Qaraqalpaq jazba ádebiy tiliniń qáliplesiwinde Ájiniyazdıń ornı

Maqolada qoraqalpoq xalqining ulug‘ klassik shoiri Ajiniyoz Qosibay o‘g‘lining (1824-1878) qoraqalpoq yozma adabiy tilining shakllanishida ham rivojlanishidagi o‘rni so‘z etilgan.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 837–843 Qoraqalpoq

Karlıbaeva G.E. Qaraqalpaq jazba ádebiy tiliniń qáliplesiwinde Ájiniyazdıń ornı // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10- oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 837– 843. – DOI: https://doi.org/10.66073/ ReFocus-Conf/0910166

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

QARAQALPAQ JAZBA ÁDEBIY TILINIŃ QÁLIPLESIWINDE ÁJINIYAZDÍŃ ORNÍ

Karlıbaeva G.E. f.i.d., prof. Qaraqalpaq mámleketlik universiteti karlibaevagulmira793@gmail.com Annotaciya: Maqalada qaraqalpaq xalqınıń ullı klassik shayırı Ájniyaz

Qosıbay ulınıń (1824-1878) qaraqalpaq jazba ádebiy tiliniń qáliplesiwinde hám rawajlandırıwda tutqan ornı sóz etilgen. Tayanısh sózler: Leksika, jámiyetlik-siyasiy, filosofiyalıq, etikaestetikalıq hám pedagogikalıq kózqarasları, etnografiya, poetika, Orta Aziyalıq túrkiy ádebiy tili, leksikalıq, semantikalıq-stillik, ruwxıy-estetikalıq qubılıs, arab, parsı tili, eski túrkiy ádebiy til.

Annotatsiya: Maqolada qoraqalpoq xalqining ulug‘ klassik shoiri Ajiniyoz Qosibay o‘g‘lining (1824-1878) qoraqalpoq yozma adabiy tilining shakllanishida ham rivojlanishidagi o‘rni so‘z etilgan. Kalit so‘zlar: Leksika, ijtimoiy-siyosiy, falsafa, etika-estetika, pedagogik qarashlar, etnografiya, poetika, O‘rta Osiyolik turkiy adabiy tili, leksik, semantik-stillik, ma’naviy-estetik jarayon, arab, fors tili, eski turkiy adabiy tili. Аннотация: В статье рассматривается роль великого классического поэта каракалпакского народа Ажинияза Косыбай улы (1824–1878) в становлении и развитии каракалпакского письменного литературного языка. Ключевые слова: Лексика, общественно-политические, философские, этико-эстетические и педагогические взгляды, этнография, поэтика, тюркский литературный язык Средней Азии, лексика, семантико-стилистические явления, духовно-эстетический процесс, арабский язык, персидский язык, старотюркский литературный язык. Abstract: The article examines the role of the great classical poet of the Karakalpak people, Ajiniyaz Qosibay uly (1824–1878), in the formation and development of the Karakalpak written literary language. Keywords: Lexicon, socio-political, philosophical, ethical-aesthetic and pedagogical views, ethnography, poetics, Central Asian Turkic literary language, vocabulary, semantic-stylistic phenomena, spiritual-aesthetic process, Arabic language, Persian language, Old Turkic literary language. Kirisiw. Ájiniyaz shayırdıń ómirin hám ádebiy miyrasın úyreniw XX ásirdiń 30-jıllarınan baslandı. Shayırdıń ádebiy dóretpeleri ádebiyattanıw baǵdarında hár tárepleme izertlendi. Eń dáslep N.Dáwqaraevtıń kandidatlıq dissertatsiyasında [10] Ájiniyaz dóretpelerine ayrıqsha toqtap, oǵan joqarı baha beredi. Sonday-aq, bul baǵdarda Q.Ayımbetov [2], A.Murtazaev [20], A.Pirnazarov [23], K.Mámbetov [19], Q.Sultanov [25], B.Qálimbetov [15], Q.Bayniyazov [7], A.Paxratdinov [22], Q.Járimbetov [11], K.Allambergenov [3], K.Qurambaev [18], B.Genjemuratov [8], A.Hayitmetov [27] hám t.b. kóplegen ilimpazlardıń miynetleri, monografiyaları, dissertatsiya hám maqalaları jarıq kórdi.

Sonıń menen birge, shayırdıń jámiyetlik-siyasiy, filosofiyalıq, etikaestetikalıq hám pedagogikalıq kózqarasları da ilimiy-izertlew obyektine aylandı. Ájiniyaz shıǵarmaları pedagogika iliminiń kózqarasınan Ó.Álewovtıń [5], J.Qayırbaevtıń [16], Z.Seytovanıń [24], P.Yusupovanıń [29], B.Ataxanovtıń [4], A.Ismaylovanıń [13] miynetlerinde izertlenildi. Shayır shıǵarmaların xalıq tariyxı NUKUS · 2026

menen salıstırmalı izertlew akademik S.Kamalovtıń «Ájiniyaz shıǵarmalarındaǵı tariyxıy hám etnografiyalıq maǵlıwmatlar», M.Tlewmuratovtıń [26] «Qaraqalpaq hám ózbek xalıqlarınıń mádeniy baylanıslarınıń tariyxınan» atlı maqalalarında óz sáwleleniwin taptı. Sonday-aq, filosofiya ilimleriniń kózqarasınan izertlew J.Bazarbaevtıń [6] maqalalarında kórinedi. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Ájiniyaz shıǵarmaları tiliniń fonetika-morfologiyalıq hám leksikasemantikalıq ózgeshelikleri avtor (G.Karlıbaeva) tárepinen arnawlı izertlenildi [17]. Materiallar hám metodlar. Qaraqalpaq ádebiy tiliniń rawajlanıwı ózine tán ózgesheliklerge iye bolıp, jazba ádebiy tildiń qáliplesiwinde tiykarǵı eki dárek kózge taslanadı. Birinshisi, qaraqalpaq xalqınıń qazaq hám noǵay xalıqları menen birlikte Altın Orda dáwirinde urıwlıq, qáwimlik birlespelerden xalıq bolıp qáliplesiw dáwirine sáykes keledi. Ilimpazlardıń anıqlawına qaraǵanda XIV ásirdiń aqırı XV ásirdiń baslarında dáslep qazaq xalqı óziniń xanlıǵın tiklep noǵaylı ordasınan ajıralıp shıǵadı. Noǵaylı ordasında qaraqalpaq xalqı da xalıq bolıp qáliplesip 1391-jılı ámir Edigeniń basshılıǵında xanlıǵın tikleydi. Akademik S.Kamalovtıń kórsetiwinshe, « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

qaraqalpaq xalqınıń mámleketshiligi tariyxı usı dáwirden baslanadı. Noǵaylı dáwirinde burın urıwlıq-qáwimlik birlespelerge ajıralǵan túrde jasap kelgen qaraqalpaqlar xalıq bolıp qáliplesedi. Bul dáwirde qaraqalpaq xalqınıń bay awızeki ádebiyatı – dástanlar, xalıq qosıqları, ertekler, naqıl-maqallar, jumbaqlar payda boldı. Bul awızeki folklorlıq dóretpelerdiń tili xalqımızdıń awızeki sóylew tiline salıstırǵanda kórkemlik dárejesi joqarı, tili ısılǵan, pikirdi kórkemlep bayanlawdıń usılları jetiliskenligi menen ajıralıp turadı. Solay etip, awızeki xalıq dóretpeleriniń tili ádebiy tildiń normalasıwınıń dáslepki kórinisleri boldı. Qaraqalpaq xalqınıń talantlı jıraw-shayırları – Asan qayǵı, Soppaslı Sıpıra jıraw, Dospambet, Shalkiyiz, Múyten jırawlar, Jiyrensheniń sheshenlik sózleri ádebiy tildiń usınday awızeki túrinde dóretildi hám keń xalıq arasına tarqaldı. Bunday usıl menen kórkem shıǵarma dóretiw qaraqalpaq xalqında XIX ásirge shekem dawam etti. Jiyen jırawdıń XVIII ásirde dóretilgen «Posqan el» poeması hám basqa da terme tolǵawları ádebiy tildiń awızeki túrinde dóretilgen shıǵarmalar esaplanadı.

Qaraqalpaq xalqınıń ózleriniń ata mákanı bolǵan Xorezm oypatına, Aral teńiziniń qubla jaǵalawlarına kelip tolıq ornalasıwı xalqımızdıń mádeniy dárejesiniń joqarılawına tásir jasadı. Akademik S.Kamalovtıń kórsetiwine qaraǵanda, XIX ásirdiń basında Qaraqalpaqstanda sanawlı meshit-medreseler bolǵan bolsa, XIX ásirdiń aqırında olardıń sanı segiz júzden astı [14]. Xalqımızdıń otırıqshı turmısqa beyimlesiwi, mádeniy dárejesiniń joqarılawına usı meshit-medreselerde ilim-bilim beriwdiń nátiyjesinde ámelge asırıldı. Bul meshit-medreselerde islam dinine baylanıslı Quran, hádisler hám basqa da diniy kitaplar menen birge shıǵıstıń ullı oyshılları – Nawayı, Fizuliy, Bedil, Fadriddin Attardıń miynetleri oqıtıldı. XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırları Kúnxoja awıllıq medresede oqıǵan bolsa, Berdaq Qaraqum iyshan medresesinde bilim aldı. Al, Ájiniyaz Qosıbay ulı dáslep Elmurat axun meshitinde, sońınan Xiywa qalasında Orta Aziyadaǵı eń belgili bolǵan Sherǵazı xan hám Qutlımurat inaq medreselerinde tereń bilim alıp, óz zamanında qaraqalpaqlar arasında jetik bilimdan adam boldı. Akademik V.V.Vinogradovtıń hár bir xalıqtıń jazba ádebiy tiliniń payda bolıwı hám rawajlanıw basqıshların úyreniw máselesin sol xalıqtıń bilim beriw mákemeleriniń qáliplesiwi hám rawajlanıwı NUKUS · 2026

menen baylanıslı izertlewdiń zárúrligi tuwralı pikirleri haqıyqatlıqqa tuwra keledi. Sebebi, qaraqalpaq xalqınıń jámiyetlik turmısında da dáslepki bilim, ilim orayları bolǵan bul meshit-medreselerdiń áhmiyeti úlken boldı. Ájiniyazdıń dúnyatanımınıń, poetikalıq dástúrleriniń qáliplesiwinde, álbette, ol jasaǵan dáwirdiń tariyxıy sharayatlarınıń, dóretiwshilik etken mádeniyat hám ádebiy ortalıqtıń áhmiyeti X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

ayrıqsha. Ol oqıǵan Xiywa medresesinde teologiyalıq (diniy) pánler qatarında belgili dárejede dúnyalıq pánler, sonday-aq, sóz óneri, yaǵnıy sheriyat sabaǵı, mısalı, Saadiy, Nawayı, Fizuliydiń shıǵarmaları úyrenilgen. Ájiniyaz xiywalı shayırlar Munis Xorezmiydi, Agahiydi, Kamil Xorezmiydi hám basqalardı jaqsı bilgen, olardıń ayırımları menen dóretiwshilik baylanısta bolǵan [12]. Solay etip, Ájiniyaz Xiywa qalasında bay ádebiy ortalıqqa duwshaker boladı. Bul jerde ol, birinshiden, arab-parsı tillerindegi kórkem ádebiyat shıǵarmaları menen keńnen tanıstı, ekinshiden, shıǵıstıń ullı shayırları Fizuliy, Nawayı, Maqtımqulı usaǵan ullı shayırlardıń dóretiwshilik dástúrlerin jetik ózlestiredi, úshinshiden, ózine zamanlas shayırlar menen tikkeley baylanıslar jasaydı. Ol shıǵıs ádebiyatı klassikleriniń « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

shıǵarmaların ózi úyrenip ǵana qoymastan, olardı qaraqalpaq tiline awdaradı hám xalıq arasına keńnen taratadı. Nátiyje. Solay etip, qaraqalpaq jazba ádebiy tiliniń tariyxında bul dáwirde tiykarǵı eki baǵdar payda boldı. Birinshi baǵdar – qaraqalpaq xalqında burınnan qáliplesken ulıwma xalıqlıq sóylew tiline tiykarlanıp kórkem shıǵarma dóretiwdiń dástúri, ekinshi baǵdar – bir neshe ásirlerden berli túrkiy xalıqlarınıń mádeniy ómirinde úlken orın iyeleytuǵın Orta Aziyalıq túrkiy ádebiy tiliniń úlgisindegi kórkem shıǵarma dóretiw dástúri boldı. Qaraqalpaq jazba ádebiyatı hám ádebiy tiliniń qáliplesiwi túrkiy jazba ádebiyatı menen tıǵız baylanıslı. Orta Aziyalıq túrkiy ádebiy tili bul aymaqta jasaytuǵın túrkiy xalıqlarınıń barlıǵı ushın ortaq boldı. Bul jazba ádebiy tilde túrkiy xalıqlarınıń kóp ásirlik sóz mádeniyatı jámlendi. Hár bir túrkiy xalıqta bul tildiń jergilikli variantları qáliplesip, onda sol tilde sóylewshi xalıqtıń sóylew tili birlikleri aylanısqa qosıldı. XIX ásirdiń ekinshi yarımında Orta Aziyalıq túrkiy ádebiy tiliniń qaraqalpaqsha variantı qálipleskenin yuridikalıq hújjetler menen qaraqalpaq klassik shayırlarınıń qoljazba nusqaları, xalıq dástanlarınıń qoljazba kóshirmeleri dálilleydi. Orta Aziyalıq túrkiy ádebiy tili arab grafikasında jazılǵan epikalıq shıǵarmalar «Alpamıs», «Edige» tiline az tásir etken bolsa, Ájiniyaz shıǵarmaları hám rásmiy hújjetlerdiń tiline kúshli tásir jasaǵanın kóremiz [1]. Berdaq Ǵarǵabay ulı qaraqalpaq xalqınıń awızeki sóylew tiline tiykarlana otırıp, ádebiy dóretiwshiliktiń qaraqalpaq xalqında qáliplesken awızeki túrinde kóplegen shıǵarmalar dóretken, duwtarǵa salıp aytıp baqsıshılıq penen de shuǵıllanǵan. Shayır óziniń hár bir sóziniń xalıq ushın túsinikli bolıwına háreket etken, «Ózim amiy, tilim túrkiy, Joqtı arab-parsım meniń», – dep jazǵan. Solay bolsa da, Berdaqtıń «Jaqsıraq», «Xalıq ushın», «Aqıbet», «Pana ber», «Shejire» hám

«Xorezm» poemalarında Orta Aziyalıq túrkiy ádebiy tiliniń tásiri ayqın kózge taslanadı. Al, Ájiniyaz óziniń dóretiwshiliginde shıǵıs klassikleriniń kórkem shıǵarma dóretiw sheberligin tereń ózlestirgeni menen ajıralıp turadı. Ulıwma xalıqlıq til tiykarında qaraqalpaq milliy ádebiy tiliniń qáliplesiwinde sol dástúrlerden ádebiy til talaplarına sáykes paydalanıw arqalı qaraqalpaq ádebiy tiliniń ulıwma NUKUS · 2026

xalıqlıq normalarınıń turaqlasıwında qaraqalpaq ádebiyatı klassikleriniń ishinde Ájiniyaz shayırdıń ornı girewli boldı. Ol qaraqalpaq ádebiyatına túrkiy tilles xalıqlar ushın ortaq bolǵan jazba ádebiy til dástúrlerin alıp kirdi. Ájiniyaz óz zamanınıń jetik sóz sheberi bolıp, sol dáwirdegi qaraqalpaq tiliniń oǵada bay leksikalıq, semantikalıq-stillik múmkinshiliklerin tereń ózlestirgen hám X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

olardan sheberlik penen óz ornında paydalana bilgen. Ájiniyaz shayırdıń ádebiy dóretpeleriniń poetikalıq tiline baqlaw júritiwde onıń xalıqlıq til baylıqlarınan puqta paydalanǵanlıǵı, xalıqlıq til onıń dóretpeleriniń tiykarǵı quralı sıpatında xızmet atqarǵanlıǵı, hár qanday obrazlılıq, tásir etiwshilik sol til baylıqlarınıń sheber qollanılıwında ekenligi ayqın kórinedi. Ájiniyaz – sóz tańlaw hám mánilik jaqtan sózlerdi bayıtıp qollanıwda, onı kórkem súwretlew quralına aylandıra biliwde óz sheberligin kórsetken ájayıp kórkem sóz ustası. Shayır shıǵarmalarınıń tili – qaraqalpaq tiliniń sózlik quramına tiykarlanǵan obrazlı, kórkem til. Onda ulıwma qaraqalpaq ádebiy tilindegi túrli leksikalıq qatlamlarǵa tán birlikler keń paydalanılǵan. Onıń shıǵarmalarınıń tili qaraqalpaq jazba ádebiy tiliniń payda bolıw « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

hám qáliplesiw ózgesheliklerin, basqıshların úyreniwde úlken derek sıpatında xızmet etedi.

Ájiniyaz shıǵıstıń klassik poeziyasın eń jetik bilgen, onıń ásirler boyı qáliplesken uzaq dástúrlerin hám tájiriybelerin tereń ózlestirgen shayır sıpatında qaraqalpaq klassik poeziyasın janr hám forma jaǵınan da, kórkemlik tárepten de hár tárepleme bayıttı, onıń jazba ádebiyatın keńnen tereńlestirdi. Onıń qosıqlarında pikirdi kórkemlep bayanlaw joqarı dárejege kóterildi. Tildiń kórkemlew qurallarınan sheber paydalanıwı, tilge ruwxıy-estetikalıq qubılıs sıpatında qatnas jasawı, sózlerdi sheberlik penen paydalanıwı jaǵınan Ájiniyaz dóretiwshiligi ayrıqsha orın iyeleydi. Ol óz dóretiwshiliginde shıǵıs klassikleriniń poeziyasınıń kórnekli wákilleri – Nawayı, Fizuliy, Maqtımqulı hám túrkiy xalıqları arasına qoljazba túrde tarqalǵan qıssalardı tereń úyrengen, olardı rawajlandırǵan, bayıtqan. Bul tuwralı prof. D.Nasırov «Berdaq hám Ájiniyaz shıǵarmalarında kitabıy tilge tán bolǵan sózler ushırasqanı menen, tiykarınan, olardıń shıǵarmalarınıń tilin ulıwma xalıqlıq qaraqalpaq sóylew tiliniń sheberlik penen qayta islengen túri» – dep jazadı hám bul shayırlardıń qaraqalpaq jazba ádebiy tiline qosqan úlesin joqarı bahalaydı [21]. Solay etip, Ájiniyaz óz zamanındaǵı túrkiy xalıqlar mádeniyatına, ádebiyatına ortaqlıǵın birinshi bolıp dálillegen belgili dárejede aǵartıwshı, oyatıwshı, qaraqalpaq ádebiyatı ushın renesanslıq-oyatıwshılıq ruwxındaǵı miyrasların dóretken shayır sıpatında dúnyaǵa keldi.

Haqıyqatında da, Ájiniyaz dóretpeleriniń mazmunı, ol mazmundı beriw formaları, ásirese, tiliniń ózgeshelikleri menen ajıralıp turadı. Ájiniyaz – qaraqalpaq ádebiy tilin hár tárepleme bayıtqan, tildi kórkemlik jaqtan joqarı dárejege, jańa basqıshlarǵa alıp shıqqan hám rawajlandırǵan qaraqalpaq ádebiyatınıń kórnekli shayırı. Bul haqqında akad. H.Hamidov bılay jazadı: «XVIII – XIX ásirlerdegi qaraqalpaq shayırlarınıń ishinde óziniń dóretpeleri hám tili boyınsha ayrıqsha kózge túsetuǵın shayır – Ájiniyaz Qosıbay ulı. Onıń shıǵarmalarında, tilinde shıǵıstıń tásiri kóbirek seziledi. … Ol jergilikli ana tilin jaqsı biliwi menen birge, sol zamannıń elikleytuǵın úlgisi bolǵan shıǵıs mádeniyatın, tillerin hám Orta Aziyalıq jazba ádebiy túrkiy tilin jaqsı bilgen hám onı óz ana tili – qaraqalpaq tili menen NUKUS · 2026

baylanıstıra alǵan. Ájiniyazdıń taǵı da ózgesheliginiń biri – onıń tvorchestvosınıń jazba ádebiy tilge qatnaslıǵı. Onıń usı traditsiyaǵa tikkeley qatnasın, sońǵı jılları tabılǵan shıǵarmalarınıń qoljazba nusqaları tolıq ayqınlaydı» [28]. Sonday-aq, filologiya ilimleriniń doktorı N.Dáwqaraev: «Ájiniyaz XIX ásirdiń basqa shayırlarınday jay sawatlı adam emes. Ol arab, parsı tilin, ózbekshe eski ádebiy tildi X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

jaqsı bilgen» [9], – dep jazadı. Al, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı I.Yusupov: Ayt, sen, Ájiniyazdıń qosıqlarınan! Jılasın yar ıshqı bawırın keskenler, Eńiresin elinen ayra túskenler, Ayt, sen, Ájiniyazdıń qosıqlarınan! Juldızlardı jerge úńiltpek bolsań, Jaman shayırlardı túńiltpek bolsań, Eger men ólgende tiriltpek bolsań, Ayt, sen, Ájiniyazdıń qosıqlarınan! – dep ullı talant iyesine degen tereń « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

húrmetin bildiredi. Juwmaq. Tereń bilim hám ilim, joqarı mádeniyat, mánawiyat iyesi bolǵan Ájiniyaz shıǵıs poeziyası dástúrlerine súyengen halda, qaraqalpaq qosıq janrın filosofiyalıq jaqtan bayıttı, shuwmaqlarǵa saltanatlı, ájayıp, tilsimli, ráńbáreń túr baǵıshladı, qaraqalpaq jazba ádebiyatın jańa, burın kórilmegen basqıshqa kótergen qábiletli talant iyesi. Onıń shıǵarmaları tutası menen XIX ásir qaraqalpaq poeziyasınıń gúltajı esaplanadı. Shayır qosıqlarınıń qay-qaysısı da tereń lirizm menen qandırılǵan, adamnıń ishki tuyǵı-sezimlerin tolqınlandırıp jiberetuǵın qúdiretke iye bolıp, olardan hár bir oqıwshı ruwxıy mádet aladı, ilhamlanadı. Solay etip, Ájiniyaz shıǵarmalarınıń tili XIX ásirdegi qaraqalpaq milliy ádebiy tiliniń rawajlanıw baǵdarların tolıq sáwlelendirip, qaraqalpaq jazba ádebiy tiliniń qáliplesiwinde tiykarǵı orındı iyeleydi.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Абдиназимов Ш. Бердақ шығармаларының тили. – Тошкент: Фан, 2006. – B.29. 2. Айымбетов Қ. Қарақалпақ фольклоры. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1977. – B.127- 128, 157-158; Халық даналығы. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1988. – B.170-172. 3. Алламбергенов К. Қарақалпақ әдебиятында айтыс. – Нөкис, 1989. – B.5-82, 94-97; Әжинияз – айтыс шебери // Қарақалпақстан муғаллими. – Нөкис, 1999. – № 3-4; Руўхый гөззаллық тымсалы // Илим ҳәм жәмийет. – Нөкис, 2013. – № 3. 4. Атаханов Б. Әжинияз шығармаларын оқытыўдың айырым мəселелери // Қарақалпақстан муғаллими. – Нөкис, 1992. – №2. – B. 82-84. 5. Әлеўов Ө. Әжинияздың жəмийетлик-педагогикалық көз қарасларынан // Қарақалпақ тилинде оқыйтуғын мектеплердиң муғаллимлери ушын методикалық жəрдем. – Нөкис-Ташкент, 1976; Әжинияздың ағартыўшылық ойлары. – Нөкис, 1982; Әжинияздың эстетикалық көз-қараслары // Еркин Қарақалпақстан. – Нөкис, 1992, 28-ноябрь;

Қарақалпақстанда тəлим-тəрбиялық ойлардың қəлиплесиўи ҳəм раўажланыўы. – Нөкис, 1993, – B.321-323; Әжинияз оқыў – билим ҳаққында // Илимий-методикалық топлам. – Нөкис, 1976. – B.190-193. 6. Базарбаев Ж. Адам улы адам қəдирин билмесе // Әмиўдəрья. – Нөкис, 1999. – №5- 6. – B.4-8. Бу дунëнинг кўрки // Ўзбекистон адабиëти ва санъати.1999. 17-декабрь; Әжинияз поэзиясында инсан философиясы // Қарақалпақ тил билими ҳәм әдебияттаныўы NUKUS · 2026

мәселелери. – Нөкис, 2014. – № 2.– B.9-18; Инсан қәдириниң жапакеши // Илим ҳәм жәмийет. – Нөкис, 2004. – № 1; Әжинияз шайырдың туўылған сәнеси ҳаққында бирер сөз // Илим ҳәм жәмийет. – Нөкис, 2010. – № 1-2; Әжинияздың сөз маржанлары – бийбаҳа байлық // Еркин Қарақалпақстан. – Нөкис, 2004. 5-июль; Әжинияз лирикасының мухаббат философиясы // Қарақалпақстан жаслары. – Нөкис, 2004. 12-август. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

7. Байниязов Қ. Қосықтың күши. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1977. 8. Генжемуратов Б. Әжинияз лирикасының поэтикасы. – Нөкис: Билим, 1997. 9. Дəўқараев Н. Шығармаларының толық жыйнағы. 3-том. – Нөкис, 1979. – B.83. 10. Дәўқараев Н. Революциядан бурынғы қарақалпақ классиклери дөретпелери: филол. фан. номз. дис... автореф. – Тошкент, 1946. 11. Жəримбетов Қ. Ашық Зийўар. – Нөкис: Билим, 1998; XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы. – Нөкис: Билим, 2004. 12. Жәримбетов Қ. Әжинияз поэзиясының көркем-эстетикалық дәреклери // Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик университетиниң Хабаршысы. – Нөкис, 2015. – № 2. – B. 110. 13. Исмайлова А. Мектеплерде Әжинияз шығармаларын оқытыў мəселесине // Еркин Қарақалпақстан. – Нөкис, 1994. 13-сентябрь. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

14. Камалов С. , Кошанов Ә. Қарақалпақстан тарийхы. – Нөкис, 1993. – B.170. 15. Қəлимбетов Б. Әжинияз лирикасы. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1981. 16. Қайырбаев Ж. Әжинияздың нəсият қосықлары ҳəм олардың тəлим ислеринде алатуғын орны //Қарақалпақстан муғаллими. – Нөкис, 1999. – №3-4. – B.12-15. 17. Қарлибаева Г. Ажиниёз асарлари тилининг фонетик-морфологик тавсифи: филол. фан. номз. дис… автореф. – Нукус, 2002; Ажиниёз асарлари тилининг семантик-стилистик хусусиятлари: филол. фан. докт.. дис… автореф. – Нукус, 2017; A’jiniyaz shi’garmalari tilinin’ fonetikali’q ha’m morfologiyali’q si’patlamasi’. – No’kis: Qaraqalpaqstan, 2012; Әжинияз шығармалары тилиниң семантика-стилистикалық өзгешеликлери. Монография. Нөкис: Карақалпақстан, 2017; Ájiniyaz shıǵarmaları tili. Monografiya. – No’kis: Bilim, 2024. 18. Қурамбаев К. Кеўил-кеўилден суў ишер // Илимий изертлеўлер. – Нөкис, 1991.– B.33-62; Взаимное обогащение литератур. – Нукус, 1993. 19. Мəмбетов К. Әжинияз (илимий очерк). – Нөкис: 1994; Қарақалпақ əдебиятының мақтанышы // Еркин Қарақалпақстан. – Нөкис, 1995. 30-март. 20. Муртазаев А. Шайырдың муҳаббаты. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1988. 21. Насыров Д.С. Становление каракалпакского общенародного разговорного языка и его диалектная система. – Нукус-Казань, 1976. – С.233. 22. Пахратдинов А. Әжинияз шайырдың көркемлик дүньясы. – Нөкис: Qaraqalpaqstan, 2014. 23. Пирназаров А. Күнхожа, Әжинияз, Сыдық шығармаларында қолланылған дөретиўшилик усыллар. – Нөкис: Билим, 2000. 24. Сейтова З. Әжинияздың эстетикалық көз қараслары // Қарақалпақстан муғаллими. – Нөкис, 1999. – №1-2. – B.53-56. 25. Султанов Қ. Инсан қүдирети. – Нөкис, 1992. 26. Тлеўмуратов М. Қарақалпақ ҳəм өзбек халықларының мəдений байланысларының тарийхынан. – Нөкис, 1993. – B.15-16. 27. Ҳайитметов А. Ажиниëз ўзбек адабиëти кўзгусида // Ўзбек тили ва адабиëти. – Тошкент, 2000. – №1. – B.3-7.

28. Ҳамидов Ҳ. Қарақалпақ тили тарийхының очерклери. –Нөкис: Қарақалпақстан, 1974. – B.247. 29. Юсупова П. Әжинияз шығармаларын көркем оқытыў // Қарақалпақстан муғаллими. – Нөкис, 1994. 19-ноябрь. NUKUS · 2026 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »