T.Qayıpbergenovtıń “Túsiniksizler” romanında qollanılǵan naqıl-maqallardıń pragmatikalıq xızmeti

Bul maqalada qaraqalpaq jazıwshısı T.Qayıpbergenovtıń “Túsiniksizler” romanında qollanılǵan naqıl-maqallardıń pragmatikalıq jasırın máni ańlatıp keliwi máseleleri sóz etiledi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 844–847 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Kazaxbaeva Anargul Tolıbaevna. T.Qayıpbergenovtıń “Túsiniksizler” romanında qollanılǵan naqıl-maqallardıń pragmatikalıq xızmeti // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 844–847. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910167

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

T.QAYIPBERGENOVTIŃ “TÚSINIKSIZLER” ROMANINDA QOLLANILǴAN NAQIL-MAQALLARDIŃ PRAGMATIKALIQ XIZMETI Kazaxbaeva Anargul Tolıbaevna f.i.k. docent Berdaq atındaǵı qaraqalpaq mámleketlik universiteti e-mail: kazakbaevaanargul7@gmail.com

Annotaciya: Bul maqalada qaraqalpaq jazıwshısı T.Qayıpbergenovtıń “Túsiniksizler” romanında qollanılǵan naqıl-maqallardıń pragmatikalıq jasırın máni ańlatıp keliwi máseleleri sóz etiledi. Gilt sózler: pragmatika, jasırın máni, naqıl-maqal, sóylew iskerligi. Til bilimi tariyxında názer awdarsaq, insannıń sóylew iskerligi menen baylanıslı máselelerdi úyreniw erte dáwirlerden baslap-aq, ilimiy-teoriyalıq áhmiyetke iye bolıp kelgen. Hár qanday ilimniń rawajlanıwı belgili bir basqıshlardı óz ishine aladı. Olar óz dáwiri ushın jańalıq sıpatında kórinse, keyingi dáwirler ushın ilim tiykarlarınıń qáliplesiwinde teoriyalıq baza xızmetin atqaradı. Sonlıqtan hár bir dáwirge tán kóz-qaraslar ilimniń rawajlanıwına xızmet etiwshi faktor sıpatında bahalanadı. Insannıń sóylew iskerligi menen baylanıslı máseleler lingvistikalıq táliymatlardıń tiykarı bolıp tabıladı. Házirgi zaman til bilimi ekstralingvistika, intralingvistika hám komparativistika tarmaqlarınan ibarat bolıp, olardıń barlıǵında insannıń sóylew iskerligi úyreniledi. Hámmemizge belgili, sóylewde insannıń pikiri menen birge onıń ruwxıy dúnyası da óz sáwleleniwin tabadı. Sóylewdegi ashıq hám jasırın mánilerdi izertlep úyreniw, insannıń ózligin sóylegen sózi arqalı ańlata alıwı sıyaqlı máselelerdi úyreniw búgingi xalqımızǵa tán turmıs tárizi, milliy ideologiya hám milliy ideya túsinikleriniń áhmiyetin túsindirip beriwde úlken áhmiyetke iye. Usı kóz-qarastan alıp qaraǵanda, insannıń obyektiv dúnyadaǵı jámiyetlik iskerliginiń kórinisi bolǵan onıń «háreket» tegi, «janlı» sóylewin izertlew tek teoriyalıq til bilimi ushın emes, al onıń psixolingvistika, sociolingvistika, lingvistikalıq geografiya, kommunikativlik til bilimi, neyrolingvistika sıyaqlı tarmaqları ushın da úlken áhmiyetke iye. Insannıń obyektiv dúnyadaǵı barlıq jámiyetlik is-háreketleri onıń sóylew iskerliginde óz kórinisin tabadı. Sonıń ushın insannıń sóylew iskerligin úyreniw onıń ruwxıy dúnyası menen tanısıw imkaniyatın beredi. Pragmatika til biliminiń jańa bir teoriyalıq hám ámeliy tarmaǵı bolıp tabıladı. Ol insannıń jámiyetlik iskerligin ózinde sáwlelendiriwshi sóylew, pikir alısıw jaǵdayında kózge taslanatuǵın process, sóylew iskerligine tán kommunikativ niyet, sóylew iskerligine baylanıslı jaǵdaydıń tásiri menen baylanıslı máselelerdi úyrenedi.

Pragmalingvistika qaraqalpaq til bilimi ushın ele jańa taraw bolıp esaplanadı. Pragmatikanıń payda bolıwı tiykarınan pikir alısıwda, jazıwda payda bolǵanlıqtan onıń kórkem shıǵarmalarımızdan izlesek boladı. Bul baǵdarda biz maqalamızda jazıwshı T.Qayıpbergenovtıń “Túsiniksizler” romanı tilinde qollanılǵan naqıl-maqallardıń pragmatikalıq qollanılıwın kórip shıǵamız. NUKUS · 2026

Insan ómirin qamtıp alatuǵın kórkem ádebiyat hám onıń tili sol millettiń jeke, eń tiykarǵı, xarakterli ózine tán sıpatın kórsetedi. Kórkem shıǵarma tiliniń oǵada kóp qabatlanǵan tillik qurılısında ana tilde bar bolǵan seske, sózge, mánige, strukturaǵa, stil túrlerine hám t.b. baylanıslı ózinshelik belgiler kórinedi. Kórkem shıǵarmanıń sesten baslap tekstke shekemgi pútkil tillik qurılısında til birlikleriniń hár biriniń X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

ózinshelik kórkemlik qásiyetleri, xızmetleri, wazıypaları bar. Házirgi til biliminiń eń áhmiyetli wazıypalarınıń biri-milliy tillerdiń qáliplesiw hám rawajlanıw basqıshların ele de tereńirek izertlew bolıp tabıladı. Ádebiy tildiń rawajlanıw tariyxın úyreniwde xalıqtıń mádeniy turmısında ayrıqsha orın iyeleytuǵın kórkem sóz sheberleriniń shıǵarmaların lingvistikalıq baǵdarda izertlew úlken áhmiyetke iye. Usınday ayrıqsha izertlewdi talap etetuǵın kórkem shıǵarmalar iyesi T. Qayıpbergenovtıń romanları bolıp esaplanadı. T.Qayıpbergenov XX ásirdiń belgili jazıwshısı. Ol óziniń kóp ǵana dóretpeleri menen qaraqalpaq ádebiyatında úlken iz qaldırdı. Onıń ocherkleri, gúrrińleri, romanları milliy kórkem prozamızdı bayıtıwda « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

úlken rol oynadı. Onıń bir ǵana “Túsiniksizler” romanın alıp qaraytuǵın bolsaq, onda xalqımızdıń tariyxı súwretleniwi menen birge, sol xalıqtıń kún-kórisi, úrp-ádet dástúrleri de sóz etilgen. Jazıwshı roman qaharmanlarınıń minez-qulqın ashıp beriwde, súwretlenip atırǵan qubılıstı ayrıqsha etip kórsetiwde tildiń ózgeshe qurallarınıń biri pragmalıq usıllardan da ónimli paydalanǵan. Bul usıl arqalı beriw oqıwshıǵa tuwrıdan-tuwrı atap, kórsetip bermey onda kórkem hám tereń oy-pikir oyatadı. Til biliminiń jańa tarawlarınıń biri bolǵan pragmalingvistikada tillik birliklerdi tańlap alıw, olardı qollanıw hám de usı qollanılıp atırǵan birliklerdiń sóylew qatnasıwshıları- subyektleri menen óz ara múnásibeti, konteksttegi jaǵday, orın, waqıt hám basqa faktorlardıń mánige tiygizetuǵın tásirin úyrenedi. Sóylewde jiyi qollanıwshı naqıl-maqallar da tap sonday konteksttegi jaǵday, orın, waqıtqa qarap tańlanadı. Naqıl-maqallar processke tez tásir etiwi, tásirsheń xarakterge iye bolıwı menen basqa tillik birliklerden ajıralıp turadı. Sol sebepli naqıllardı tap kerekli ornında tawıp islete alıw sóylewdiń anıq hám tınıq shıǵıwına sebepshi boladı. Naqıllar hám tamamlanǵan, hám tereń mánige iye bolǵanlıqtan ol gápke, sóylew aktine, bazıda óz mazmunında intenciyanı tolıq bayanlaǵan halda tekst yaki diskursqa da teń keledi1. Naqıl-maqallar xalıqtıń ásirler boyı puqtalap, atadan balaǵa, góneden jańaǵa ótkerip, saqlap kelgen hasıl ǵáziynesi. Naqıl-maqallarda aytılmaytuǵın sóz, ashılmaytuǵın sır joq. Onda jaqsılıq penen jamanlıq, dos penen dushpan, ashshı

