Mum kúyesin kóbeyttiriw usılları

Maqalada awıl xojalıǵı eginlerinde rawajlanıp, úlken zıyan keltiretuǵın kemiriwshi zıyankeslerge qarsı brakon parazitiniń biolaboratoriyalarda mum kúyesi qurtlarında órshitiliwi, mum kúyesiniń imagosın, kishi, orta hám úlken jastaǵı qurtların kóbeyttiriwde qollanılatuǵın azıqlıq zatları, olardı tayarlaw usılları boyınsha ilimiy maǵlıwmatlar, sonday-aq, zıyankeslerden ǵawasha sovkasına qarsı brakon parazitin kóbeyttiriw hám qollanıw maqsetinde jetistirilgen mum kúyesiniń sapasına qarap, entomofagtıń biologiyalıq paydalılıǵı haqqında úyrenilgen hám alınǵan maǵlıwmatlar berilgen.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 888–891 Qoraqalpoq

Kutibaeva Miyasar Maxsetbay qızı, Utepbergenov Adilbay Reymbaevich. Mum kúyesin kóbeyttiriw usılları // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 888–891. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910178

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

UDK: 63.632.937 MUM KÚYESIN KÓBEYTTIRIW USILLARI Kutibaeva Miyasar Maxsetbay qızı

1-kurs magistr Utepbergenov Adilbay Reymbaevich Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı a.x.i. kandidatı, docent adilbayutepbergenov61@Gmail.com. Annotaciya: Maqalada awıl xojalıǵı eginlerinde rawajlanıp, úlken zıyan keltiretuǵın kemiriwshi zıyankeslerge qarsı brakon parazitiniń biolaboratoriyalarda mum kúyesi qurtlarında órshitiliwi, mum kúyesiniń imagosın, kishi, orta hám úlken jastaǵı qurtların kóbeyttiriwde qollanılatuǵın azıqlıq zatları, olardı tayarlaw usılları boyınsha ilimiy maǵlıwmatlar, sonday-aq, zıyankeslerden ǵawasha sovkasına qarsı brakon parazitin kóbeyttiriw hám qollanıw maqsetinde jetistirilgen mum kúyesiniń sapasına qarap, entomofagtıń biologiyalıq paydalılıǵı haqqında úyrenilgen hám alınǵan maǵlıwmatlar berilgen. Gilt sózler: kemiriwshi, zıyankes, entomofag, brakon, parazit, mum kúyesi, imago, máyek, qurt, quwırshaq, analıq material, zıyan, ónim. Annotaciya: V state predstavlenı nauchnıe dannıe o razmnojenii parazita brakona v biolaboratoriyax na gusenicax voskovoy moli protiv grızushix vrediteley, kotorıe razvivayutsya i nanosyat znachitelnıy usherb selskoxozyaystvennım kulturam. Takje predstavlenı nauchnıe dannıe o pitatel`nıx veshestvax, ispolzuemıx pri razmnojenii imago voskovoy moli, a takje mladshix, srednix i vzroslıx gusenic i sposobax ix prigotovleniya. Krome togo, bıli izuchenı i poluchenı dannıe o biologicheskoy effektivnosti entomofaga v zavisimosti ot kachestva voskovoy moli, vosproizvodimoy dlya razmnojeniya i primeneniya parazita brakona protiv xlopkovoy sovki. Gilt sózler: grızun, vreditel, entomofag, brakon, parazit, voskovaya mol, imago, yayco, gusenica, kukla, materinskiy material, vred, urajay. Abstract: The article presents scientific data on the cultivation of the brakon parasite in biolaboratories on wax moth caterpillars against the gnawing pest that develops and causes significant damage to agricultural crops. It also examines the biological benefits of the entomophage based on the quality of the wax moth cultivated for the purpose of breeding and using the brakon parasite against the cotton bollworm. Keywords: rodent, pest, entomophage, bracon, parasite, wax moth, imago, egg, larva, pupa, maternal material, harm, product. Kirisiw Brakon paraziti barlıq awıl xojalıq eginlerinde, ásirese ǵawasha, pomidor hám mákke eginlerinde ǵawasha sovkası qurtlarında parazitlik etip rawajlanatuǵın entomofag esaplanadı. Biolaboratoriya sharayatında brakondı kóbeyttiriw ushın mum kúyesi qurtlarınan paydalanıladı hám atız sharayatında zıyankeslerge qarsı qollanıladı. Tábiyatta brakon entomofagınıń túrleri hám sanı júdá kóp bolıp, olar tábiyǵıy jaǵdayda kóplegen sovkalar menen kúyelerdiń qurtlarında kóbeyip rawajlanadı.

Házirgi kúnde biolaboratoriyalarda mum kúyesi qurtları baǵılıp, olarda brakon paraziti órshitiledi. R.Ochilov, M.Zaxidov, Z.Saidovalardıń [5]; ilimiy jumıslarında mum kúyesi qurtların jasalma azıqlandırıw boyınsha ilimiy izertlewler alıp barǵan. Onda jasalma azıqlıq ortalıǵın tayarlawda eń ápiwayı hám arzan azıq (margarin, mákke, NUKUS · 2026

merve, biyday unı, qumsheker, miywe qaq, awqat qaldıqları) ortalıqta baǵılǵan qurtlar, gúbelekler ózinen sońǵı áwladtıń dawamlılıǵın tezlestiretuǵınlıǵın anıqlaǵan. Bunda barlıq azıqlıq materiallar aralastırılıp, avtoklav, elektr pechi hám keptiriw shkaflarında 120-130 temperaturada tayarlanıp, qurtlardı azıqlandırǵan. Tájiriybe usılları. Tájiriybeni ótkeriwde entomofaglarınıń túrleri, atız X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

jaǵdayında entomofaglardıń esabın alıw usılları V.A. Shapiro, V.A. Shepatelnikovalardıń (4); hám X.X.Kimsanbaevtıń [2] “Biolaboratoiyalarda entomofaglarni ko‘paytirish uslubiy qoʻllanmasi, insektoriya hám biolaboratoriyalarda brakondı kóbeyttiriw usılları H.R. Mirzalievanıń (3) metodikaları járdeminde, analıq materialların tayarlaw, dán kúyesi máyeklerin alıw menen birge olardı saqlaw jumısları B.P. Adishkevich hám E. Sheykonıń (1) metodikası tiykarında alıp barıldı. Tájiriybeniń maqseti. Biolaboratoriya sharayatında brakonnıń analıq materialı esaplanǵan mum kúyesin sapalı kóbeyttiriw, mum kúyesiniń bioekologiyalıq rawajlanıwın úyreniw hám olardı brakon kóbeyttiriwge tayarlaw. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Tájiriybeniń wazıypaları: - mum kúyesiniń bioekologiyalıq rawajlanıw ózgesheliklerin úyreniw; - mum kúyesiniń gúbeleklerin jıynaw hám azıqlandırıw; - mum kúyesi gúbelekleriniń máyeklerin alıw hám saqlaw usılların úyreniw; - mum kúyesi qurtların bir neshe azıq ortalıǵında azıqlandırıw hám optimal varianttı tańlaw.

Tájiriybe nátiyjeleri. Biolaboratoriya sharayatında brakon parazitin kóbeyttiriw ushın onıń analıq materialı esaplanǵan mum kúyesin sapalı túrde kóbeyttiriwde oǵan kerekli bolǵan azıqlıq ortalıǵı sıpatlı azıqlıq materiallardan tayarlanadı. Jetistirilgen mum kúyesi qurtlarında brakondı ko’beyttirip, ǵawasha sovkasına qarsı brakonnıń hár qıylı muǵdarları qollanılıp, ásirese parazittiń keyingi awladlarınıń sapasın joqarılatıw usılları anıqlanadı. Sonıń ushın brakonnıń sapalı hám pushttar bolıwı azıqtıń sapasına baylanıslı bolıp, toyımlı awqatlardı qurtlardıń jasına qarap azıqlandırıw maqul boladı. Bunda qurtlarǵa beriletuǵın azıqtı tayarlaw ushın quramına margarin, mákke, merve, biyday unı, qumsheker, miywe qaqı kirgizilip, olarǵa asxana shıǵındıları qaldıqları qosılıp awqat tayarlanadı. Bul azıqlıq materiallar mum kúyesi ushın dáslepki ónimdi tayarlaw hám qurtlardı massalıq kóbeytiw ushın paydalanıladı.

