Qaraqalpaq folklorındaǵı mifologiyalıq qatlamlar hám Jalǵas Xoshniyazovtıń ilimiy-teoriyalıq kózqarasları

Usı maqala qaraqalpaq xalıq awızeki dóretpelerinde, ásirese ápsana-ráwiyatlar hám qaharmanlıq dástanlarında ushırasatuǵın mifologiyalıq qatlamlardı, obrazlar hám miflik motivlerdiń kórkem-estetikalıq xızmetin úyreniw máselesi sóz etilgen. Maqalada mifologiyanıń xalıq oy-sanası hám kórkem pikirlewinde tutqan ornı analiz etilip, qaraqalpaq folklortanıwı iliminde bul janr boyınsha pikir bildirgen belgili alım Jalǵas Xoshniyazovtıń ilimiy miynetleri hám kózqaraslarına ayrıqsha dıqqat qaratıladı.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 877–879 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Kurbanbaeva Guli-Bonu Xaytbaevna. Qaraqalpaq folklorındaǵı mifologiyalıq qatlamlar hám Jalǵas Xoshniyazovtıń ilimiy-teoriyalıq kózqarasları // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 877–879. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910175

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

QARAQALPAQ FOLKLORINDAǴI MIFOLOGIYALIQ QATLAMLAR HÁM JALǴAS XOSHNIYAZOVTIŃ ILIMIY-TEORIYALIQ KÓZQARASLARI Kurbanbaeva Guli-Bonu Xaytbaevna Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistrantı banukurbanbaeva1@gmail.com Annotaciya: Usı maqala qaraqalpaq xalıq awızeki dóretpelerinde, ásirese ápsana-ráwiyatlar hám qaharmanlıq dástanlarında ushırasatuǵın mifologiyalıq qatlamlardı, obrazlar hám miflik motivlerdiń kórkem-estetikalıq xızmetin úyreniw máselesi sóz etilgen. Maqalada mifologiyanıń xalıq oy-sanası hám kórkem pikirlewinde tutqan ornı analiz etilip, qaraqalpaq folklortanıwı iliminde bul janr boyınsha pikir bildirgen belgili alım Jalǵas Xoshniyazovtıń ilimiy miynetleri hám kózqaraslarına ayrıqsha dıqqat qaratıladı. Tayanısh sózler: Mif, mifologiya, dástán, ápsana hám ráwiyatlar, miflik motiv, miflik obraz, miflik syujet. Mif (grekshe mythos — ráwiyat, ápsana) — insaniyat áyyemgi dúnyatanıwınıń hám ruwxıy mádeniyatınıń eń dáslepki forması esaplanadı. Dúnyanıń payda bolıwı, insannıń kelip shıǵıwı, tábiyat qubılısları, qudaylar hám ápsanalıq qaharmanlar haqqındaǵı áyyemgi túsinikler miflerdiń tiykarın quraydı. Áyyemgi adamlar ózi túsine almaǵan tábiyiy qubılıslardı (mısalı: shaqmaq, jańbır, kún hám túnniń almasıwı, ólim hám ómir) sırlı kúnler menen baylanıstırıp, olardı tiykarǵı ruwxıy kúshler sıpatında kórgen. Sonlıqtan, mif tek ǵana ádebiy miyras emes, al áyyemgi insannıń filosofiyası, diniy túsinigi, tariyxıy yadı hám kórkem poyeziyası birikken ulıwma xalıq ǵáziynesi bolıp tabıladı. Erte dáwir mifleri ǵayrıtábiyiy túsiniklerden ibarat bolǵanı menen, olar biziń dáwirimizge shekem sol dáslepki payda bolǵan halında jetip kelmegen. Olar dáwirlik, jámiyetlik basqıshlardıń túrli-túrli sınaqlarınan ótip ózleriniń mazmunlarında tek ǵana arxaikalıq syujetlerdiń ayrım qaldıqların ǵana saqlap qalǵan bolıwı múmkin. [1; 27-bet] Miftiń ádebiyattaǵı hám folklordaǵı ornı júdá joqarı. Dúnya ádebiyattanıwında miftiń tábiyatın, olardıń xalıq awızeki dóretpelerindegi izlerin izertlew boyınsha úlken ilimiy jumıslar alıp barılǵan. Folklortanıwshı hám etnograf alımlar mifologiyanıń túptamırın úyreniw arqalı xalıqtıń áyyemgi dúnyatanıw modelin (kartinasın) qayta tiklewge háreket etken. Qaraqalpaq folklorı hám ádebiyattanıwı iliminde de mifologiya máseleleri óziniń arnawlı izertlew obyektine aylanǵan. Ásirese, qaraqalpaq xalıq awızeki dóretpelerindegi (dástánlar, ápsanalar, ráwiyatlar, erteklerdegi) mifologiyalıq qatlamlardı úyreniwde bir qatar belgili folklorist hám ádebiyattanıwshı alımlardıń miynetleri ayrıqsha orın tutadı.

Qaraqalpaq ádebiyattanıwı iliminde miftiń tábiyatın, olardıń dástanlardaǵı hám epikalıq shıǵarmalardaǵı kórinislerin izertlewde N.Dáwqaraev, Q.Maqsetov, K.Mambetov, S.Bahadırova sıyaqlı izertlewshiler menen bir qatarda Jalǵas Xoshniyazovtıń da ilimiy izertlewleri hám pikirleri ayrıqsha áhmiyetke iye. Jalǵas Xoshniyazov óziniń ilimiy miynetlerinde qaraqalpaq folklorındaǵı, ásirese, NUKUS · 2026

qaharmanlıq dástánlar hám kórkem prozadaǵı mifologiyalıq motivlerdi, obrazlardı hám olardıń kórkem-estetikalıq xızmetin tereńnen analiz etken alımlardıń biri esaplanadı. J.Xoshniyazov «Qaraqalpaq xalıq prozası janrlarınıń atamaları hám kriteriyaları máseleleri» degen maqalasında “mif” janrına óz aldına dıqqat awdaradı. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Bunda qaraqalpaq folklorın klassifikaciyalawda qaraqalpaq xalıq prozası janrların terminlik jaqtan anıqlawda N.Dáwqaraev, Q.Maqsetov, S.Bahadirova hám T.Qanaatovlardıń “mif” terminine bergen pikirlerin aytıp ótedi. J.Xoshniyazovtıń ilimiy kózqarasına muwapıq, miflerde diniy baslamalarǵa orın ajıratılmaǵan. Mısalı, “jaratıwshı (quday emes) adamdı topıraqtan jaratqan” degen túsinikte, yamasa juldızlardıń (ulıwma aspan deneleriniń) payda bolıwı haqqındaǵı gúrrińlerde, dáslepki adamlardıń áwlad bası Adam ata, Hawa ene haqqındaǵı gúrrińlerde, mádeniy qaharmanlar-Nuw, Sulayman haqqındaǵı áńgimelerde hátteki totemlik mazmundaǵı miflerde haqıyqat, oǵırı káramatlı qásiyetlerge iye diniy qaharmanlar qatnaspaydı. Eger bul atalıp ótilgen miflerden « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

diniy xarakterdegi obrazlar orın alǵan jaǵdayda da ol mifke sońǵı jámiyetlik tásir nátiyjesinde qosılǵan qatlam esabında túsiniledi. Buǵan mısal retinde alım “Avesto”, “Eski túrk jazıwları”, “Shaxnama” sıyaqlı jazba dereklerde tirishiliktiń baslanıw sebepshileri kózge kórinbes qudaylar emes, al, real óz ortalıǵında bar materiallıq, zoomorflıq yamasa antropomorflıq obrazlardıń tiykar etip alǵanlıǵın keltirgen. [2; 54-bet] Solay etip, J.Xoshniyazov miflerdi dúnyadaǵı barlıq payda bolıwlardıń sebeplerin túsindiriwshi kórkem dóretpe sıpatında bahalap, olardı tómendegi túrlerge bólip kórsetedi:

2. Kosmogoniyalıq mifler (aspan deneleriniń Temir-qazıq, Sholpan, Úrker, Jeti qaraqshı hám t.b. payda bolıwına derekli mifler).

3. Zoomorflıq mifler (adamnıń, urıwlardıń, qáwimlerdiń túp babalarınıń haywanlar, quslar bolıwı haqqındaǵı mifler).

4. Antropomorflıq mifler (Adam ata, Hawa ene, Nux payǵambar, Sulayman patsha haqqındaǵı mifler).

5. Esxatologiyalıq mifler (tirishiliktiń tawsılıwı, aqırzaman haqqındaǵı, dúnyanıń aqıbeti haqqındaǵı mifler).

Mifler ilimiy izertlewlerde hár túrli klassifikaciyalanadı. Biraq olardıń barlıǵında da bolmıs qubılıslarınıń qalay payda bolǵanlıǵın anıqlawshı hám túsindiriwshi faktorlar basım orın iyeleydi. Sonlıqtan, biz de qaraqalpaq xalıq mifleriniń maǵlıwmatları tiykarında onı usınday túrlerge ajıratıwdı maqul kórdik. [Хошниязов Ж. 3:20] “Mif” túsiniginiń “ápsana”, “ráwiyat” dep belgileniwi shártli xarakterge iye dep esaplaymız. Sebebi, mifler ápsana hám ráwiyatlardı payda etiwshi, olardı bayıtıwshı qásiyetlerge iye bolıwı menen bir qatarda ol jeke ózgeshelikleri menen de daralanıp turadı. [1; 18-bet] Juwmaqlap aytqanda, mif — insaniyat ruwxıy mádeniyatınıń hám kórkem oysanasınıń eń áyyemgi tiykarı bolıp, ol xalıqtıń dúnyatanıwın, etnikalıq tariyxın hám estetikalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Qaraqalpaq folklortanıwı iliminde NUKUS · 2026

miftiń tábiyatın, olardıń kórkem shıǵarmalardaǵı ornın hám transformaciyalanıw procesin izertlewde alım Jalǵas Xoshniyazovtıń ilimiy kózqarasları ayrıqsha áhmiyetke iye. Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretpelerinde, ásirese ápsana-ráwiyatlar menen eposlarda saqlanıp qalǵan miflik motivler hám obrazlar milliy mifologiyamızdıń qanshelli bay hám tereń qatlamlarǵa iye ekenligin kórsetedi. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Хошниязов Ж. Мифлер ҳәм дәстанлар: генезиси, спецификасы, дәўирлик қатламлары. Ташкент, 2022. 2. Хошниязов Ж. Қарақалпақ халық прозасы жанрларының атамалары ҳәм критериялары мәселелери// ӨзРИAҚҚБ Хабаршысы. - Нөкис, 2013. - Б. 51-55. 3. Хошниязов Ж. Миллий руухый дүньямыздың сағалары. Нөкис. "Қарақалпақстан", 2007. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »