Poeziyalıq dóretpelerde kórkem tákirarlardıń qollanılıw stili

Bul maqalada qaraqalpaq til iliminde kórkem tákirarlardıń úyreniliw jaǵdayları, sonıń ishinde tákirarlardıń ózine tán ózgeshelikleri, túrleri hám de olardıń emocional-ekspressivlik áhmiyetleri de analizlenedi. Kórkem tákirarlardıń poeziyalıq dóretpelerdegi ornı, basqa tákirar túrlerinen ayırmashılıǵı, tásirsheńligi hám gáp ishindegi xızmeti búgingi kúnde tilshi ilimpazlardıń izertlew wazıypalarınıń birine aylanbaqta. Til iliminde lingvopoetika tarawınıń rawajlanıwı, kórkem teksttiń lingvistikalıq analizi, ásirese, shayır, jazıwshılardıń shıǵarmaları búgingi kúnde tillik tárepten hár tárepleme úyrenilmekte. Demek, hárqanday dóretpedegi kórkem tákirarlar tilshi ilimpazlardıń dıqqatınan shette qalmawı kerek.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 873–876 Qoraqalpoq

Kudaybergenova Gulparshın Polatbaevna. Poeziyalıq dóretpelerde kórkem tákirarlardıń qollanılıw stili // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 873–876. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910174

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

POEZIYALÍQ DÓRETPELERDE KÓRKEM TÁKIRARLARDÍŃ QOLLANÍLÍW STILI

Kudaybergenova Gulparshın Polatbaevna (PhD) Annotaciya: Bul maqalada qaraqalpaq til iliminde kórkem tákirarlardıń úyreniliw jaǵdayları, sonıń ishinde tákirarlardıń ózine tán ózgeshelikleri, túrleri hám de olardıń emocional-ekspressivlik áhmiyetleri de analizlenedi. Kórkem tákirarlardıń poeziyalıq dóretpelerdegi ornı, basqa tákirar túrlerinen ayırmashılıǵı, tásirsheńligi hám gáp ishindegi xızmeti búgingi kúnde tilshi ilimpazlardıń izertlew wazıypalarınıń birine aylanbaqta. Til iliminde lingvopoetika tarawınıń rawajlanıwı, kórkem teksttiń lingvistikalıq analizi, ásirese, shayır, jazıwshılardıń shıǵarmaları búgingi kúnde tillik tárepten hár tárepleme úyrenilmekte. Demek, hárqanday dóretpedegi kórkem tákirarlar

tilshi ilimpazlardıń dıqqatınan shette qalmawı kerek.

Gilt sózler: lingvopoetika, kórkem tákirar, kórkem analiz, leksikalıq tákirar, morfologiyalıq tákirar, sóz shaqapları tákirarı, ólshem, uyqas, bánt.

Maqalanıń tiykarǵı maqseti, birinshiden, kórkem tákirarlardıń bir neshe túrleri shayırlar tilinde maqsetli qollanılıwı, sonday-aq olar qollanılıw ornına (poziciyası) qaray hárqıylı mánilerdi atqarıwı, ekinshi kózqarastan, olardıń tekst ishinde emocionallıq tásirsheńlikti bere alıwında.

Kórkem tákirarlardıń barlıq túrleri óziniń qollanılıw ózgesheligi hám súwretlew stiline iye. Kórkem tekstte, tiykarınan, poetikalıq súwretlewde leksikalıq birlikler hár qıylı formalarda kórinedi hám pikir talabına say hár túrli wazıypalardı atqaradı.

U.Tuychiev sóz tákirarın qosıq qurılısı elementi sıpatında analizlep, tómendegidey pikir bildiredi: “Ólshem, uyqas hám bántler tiykarınan qosıq qurılısında qollanılatuǵın elementler. Qosıq qurılısınıń ayırım orınlarında qollanılatuǵın elementleri de ushırasadı, olar sóz tákirarları hám omonim (tajnis) ler bolıp tabıladı. Demek, qosıq qurılısınıń elementleri besew, olar: ólshem, uyqas, bánt, sóz tákirarı hám omonimler (tajnis)” [1].

Qaraqalpaq ádebiyatında K.Raxmanov dóretiwshiligi tek bir tárepleme emes, al álwan sırlı naǵıslı ekenliginiń guwası bolamız. Sebebi, ol shayır, jazıwshı, dramaturg qala berse, awdarma janrında da belsendilik kórsete alǵan. Sonlıqtan onıń dóretiwshiligin ásirese, poeziyalıq shıǵarmaların, ózine tán stilin analizlew tilshi ilimpazlardıń dıqqatın ózine tartadı.

K.Raxmanov dóretiwshiliginiń kórkemliligi hám ózine tán stili shayırdıń tilden paydalanıw sheberliginde ayqın sıpatlanadı. Shayır qosıqlarınıń ıqshamlılıǵı, ırǵaqlılıǵı onıń tilinde kórinedi, yaǵnıy, shayır eń ápiwayı pikirdi táriyiplew ushın ana tiliniń biybaha ǵáziynesinen orınlı túrde paydalanǵan. Bunday sózler shayır poeziyasında kórkem súwretlew quralları arqalı ózine tán stil menen qollanılǵan. Bul shayırdıń qosıqlarındaǵı kórkem tákirarlar járdeminde pikir tereńirek táriyiplengen, qosıq ideyası hám forması ortasındaǵı baylanıstı kúsheytken. Aytajaq bolǵan pikirler tákirar sózler járdeminde obrazlı jetkerilgen hám qosıqtaǵı ırǵaqlılıqtı támiyinlewge xızmet etken. Hárqanday dóretpeniń qunı – kórkem sózge baylanıslı. Sebebi, hárqanday shıǵarmadaǵı sóz mazmunlı, orınlı hám tásirli bolsa onıń tillik áhmiyeti de sonshelli NUKUS · 2026

mańızlı boladı. Demek, K.Raxmanov lirikasında leksikalıq hám grammatikalıq mánili sózlerdiń tákirar qollanılıwı ózine tán stiline iye ekenliginen derek beredi. Leksikalıq tákirarlar K.Raxmanov shıǵarmalarında hárqıylı maqsetlerde paydalanılǵan. Biz shayırdıń qosıqların tillik tárepten analizley otırıp, maqalamızdıń ámeliy tárepine toqtap ótpekshimiz. Yaǵnıy, leksikalıq tákirarlar qandayda bir X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

belgisizlikti bildiriw ushın, anıq sandı bildiriw ushın, muǵdardı, háreketti, insannıń ishki sezimlerin, waqıttı, anıq hám qıyalıy túsiniklerdi hám t.b. mánilerdi bildiriw ushın qollanılǵan: Birew tez qartayar, al birew tozbas, Birew baxtın tapsa, birew– urlatqan. Birewde kúlki bar, birewde – kóz jas, Jer sharı quralǵan suwdan, qurǵaqtan (“Sen haqqında qosıq”). Shın muhabbat gey waqta, Eki jasqa dáneker. Shın muhabbat gey waqta, « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Shın muhabbat gey waqta, Qos júrektiń kepseri, Shın muhabbat gey waqta, Tentireter tek seni (“Arǵımaǵım”).

Tákirarlanǵan birlikler qosıqtıń tásirsheńligin támiyinlegen, yaǵnıy leksikalıq birliklerde tiykarǵı qaytalanatuǵın birlik bul – sóz bolǵanlıqtan mániniń obrazlı beriliwi, dıqqat-itibardı sol sózge qaratıwı ayrıqsha qubılıs. Bunday tákirarlarda, tiykarınan, sózler járdeminde táriyiplep beriletuǵın bolǵanlıqtan ózine tán formada payda boladı. Tákirardıń bul túrlerinde tek ǵana leksikalıq birlikler tákirarlanbastan, ornı menen sintaksislik birliklerdiń qaytalanıwı da ushırasadı. Bul jaǵday shayır poeziyası ushın tán bolǵan xarakter. Negizinde tákirar birlikleriniń bárshesi, yaǵnıy seslerden baslap tap gáp yamasa tekst formasındaǵı iri til birliklerinde de óz ara mazmunlıq, mánilik baylanıs bar ekenligin kórsetken.