Mum kúyesi qurtların ǵalaba kóbeyttiriwde hár qıylı qosımtalardan ibarat azıqlıq ortalıqtan paydalanıladı. Bul óz gezeginde mum gúbelegi qurtlarınıń azıqlanıwı dawamında hár qıylı faktorlardı keltirip shıǵaradı. Azıqlıq ortalıq quramındaǵı mákke unınıń 3-4 kúnnen soń ıǵallılıǵı páseyip, óziniń jumsaqlıǵın joǵaltadı. Nátiyjede qurtlardıń azıqlanıwı qıyınlasadı. Kerisinshe, 1 sm maydanda qurtlar sanınıń normadan kóp bolıwı azıqtıń jetispewine, olardıń bir-birin jaraqatlawına alıp keledi. Bul tiykarǵı tásir etiwshi faktorlardan biri bolıp esaplanadı. Sonıń menen birge azıqlıq ortalıqtıń sapalı tayarlanbawı, sanitariyalıqgigienalıq qaǵıydalardıń buzılıwı esabınan qurtlardıń hár qıylı mikroorganizmler menen keselleniwine alıp keledi. Sonday-aq, mum kúyesi qurtları kóbeyttiriletuǵın bólmedegi hawanıń temperaturası menen ıǵallıqtıń muǵdarınıń ózgeriwi de NUKUS · 2026

qurtlardıń rawajlanıwına keri tásirin tiydiredi. Sonıń ushın joqarıda kórsetip ótilgen mashqalalar óz waqtında saplastırılsa, biolaboratoriyalarda kóbeytilip atırǵan qurtlar hám olardan paydalanıwda úlken jetiskenliklerge erisiw múmkin. Mum kúyesin kóbeyttiriw ushın 3 litrlik bankalarǵa 100 danadan mum kúyesi gúbelekleri salınadı hám 20% qantlı eritpe menen azıqlandırıp turıladı. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Gúbelekler qoyǵan máyeklerden (ortasha 500 dana) qurtlar shıqqanda olarǵa tómendegi 1 shi nomerli awqat tayarlanıp beriledi. Mákke unı - 6 kg, Qumsheker – 2 kg, sút yaki asxana shıǵındısı – 2 kg, Droj – 200 gramm ólshep alınıp, aralastırıladı hám avtoklavta zıyansızlandırıladı hám kún ara qurtlardıń azıqlanıwına qarap 50 gr muǵdarında beriledi. Mum kúyesiniń jas qurtlarına biyday unı – 5 kg, qumsheker – 3 kg, sút yaki asxana shıǵındısı – 2 kg muǵdarında aralastırılıp, avtoklavta zıyansızlandırıladı hám qurtlarǵa beriledi. Orta hám úlken jastaǵı qurtlarǵa merva – 4 kg, qumsheker – 2 kg, sút yaki asxana shıǵındısı – 2 kg, biyday unı – 1 kg, hám margarin – 200 gramm « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

