ekenligin kórsetedi. Magnezittiń dekarbonatlanıwı arqalı magniyli birikpelerdi alıw múmkinshiligi payda boladı. Bayıtıw hám kompleks qayta islew múmkinshilikleri Zinelbulaq káni talk-magnezit shiyki zatında birneshe mineral komponenttiń birge ushırasıwı onı bayıtıw procesleriniń qollanılıwın talap etedi. Ilimiy dereklerde gravitaciyalıq ajıratıw, flotaciya hám magnitlik ajıratıw sıyaqlı usıllardı qollanıw múmkinligi kórsetilgen [1,7,8]. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Gravitaciyalıq usıl minerallardıń túrli fizikalıq qásiyetlerine, flotaciya – minerallardıń betlik qásiyetlerine, magnitlik ajıratıw bolsa magnitke qatnasına tiykarlanadı. Bul usıllardıń birin yamasa birneshesin izbe-iz qollanıw arqalı talkqa bay bólimlerdi hám magniyli komponentlerdi ajıratıw múmkin. Sońǵı izertlewlerde Zinelbulaq káni materialın qayta islewden qalǵan qaldıqlardan magniy-fosforlı tóginler alıw múmkinshilikleri de qarastırılǵan. Bul bolsa shiyki zatın kompleks qayta islewde tek tiykarǵı ónimdi emes, al qayta islew qaldıqların da paydalanıwdıń múmkin ekenligin kórsetedi. Juwmaq hám usinislar Zinelbulaq káni talk-magnezit shiyki zatınıń mineralogiyalıq hám ximiyalıq quramın analizlew tiykarında tómendegi juwmaqlarǵa keliwge boladı: • Zinelbulaq káni shiyki zatınıń tiykarǵı mineral komponentlerin talk hám magnezit quraydı. Rietveld analizinde olardıń úlesi sáykes túrde 60,97 % hám 27,74 % dep kórsetilgen. • Shiyki zatınıń ximiyalıq quramında SiO₂ – 37,6 %, MgO – 29,10 % hám Fe₂O₃ – 5,90 % muǵdarında bolıwı anıqlanǵan. • Zinelbulaq káni materialındaǵı mineral komponentlerdi ajıratıw ushın gravitaciyalıq, flotaciyalıq hám magnitlik bayıtıw usılların qollanıw múmkin. • Magnezittiń 600–750 °C aralıǵında dekarbonatlanıwı termik qayta islew procesleri ushın áhmiyetli kórsetkish bolıp tabıladı. • Zinelbulaq káni shiyki zatın kompleks qayta islew arqalı talkqa bay materiallar, magniyli ónimler hám qayta islew qaldıqlarınan qosımsha ónimler alıw múmkinshiliklerin úyreniw maqsetke muwapıq.

Keleshekte Zinelbulaq káni shiyki zatınıń mineral komponentlerin ajıratıw proceslerin optimal rejimlerde izertlew, termik qayta islew temperaturaların anıqlastırıw hám alınatuǵın ónimlerdiń fizik-ximiyalıq qásiyetlerin bahalaw boyınsha izertlewlerdi dawam ettiriw usınıladı.

1. Hojamberdiev M., Arifov P., Tadjiev K., Xu Y. Characterization and processing of talc-magnesite from the Zinelbulak deposit. Mining Science and Technology. 2010;20(3):415– 420. DOI: 10.1016/S1674-5264(09)60218-0. 2. Deer W.A., Howie R.A., Zussman J. An Introduction to the Rock-Forming Minerals. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

3rd ed. London: The Mineralogical Society; 2013. 3. Umirov F.E., Shodiqulov J.M., Aslonov A.B., Sharipov S.Sh. Material composition of talc-magnesite rocks of the Zinelbulak deposit in Uzbekistan. Obogashchenie Rud. 2023;4. DOI: 10.17580/yoki.2023.04.05. 4. Jumaniyazov M., Kurambayev S., Atashev E., Jumaniyozov A., Buranova M. Determination of the composition of the Zinelbulak talc-magnesite deposit rock using modern physicochemical methods. E3S Web of Conferences. 2025;633:06002. DOI: 10.1051/e3sconf/202563306002. 5. Aspiotis S., Schlüter J., Hildebrandt F., Mihailova B. Raman spectroscopy for crystallochemical analysis of Mg-rich layered silicates: Serpentine and talc. Journal of Raman Spectroscopy. 2023;54(12):1502–1516. DOI: 10.1002/jrs.6601. 6. Appiah et al. Geometallurgical Characterization of the Arthur River Magnesite « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Deposit, Northwestern Tasmania for Pathways to Production. Minerals. 2025;15(3):247. 7. Hojamberdiev M., Arifov P., Tadjiev K., Xu Y. Processing of refractory materials using various magnesium sources derived from Zinelbulak talc-magnesite. International Journal of Minerals, Metallurgy and Materials. 2011;18(1):105. DOI: 10.1007/s12613-011-0408-y. 8. Jumaniyazov M., Kurambayev S., Atashev E., Aitova Sh., Pirnapasova H. The extraction of talc from Zinelbulak talc-magnesite raw materials. AIP Conference Proceedings. 2025. DOI: 10.1063/5.0269064. 9. Jumaniyazov M., Kurambayev S., Atashev E. Possibilities of obtaining magnesiumphosphorus fertilizers from the waste from the processing of talc-magnesite minerals from the Zinelbulak mine. AIP Conference Proceedings. 2025. DOI: 10.1063/5.0269071. 10. Mixliyev O., Nabiyev A., Yorboboyev R., Yakubov E., Samadiy M. et al. Research on the decomposition process of talc-magnesite mineral under the influence of temperature. AIP Conference Proceedings. 2026. DOI: 10.1063/5.0317837. 11. Şaşmaz A., Kılıç A.D., Konakçı N. Chemical and Thermal Changes in Mg3Si2O5(OH)4 Polymorph Minerals and Importance as an Industrial Material. Applied Sciences. 2024;14(22):10298.