Kórkem shıǵarmada qaharmandı, onıń tulǵasın, simvolın jaratıwda leksikalıq kórkem súwretlew quralları ayrıqsha xızmet atqaradı. Shıǵarma qaharmanın, oyın tásirli etip jetkerip beriwde onıń sırtqı kórinisi, minez-qulqı, jan dúnyası, átiraptaǵılar menen qarım-qatnası obrazlı etip súwretlep berilse, oqırman ushın emocionallıq-ekspressivlik tásirsheńligi oyanadı.

K.Raxmanov óziniń poeziyalıq dóretpelerinde leksikalıq kórkem súwretlew qurallarınan tákirar jasawda sheberlik penen, ózine tán jeke stilde paydalana alǵan. Bul bolsa qosıqqa ózgeshe mazmun, obrazlılıq hám stil bere alǵan.

Hárqanday jazıwshı yamasa shayır óz shıǵarmaların tek ǵana qara sóz benen súwretlep qoymastan, onıń kórkem forması, kórkemlew usılları hám stilistikalıq figuralardan orınlı, sheber paydalanadı. Sonıń nátiyjesinde, onıń dóretpesi xalıqtıń talǵamına say, oqıwshını qızıqtıra alatuǵın hám qoldan túsirmey oqılatuǵın qunlı shıǵarmaǵa aylana aladı. Tilimizde mánili sóz shaqabı menen birge kómekshi sózler de qatar qollanılıp keledi. Mánili sóz shaqapları poeziyalıq shıǵarmalarda tákirar qollanılıp keliwi arqalı shayırdıń ishki sezimlerin, emocionallıq tuyǵıların anıq kórsetip bergen bolsa, NUKUS · 2026

al, kómekshi sóz shaqapları da tákirar halatta qollanılıp keliwi qosıq qatarların kúsheytiwge, obrazlılıq beriwge hám logikalıq pát beriwde ónimli qollanılǵan. Kómekshi sózlerdiń qosıq qatarlarında tákirarlanıp keliwi polisindeton 1 dep atalıp, ol ásirese poeziyada ónimli qollanıladı. Máselen, K.Raxmanov qosıqlarında tirkewishler mánili sózler menen dizbeklesip kelip, bir-birine baǵına baylanısıp X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

tákirarlanıp kelgen: Aldaydı basqanı jasatıw ushın, Aldaydı basqaǵa tas atıw ushın, Ólimge ómirdi asatıw ushın, Ózin ózi aldap jasaydı adam (“Sen haqqında qosıq”). Keltirilgen qosıq qatarlarında ushın túpkilikli tirkewishi maqset mánisin beriw ushın tákirar qollanılǵan bolsa, tómendegi qatarlarda atawıshlıq mánidegi sózlerge jalǵanıp kelip, belgisizlik mánide qollanılıp kelgen: Jalǵız kelgen bul ómir: Kimler ushın gúl ómir, « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Kimler ushın tul ómir, Kimler ushın qul ómir (“Arǵımaǵım”). Dánekerler de qosıq qatarlarında belgili bir maqsette mánili sózler menen birgelikte tákirar qollanıladı. Ádette, dánekerler birgelkili aǵzalardı yamasa qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdi baylanıstırıw ushın xızmet qıladı. K.Raxmanov poeziyasında da dánekerler siyrek jaǵdayda bolsa da qosıq qatarlarında obrazlılıq beriw ushın paydalanılǵan: Kózińde emes ol, biraq, Sózińde emes ol, biraq, Ózińde emes ol, biraq, Bir gózzallıq bar sende (“Arǵımaǵım”). Gezekles dánekerlerden shayır qosıqlarında “gá”, “geyde” dánekerleri birgelkili aǵzalardı bir-biri menen baylanıstırıp kelip te, jay gáplerdi baylanıstırıp ta ushırasadı. Olar gápte is-hárekettiń gezeklesligin hám salıstırıwshılıq mánilerin bere alǵan: Gá onıń júzleri jaynaydı, Gá kewlin tayǵanaq jol eter. Gá onıń tilinde bar nalısh, Gá kózi shadlıqqa toladı (“Gúzgi muhabbat”). Geyde tınısh teńiz, geyde dawılsız, Geyde duman, geyde quyash kúledi (“Tań ashıǵı”). Geyde biz shóllerde shólirkep, Geyde biz mantıqtıq suwlarǵa (“Gúzgi muhabbat”).

Десяева Н.Д., Арефьева С.А. Стилистика современного русского языка. – М.:Академия, 2008. – С. 37.

Janapaylar bolsa, shayır qosıqlarında sorawlıq máni ańlatıw menen birge, ayırıw-sheklewshilik túrinde de jumsalǵan hám qosıqtıń kórkemliligin támiyinlegen, tiykarǵı dıqqattı qarata alǵan: Tas dáwir me, qola ma, Matriarxat bola ma. NUKUS · 2026

Jamanlıqqa jolama, Demepti adam balası (“Arǵımaǵım”). Janapaylardıń ishinde -ma,-me,-ba,-be,-pa,-pe sorawlıq máni beriwshi janapayları shayır poeziyasında sheberlik penen súwretlengen. Ásirese, olar birgelikli aǵzalar menen tákirarlanıp kelip, bir-birin baylanıstırıwda tákirar X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

qollanılǵan: Atıńa qosılıp gúl me, biyke me, Zada ma, sulıwma, sánem be, xan ba, Qızı bolar ediń jańa ásirdiń (“Gúzgi muhabbat”). Demek, K.Raxmanov poeziyasında mánili sóz shaqapları da, kómekshi sóz shaqapları da kórkem tákirar payda etiwde ózine tán stillik xızmet atqarıw ushın, sonday-aq, oqıwshı ushın ayrıqsha dıqqattı tartıp, kúsheytiwshilik máni beriw ushın paydalanılǵanlıǵın kóriwimizge boladı. Juwmaq sıpatında aytatuǵın bolsaq, hárqanday ádebiy dóretpeniń bahası, qunı eń dáslep onıń kólemi menen emes, al kórkem tili menen baylanıslı boladı. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Kórkemlilik – ádebiyattıń tiykarǵı ólshemi. Eger shıǵarmada kórkem boyaw kórinbese, onda ol qurǵaq bayanlaw, ápiwayı qara sózler kibi kórinedi.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Артемов В.А.Экспериментальная фонетика. – М., 1956. – С. 84. 2. Векшин Г.В. Фоностилистика текста: Звуковой повтор в перспективе смысло образования: Автореф. дис. … д-ра филол. наук. – М., 2006. – С. 38. 3. Головкина Н.М. Повтор как стилистическое средство в различных видах и жанрах речи (На материале современного немецкого языка): Дис. ... канд. филол. наук. – М., 1964. – С. 340. 4. Надеждин А.М. Корневой повтор в художественной речи М.И. Цветаевой: Дис. … канд. филол. наук. – Нижний Новгород, 2015; Аладъина A.A. Лексический повтор с синтаксическим распространением в современном русском языке: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. – Л., 1985; Иванчикова Е.А Лексический повтор как экспрессивный прием синтаксического распространения // Мысли о современном русском языке. – М.: Просвещение, 1969; Вольская H.H. Стилистические функции звукового и морфологического повтора в автобиографической прозе М.И. Цветаевой // НДВШ. Филологические науки. – М., 1999; Киселев А.Е. Лексическое повторение как грамматическое средство русского языка: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. – М., 1954. 5. Пирогова Н.К., Н.С.Трубецкой и фонетическая стилистика // Вестник Московского университета. Серия 9. М., 1992. – С. 58. 6. Туйчиев У. Ўзбек адабиётида бадиийлик мезонлари ва уларнинг маромлари. – Т.: Янги аср авлоди, 2011. – Б. 39. 7. Боймирзаев С. Ойбек прозасининг лингвостилистик тадқиқи: Филол. фан. ном. … дис. автореф. – Самарқанд, 2004. –Б. 9.