muǵdarında qosılıp, aralastırıladı hám avtoklavta zıyansızlandırıp, banka yaki sadkilerdegi qurtlarģa beriledi (1–4-kesteler). 1-keste. Mum kúyesin baǵıwda beriletuǵın 1-shi nomerli awqattıń quramı Q/s Awqat tayarlaw ushın kerekli zatlar Bankilerge awqat salıw dáwiri 1 Mákke unı - 6 kg Bankide 1 gúbelek ólgende qurtlarģa 2 Qumsheker – 2 kg salınadı 3 Sút yaki asxana shıģındısı – 2 kg 4 Droj – 200 gramm 5 Mákke unı - 6 kg 2-keste. Mum kúyesin baǵıwda beriletuǵın 2-shi nomerli awqattıń quramı Q/s Awqat tayarlaw ushın kerekli zatlar Bankilerge awqat salıw dáwiri 1 Merva – 4 kg Bankide 1 dana gúbelek ushqanda salınadı 2 Qumsheker – 2 kg 3 Su`t yaki asxana shıg`ındısı – 2 kg 4 Biyday unı – 1 kg 5 Margarin – 200 gramm 3-keste. Mum kúyesin baǵıwda beriletuǵın 3-shi nomerli awqattıń quramı Q/s Awqat tayarlaw ushın kerekli zatlar Bankilerge awqat salıw da`wiri 1 Júzim yaki biyday unı – 5 kg Jańa shıqqan jas qurtlarģa beriledi 2 Qumsheker – 3 kg 3 Sút yaki asxana shıģındısı – 2 kg 4-keste. Mum kúyesin baǵıwda beriletuǵın 4-shi nomerli qamırlı awqattıń quramı Q/s Awqat tayarlaw ushın kerekli zatlar Bankilerge awqat salıw da`wiri 1 Biyday unı – 3 kg 800 gramm Sadkidegi úlken jastaģı qurtlarģa salınadı 2 Qumsheker – 2 kg

3 Sút yaki asxana shıģındısı – 4 kg 4 Margarin – 200 gramm 5 Droj – 200 gramm 6 Alma qaģı – 50 gramm Joqarıda aytılģan usılda mum kúyesin órshitkende bir bankadan 22500 dana NUKUS · 2026

qurt jetistiriw múmkinshiligi tuwıladı. Mısalı, bankidegi 100 dana qurttan 90 gúbelek ushıp shıqsa, onıń 45 danası analıq gúbelek boladı. 1 dana analıģı 750 dana máyek qoyadı. Bunı ortasha hár bir analıģına 500 dana máyekten qoyadı dep esaplasaq, onda 500 • 45 = 22500 dana mum kúyesi qurtları shıģadı. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Juwmaq 1. Brakon paraziti zıyanlı sovka qurtlarına qarsı joqarı nátiyje beretuģın entomofag esaplanıp, zıyankeslerdiń orta hám úlken jastaģı qurtlarına qarsı qollanıladı. 2. Brakon parazitin kóbeyttiriw ushın mum kúyesi qurtları baģılıp, olarda brakon paraziti órshitiledi. Parazittiń pushttarlıģı mum kúyesi qurtları denesiniń iriligine hám azıqqa toyınģanlıģına baylanıslı boladı. 3. Mum kúyesin órshitiwde № 1, 2, 3 hám 4 nomerli awqatlardan paydalanıw qurtlardıń ģalaba kóbeyiwin támiyinleydi.

Paydalanılǵan ádebiyatlar « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

1. Adashkevich B.P., Shiyko E. Razvedenie i xranenie entomofagov.-Toshkent: Uzbekiston, 1983.-S.47-62. 2. Kimsanbaev X.X. “Biolaboratoiyalarda entomofaglarni ko‘paytirish”-Toshkent: O‘qituvchi, 2000- 35.-b. 3. Metodicheskie ukazaniya po razvedeniyu gabrobrakona protiv xlopkovoy sovki na xlopchatnike, lyutserne, kukuruze, ovoщe-baxchevыx kulturax.- sost: Mirzalieva H.R. Tashkent, 1961.-53s. 4. Metodicheskie ukazanie po vıyavleniyu i uchetı chislonosti entomofagov vrediteley selskoxozyaystvennıx kultur – sost: V.A. Shapiro, V.A. Shepetelnikova M: Kolos, 1976.- S. 16. 5. Ochilov R., Zaxidov M, Saidova Z. Biolaboratoriyalardı ko‘paytirilayotgan brakonning sifat ko‘rsatkichlarini aniqlash bo‘yicha uslubiy qo‘llanma/ Tashkent: Uz RFAAK, 2006. -12 b.