Abdullaeva N.E. Ingliz xalq maqollari tarkibidagi graduonimik munosabatlarninh lingvopragmatik jihatlari. Xorijiy filologiya, №3, 2022, 27-bet.

menen dushshı, hadallıq penen haramlıq, sanalılıq penen sadalıq sıyaqlı birqansha turmıs detalları sóz etiledi. Kórkem ádebiyattıń úlken wákilleri ózleriniń filosofiyalıq oy-pikirlerin xalıq naqıl-maqalları menen bezegen. Oǵan ózleriniń danalıq pikirleri menen úleslerin qosıp otırǵan. Naqıl-maqallar arqalı pragmanıń sáwleleniwi “Túsiniksizler” romanı NUKUS · 2026

qurılısında kóplep tabıladı. Mısalı: 1. Xan sarayınan shıǵıwdan túrkiy axun inglislerdiń “Tawıq penen ǵarǵa jarıssa hákkeniń kúlkisi jer jańǵırtadı” degen naqılın eslep, dawısınıń barınsha shaqalaqlap kúldi de, birewdiń hákke dewinen qorqıp birden tım-tırıs boldı. (35-bet). Joqarıda berilgen bul mısalda “tawıq penen ǵarǵa jarıssa hákkeniń kúlkisi jer X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

jańǵırtadı” naqılın ushıratıw múmkin. Yaǵnıy, bul arqalı adamlardıń bir-birinen aspaytuǵın kún-kórisi haqqında aytılǵan. Adamlarǵa tán qásiyetler haywanlar mısalında qaharman tilinen ıqshamlı etip berilgen. 2. Ha, bárekella! – Ol Ernazardıń jaqınlaǵanın kórip bas wázirdiń ayaqlarındaǵı gúlmıyıqlı sarı gewishlerin maqtawǵa ótip, dawısın kóterdi. – Nayatıy jaqsı gewishler tapqansız. Bunday gewishlerdi ullı xanımız ele kiygen joq. Aqun alaqanı menen bas wázirdiń gewishlerin sıpırdı. Ol óz náwbetinde aqunnıń arqasınıń shańın qaqtı. Ernazar ishinen: “eshek-eshekti qarızǵa qasıydı” degen usı dá! dep, biraq elestirmegen bolıp qasına kelip tur edi. Bas wázir bir qolı menen onıń belbewinen usladı. (87-bet) « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Bul mısalda bolsa “eshek-eshekti qarızǵa qasıydı” naqılı berilgen. Bul arqalı avtor roman qaharmanları bolǵan ruw biyleriniń alawızlıǵı, bası birikpeytuǵınlıǵın súwretlemekshi bolǵan. Sonday biylerdiń oylasıqlarınıń birinde biylerdiń bir-birin satıp qoyatuǵınlıǵı, ne islese de xanǵa jetip baratuǵınlıǵı usı naqıl tiykarında ashıp berilgen. Sonıń menen birge, avtor insanlardıń bir-birewin kóre almasa da, biraq jalǵannan bir-birin maqtap turatuǵınlıǵın, insanlardaǵı ayırım usınday jaǵımsız illetlerdi aytpaqshı boladı.

3. - Balam, qıyalıńdı oqıp turǵan sekillimen. “Ósher aldınan hár qanday shıra jaqtıraq kórine baslaydı”. Bul naqıldı ekinshi ret esitkenine me yamasa qızdı anasınıń kemsitkenine me, Ernazardıń júregin ot tesip ótkendey jáne qas-qabaǵı jabıldı. Ashıw menen nırqqa sıymaytuǵın sóz aytıp salmaw ushın astınǵı ernin qattı qımdı. (106-bet)

Joqarıdaǵı mısaldaǵı ayrıqsha etip kórsetilgen naqılda adamlardıń ómirdegi ornı, basqa insanlar ushın áhmiyeti, insanlardıń bir-birine kóz-qarası, ol haqqındaǵı pikirleri názerde tutılǵan.

4. Qaraqalpaqlarda mınaday naqıl bar: “Ájeline asıqqan ǵarǵa búrkit penen oynaydı”. Bilseńiz, Alakóz palwan ájeline asıqqan ǵarǵa. Al endi xan sarayın táriyipleyin be? Xan sarayı sırttan hám qızıq, hám qorqınıshlı. (130-bet)

Bul mısaldaǵı naqıl da dál ornında orınlı qollanılǵan bolıp, Ernazar palwandı kóre almawshılar tárepinen qollanılǵan. Oǵan jamanlıq oylaw ushın ayırım qaharmanlardıń oylasıw keshesinde Ernazardı óz ájeline asıqqan ǵarǵa sıpatında táriplese, ózlerin quslardıń patshası búrkitke teńep sóyleydi.

Kórkem shıǵarmalarda naqıl-maqallar shıǵarma tiliniń arasın dánekerlewshi obrazlıq qural retinde aytılajaq pikirdi tolıqtırıp otıradı. Naqıl-maqallardaǵı ózine tán bolǵan qásiyet, onda tımsallap sóylew basım bolıp keledi. Naqıl-maqallardaǵı kóp mánililik, astarlı obrazlı etip beriw, sóz qollanıw-xalıqtıń aqıl oyınıń, tájiriybesiniń, sóz sheberliginen dárek beredi. Mısalı: 4. -Húrmetli bas wázir, at ólse taǵa qaladı, batır ólse dańq qaladı. Al, mendey gárip axun ólse ishinde ne qalatuǵınına pámim alıspay oylasajaq edim. (28-bet) Bul mısalda at ólse taǵa qaladı, batır ólse dańq qaladı naqılınıń qollanǵanın NUKUS · 2026

kóremiz. Bul naqıl kóbinese jaqsı, xalıq qádirleytuǵın adamlar dúnyadan ótkende izinen aytılatuǵın xalıq naqılı bolıp tabıladı. Naqıl romanda axun tilinen bayanlanıp, ózin basqalar kibi kerekli adam qılıp kórsetiw ushın qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, roman qurılısında bul sıyaqlı naqıl-maqallardı ele de kóplep ushıratıwǵa boladı. Hátteki, shıǵarmada qollanılǵan eń kóp leksikalıq birlik bulX A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

naqıl-maqallar desek te boladı. Sebebi, xalqımız ázelden sózge sheshen, gápke sheber xalıq bolǵan. Sonıń ushın da romandaǵı baslı qaharmanlar Aydos, Dospan, Qumar sıyaqlı qaharmanlar hár bir gápin astarlap, naqıl menen sóylegen. Shıǵarma qaharmanların bunday etip súwretlew jazıwshınıń sheberliginen dárek beredi. Óytkeni, jazıwshı bunday usıl arqalı personajlardıń kelip shıǵısın, qanday adam ekenligin, minez-qulqın tolıq ashıp beriwge erise alǵan. Romanda qollanılǵan naqıl-maqallardıń hámmesi kórkem shıǵarmanıń tiykarǵı elementine aylanǵan hám orınlı qollanılǵan. Juwmaqlap aytqanımızda, T.Qayıpbergenovtıń “Túsiniksizler” romanında xalıq bay mádeniy tarıyxıy turmısınan sóz etiwshi naqıl-maqallardı qollanıw arqalı « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

da pikir tásirsheńligin arttırıwda, súwretlenip atırǵan waqıyanı shubarlamay, astarlı mánide ekinshi adamǵa tez tásir ete alatuǵınday etip paydalanǵan. Jazıwshı usı jol arqalı insan ruwxına tereń kirip barıw, onıń estetikalıq álemin iyelew arqalı óziniń gózlegen kórkemlik niyetin ámelge asırǵan. Sonıń ushın da, T. Qayıpbergenovtı qaraqalpaq ádebiy tilin belgili dárejede bayıtqan kórkem sóz ustası dep bahalawǵa boladı.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Abdullaeva N.E. Ingliz xalq maqollari tarkibidagi graduonimik munosabatlarninh lingvopragmatik jihatlari. Xorijiy filologiya, №3, 2022. 2. Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. Нɵкис, «Қарақалпақстан», 3. Ҳакимов М. Ўзбек прагмалингвистикаси асослари. Тошкент, «Akademnashr», 2013. 4. Сафаров Ш. Прагмалингвистика. Тошкент, 2008. 5. Қайыпбергенов Т. Тусиниксизлер. Нɵкис, «Қарақалпақстан», 1979