Qaraqalpaqstan Respublikasında úlken jastaǵı hayal-qızlardıń kásiplik, intellektuallıq hám jámiyetlik belsendiligi turmıs sapası resursı sıpatında

Maqalada úlken jastaǵı hayal-qızlardıń kásiplik, intellektuallıq hám jámiyetlik belsendiligi Qaraqalpaqstan Respublikasında turmıs sapasın saqlawdıń sociallıq mexanizmi sıpatında kórip shıǵılǵan. Izertlewdiń aktuallıǵı úlken jastaǵı xalıq toparları sanınıń demografiyalıq kóbeyiwi, qartayıp atırǵan xalıq strukturasında hayal-qızlardıń áhmiyetli ornı, sonday-aq, kekselerdi sociallıq qollap-quwatlaw obyekti sıpatında kóz-qarastan sociallıq turmıstıń belsendi subyekti sıpatında túsiniwge ótiw zárúrligi menen baylanıslı. Qaraqalpaqstannıń kásiplik hám jámiyetlik talapların saqlap qalıp atırǵan jumıs islep atırǵan kekse jastaǵı hayal-qızlar, hayal ilimpazlar, pedagoglar, jazıwshılar, jurnalistler hám mádeniyat xızmetkerlerine ayrıqsha itibar qaratıldı. Gúlaysha Esemuratova, Sarıgúl Bahadırova, Rawiya Esemuratova, Ayımxan Shamuratova hám basqa da region wákilleri mısalında kásiplik, intellektuallıq hám mádeniy kapitaldı úlken jasta saqlaw formaları tallanadı. Izertlew materialları retinde rásmiy statistikalıq maǵlıwmatlar, belsendi qartayıw hám turmıs sapası boyınsha zamanagóy izertlewler, qaraqalpaqstanlı hám ózbekstanlı izertlewshilerdiń ilimiy basılımları, sonday-aq, biografiyalıq hám institucionallıq derekler xızmet etken. Analiz hám sintez, salıstırmalı, statistikalıq hám kontent-analiz, biografiyalıq hám sociogerontologiyalıq qatnas usıllarınan paydalanılǵan. Kásiplik uzaq jasaw, ustazlıq, jámiyetlik hám mádeniy jumıslarda qatnasıw, bilim beriw hám áwladlar aralıq óz-ara tásirlesiw úlken jastaǵı hayal-qızlardıń sociallıq integraciyası hám turmıs sapasınıń áhmiyetli resursları sıpatında qaralıwı múmkin ekenligi kórsetilgen.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 804–812 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Kamalova Xatira Sabirovna. Qaraqalpaqstan Respublikasında úlken jastaǵı hayal-qızlardıń kásiplik, intellektuallıq hám jámiyetlik belsendiligi turmıs sapası resursı sıpatında // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10- oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 804– 812. – DOI: https://doi.org/10.66073/ ReFocus-Conf/0910160

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

UDK: 316.346.32-053.9 QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASINDA ÚLKEN JASTAǴI HAYAL-QIZLARDIŃ KÁSIPLIK, INTELLEKTUALLIQ HÁM JÁMIYETLIK BELSENDILIGI TURMIS SAPASI RESURSI SIPATINDA Kamalova Xatira Sabirovna sociologiya ilimleriniń kandidatı, docent Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Nókis, Ózbekstan. khatira_sab@mail.ru Annotaciya: Maqalada úlken jastaǵı hayal-qızlardıń kásiplik, intellektuallıq hám jámiyetlik belsendiligi Qaraqalpaqstan Respublikasında turmıs sapasın saqlawdıń sociallıq mexanizmi sıpatında kórip shıǵılǵan. Izertlewdiń aktuallıǵı úlken jastaǵı xalıq toparları sanınıń demografiyalıq kóbeyiwi, qartayıp atırǵan xalıq strukturasında hayal-qızlardıń áhmiyetli ornı, sonday-aq, kekselerdi sociallıq qollap-quwatlaw obyekti sıpatında kóz-qarastan sociallıq turmıstıń belsendi subyekti sıpatında túsiniwge ótiw zárúrligi menen baylanıslı. Qaraqalpaqstannıń kásiplik hám jámiyetlik talapların saqlap qalıp atırǵan jumıs islep atırǵan kekse jastaǵı hayal-qızlar, hayal ilimpazlar, pedagoglar, jazıwshılar, jurnalistler hám mádeniyat xızmetkerlerine ayrıqsha itibar qaratıldı. Gúlaysha Esemuratova, Sarıgúl Bahadırova, Rawiya Esemuratova, Ayımxan Shamuratova hám basqa da region wákilleri mısalında kásiplik, intellektuallıq hám mádeniy kapitaldı úlken jasta saqlaw formaları tallanadı. Izertlew materialları retinde rásmiy statistikalıq maǵlıwmatlar, belsendi qartayıw hám turmıs sapası boyınsha zamanagóy izertlewler, qaraqalpaqstanlı hám ózbekstanlı izertlewshilerdiń ilimiy basılımları, sonday-aq, biografiyalıq hám institucionallıq derekler xızmet etken. Analiz hám sintez, salıstırmalı, statistikalıq hám kontent-analiz, biografiyalıq hám sociogerontologiyalıq qatnas usıllarınan paydalanılǵan. Kásiplik uzaq jasaw, ustazlıq, jámiyetlik hám mádeniy jumıslarda qatnasıw, bilim beriw hám áwladlar aralıq óz-ara tásirlesiw úlken jastaǵı hayal-qızlardıń sociallıq integraciyası hám turmıs sapasınıń áhmiyetli resursları sıpatında qaralıwı múmkin ekenligi kórsetilgen. Tayanısh sózler: kekse hayallar, úlken jastaǵı hayallar, turmıs sapası, belsendi uzaq ómir súriw, sociallıq belsendilik, sociallıq belsendilik, kásiplik jumıs, ilimpaz hayal-qızlar, ustazlıq, áwladlararalıq birge islesiw, mádeniy kapital, Qaraqalpaqstan Respublikası. KIRISIW (ádebiyatlardıń sholıwı) Xalıqtıń qartayıwı zamanagóy jámiyettiń áhmiyetli demografiyalıq hám sociallıq tendenciyalarınan biri esaplanadı. Ózbekstan ushın bul mashqala úlken jastaǵı xalıq úlesiniń áste-aqırın artıp barıwı múnásibeti menen barǵan sayın úlken áhmiyetke iye bolmaqta. Ásirese, úlken jastaǵı hayallardıń jaǵdayı ayrıqsha dıqqattı talap etedi, sebebi hayallardıń ómiriniń kóbirek sozılıwı aqıbetinde olardıń úlken jastaǵı úlesi ádette erkekler úlesinen joqarı boladı.

Ózbekstan Respublikası Milliy statistika komitetiniń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı jámi hayal-qızlar sanında miynetke jaramlı jastan joqarı bolǵan hayal-qızlardıń úlesi 2010-jıldaǵı 8,1 procentten 2026-jılda 14,3 procentke kóbeydi [1]. Solay etip, kórip shıǵılıp atırǵan dáwirde usı jastaǵılardıń salmaǵı altı procent punktten kóbirek artqan. Sonıń menen birge, Qaraqalpaqstanda 65 hám onnan joqarı jastaǵı hayallar sanı 2026-jılı 63 mıńnan aslam adamǵa jetti [1]. NUKUS · 2026

Demografiyalıq ózgerisler kekselerge baylanıslı sociallıq siyasattıń mazmunın qayta kórip shıǵıw zárúrligin keltirip shıǵaradı. Aktiv qartayıwdıń zamanagóy koncepciyası boyınsha kekselik sociallıq, ekonomikalıq, mádeniy hám intellektual belsendiliktiń avtomatikalıq túrde toqtawın bildirmewi kerek. Birlesken Milletler Shólkeminiń Evropa ekonomikalıq komissiyası X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

qatnasıwında islep shıǵılǵan jedel qartayıw indeksi sheńberinde jedel qartayıw jumıs penen bántlik, jámiyetlik turmısta qatnasıw, erkin turmıs hám úlken jasta insan potencialın júzege shıǵarıw ushın sharayat jaratıw arqalı kórip shıǵıladı [2]. Bul qatnas jası úlken hayallardı izertlew ushın principiallıq áhmiyetke iye, sebebi turmıs sapasın tek materiallıq támiynat yamasa densawlıq jaǵdayı emes, al insannıń sociallıq qatnasıw dárejesi nátiyjesi sıpatında kórip shıǵıwǵa múmkinshilik beredi. "Shańaraq hám gender" ilimiy-izertlew institutı hám YUNFPA qatnasıwında tayarlanǵan "Uzbekistan's Active Ageing Index" izertlewi Ózbekstan ushın bul baǵdardı rawajlandırıwda áhmiyetli basqısh boldı. Onda aktiv qartayıwdıń tórt tiykarǵı ólshemi ajıratıp kórsetilgen: bántlik, jámiyetlik turmısta qatnasıw, erkin « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

hám qáwipsiz turmıs, aktiv qartayıw ushın potencial hám qolaylı ortalıq [2, 6-30-b.].

N. Egamberdieva, X. Abduraxmanov, G. Ruzieva, D. Yulchieva hám G. Raxmanovalardıń 2025-jılı basıp shıǵarılǵan izertlew nátiyjeleri ayrıqsha qızıqlı bolıp esaplanadı. Aktiv qartayıwdıń ulıwma indeksi 34,9 balldı, jámiyetlik turmısta qatnasıw kórsetkishi 44,9 balldı, bántlik kórsetkishi 11,0 balldı quraǵan. Bunda áhmiyetli gender ayırmashılıqlar anıqlandı: hayallardıń bántlik kórsetkishi 6,5 balldı, erkeklerde bolsa 16,3 balldı quradı [3, 3175-3190-b.]. Bul izertlewdiń tańlamasına Qaraqalpaqstan kirmegenligin, sonıń ushın onıń nátiyjelerin respublika xalqına mexanikalıq túrde ótkeriw kerek emesligin atap ótiw zárúr. Biraq, olar mashqalanıń ulıwma respublikalıq kontekstin anıqlaw imkaniyatın beredi.[3] S.D. Xojaevtıń izertlewleri de Ózbekstanda kekselerdiń turmıs tárizi sociallıq qatnasıqlar sisteması, shańaraqlıq baylanıslar, ekonomikalıq jaǵday, densawlıq halatı, jámiyetlik turmısta qatnasıw imkaniyatları menen baylanıslılıǵın kórsetedi [4, 16-25 b.]. Demek, sociallıq belsendilik adamnıń úlken jastaǵı sociallıq beyimlesiwiniń óz aldına faktorı sıpatında qaralıwı múmkin.

Bul mashqalanıń gender tárepi xalıqaralıq izertlewler menen tastıyıqlanbaqta. 49 izertlewdi óz ishine alǵan C. Denton hám birgeliktegi avtorlardıń sistemalı sholıwı jası úlken adamlardıń sociallıq belsendiliginiń formaları hám intensivliginde gender ayırmashılıqlardıń bar ekenligin kórsetedi [5]. Sonday-aq, S. Duri hám birgeliktegi avtorlardıń izertlewi kesh jastaǵı subyektiv abadanlıq penen baylanıslı sociallıq hám basqa da belsendiliklerde erkekler hám hayallar arasındaǵı ayırmashılıqlardı anıqladı [6].

Qaraqalpaqstan ushın bul másele ayrıqsha mazmunǵa iye. Bul jerde hayal-qızlardıń sociallıq belsendiligi tek ǵana bántliktiń zamanagóy túrleri menen emes, al milliy mádeniyat, til, ádebiyat, kórkem óner hám tariyxıy estelikti saqlaw menen de baylanıslı. S.J. Allamuratovanıń izertlewi Qaraqalpaqstan hayal-qızlarınıń kásiplik iskerligine hám olardıń ilim, mádeniyat, sociallıq-ekonomikalıq taraw, isbilermenlik hám jámiyetlik shólkemlerdi rawajlandırıwdaǵı qatnasına baǵıshlanǵan [7]. Avtor NUKUS · 2026

1990-jıllardıń ortalarına kelip aqılıy miynet penen shuǵıllanıwshı hayal-qızlardıń sanı ádewir kóbeygenligin, ilim, ádebiyat hám mádeniyattıń belgili wákilleri sıpatında Rawiya Esemuratova, Gúlaysha Esemuratova, Sarıgúl Baxadırova, Gúlparshın Sırımbetova, Tamara Doshumova hám basqalardıń atların atap ótedi [7, 25-26 b.]. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Solay etip, Qaraqalpaqstan tariyxı hayal-qızlardıń kásiplik uzaq ómir súriwin úyreniw ushın úlken materialǵa iye. Ásirese, úlken jasta ilimiy, ádebiy, pedagogikalıq, redaktorlıq yamasa mádeniy jumıstı dawam ettirgen hayallardıń ómirbayanları bahalı esaplanadı. Materiallar hám usillar Izertlew materialları tómendegilerden ibarat: Ózbekstan Respublikası Milliy statistika komitetiniń rásmiy statistikalıq maǵlıwmatları; Ózbekstanda jedel qartayıw boyınsha izertlew materialları; kekselerdiń turmıs sapası hám sociallıq belsendiligi mashqalaları boyınsha ilimiy basılımlar; sociallıq belsendiliktiń gender « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

ayırmashılıqları boyınsha zamanagóy izertlewler; qaraqalpaqstanlı izertlewshilerdiń hayal-qızlar tariyxı hám házirgi jaǵdayı boyınsha basılımları; Qaraqalpaqstanlı hayal ilimpaz hám mádeniyat xızmetkerleri haqqındaǵı ilimiy biografiyalıq basılımlar; Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi hám regionnıń bilimlendiriw mákemeleri materialları.

Izertlewde analiz hám sintez, salıstırmalı hám statistikalıq, kontent-analiz, biografiyalıq hám sociogerontologiyalıq qatnas usıllarınan paydalanılǵan.

Biografiyalıq metod ayrıqsha áhmiyetke iye, sebebi hayal-qızlardıń kásiplik biografiyaları statistikalıq kórsetkishlerde barlıq waqıtta da sáwlelenbeytuǵın sociallıq belsendilik formaların anıqlaw imkanın beredi.

Izertlew sheńberinde úlken jastaǵı hayaldıń sociallıq belsendiligi tómendegi komponentlerdiń jıyındısı sıpatında kórip shıǵıladı: - kásiplik xızmet; - ilimiy hám intellektuallıq jumıs; - jámiyetshilik qatnasıwı; - ustazlıq; - mádeniy-dóretiwshilik jumısı; - áwladlar aralıq birge islesiwde qatnasıw; - mádeniy miyrastı saqlaw hám jetkerip beriw.

Usınılıp atırǵan konceptual model tómendegishe kóriniske iye: kásiplik hám intellektuallıq potencial → jámiyetlik talap → ustazlıq hám tájiriybe beriw → áwladlararalıq integraciya → sociallıq ózine tánlikti saqlaw → turmıs sapası. Nátiyjeler 1. Jası úlken jumısshı hayal sociallıq belsendilik subyekti sıpatında. Qartayıwǵa bolǵan zamanagóy qatnas jası úlkenlikti tek ǵana ǵárezlilik dáwiri dep esaplawdan waz keshiwge imkaniyat beredi. Hayal-qızlardıń bir bólegi ushın pensiya jasına jetiwi kásiplik jumısın toqtatıwdı ańlatpaydı. Ózbekstanda aktiv qartayıw boyınsha ótkerilgen izertlewde bántlik tarawındaǵı áhmiyetli gender ayırmashılıǵı anıqlandı: 55 jastan joqarı isleytuǵın respondentler arasında hayallar 32,1%, erkekler 67,9% ti quradı [3, 3181-b.]. Sonıń NUKUS · 2026

menen birge, jámiyetlik turmısta qatnasıw kórsetkishi bántlik kórsetkishinen ádewir joqarı bolǵan [3]. Bul kekseniń sociallıq belsendiligi tek ǵana haqı tólenetuǵın jumıstıń bar ekenligi menen ólshew múmkin emesligin ańlatadı. Hayal-qızlar ustazlıq, ilimiy jumıs, oqıtıwshılıq, másláhát beriw, jurnalistika, ádebiy dóretiwshilik, jámiyetlik shólkemlerdegi jumıs, mádeniy-aǵartıwshılıq X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

jumıs, jaslarǵa kásiplik kónlikpelerdi úyretiw arqalı sociallıq belsendi bolıp qala aladı. Bul, ásirese, joqarı bilim hám kásiplik mamanlıqqa iye hayal-qızlar ushın ayrıqsha áhmiyetke iye. 2. Gúlaysha Esemuratova: ádebiyat hám jurnalistika arqalı kásiplik uzaq jasaw. Bunıń eń ayqın mısallarınan biri qaraqalpaq jazıwshısı Gúlaysha Esemuratovanıń ómiri hám miynet jolı bolıp tabıladı. Onıń mısalı házirgi izertlew ushın principiallıq áhmiyetke iye, sebebi jazıwshınıń kásiplik belsendiligi ádebiyat, jurnalistika, redaktorlıq jumıs hám jámiyetlik jumıstı birlestirgen. Onıń kásiplik ómir bayanında "Aral qızları" jurnalınıń ayrıqsha ornı bar. Qaraqalpaqstannıń aymaqlıq baspasóz tarawınıń rawajlanıwın úyreniwde jurnal « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

1991-jıldıń mart ayında shólkemlestirilgenligi, Gúlaysha Esemuratova onıń bas redaktorı hám shólkemlestiriwshisi bolǵanlıǵın kórsetedi. Basılım dáslep hayal-qızlar jumısı menen baylanıstırılǵan bolsa da, mazmunı ádewir keń edi: jurnal betlerinde respublikanıń áhmiyetli sociallıq-ekonomikalıq mashqalaları, áwladlar arasındaǵı qatnasıqlar, hayal-qızlar hám jaslardıń jaǵdayı kóterilgen [8, 1020-1021- b.]. Bul fakt, ásirese, kekse hayallardıń sociallıq belsendiligi koncepciyası kózqarasınan ayrıqsha áhmiyetke iye. Esemuratovanıń redaktorlıq jumısı tek ǵana kásiplik bántlikten ibarat emes edi. Ol hayal-qızlar, jaslar, shańaraq hám jámiyettiń mashqalaları dodalanıwı múmkin bolǵan jámiyetlik málimleme mákanın jarattı. Solay etip, bir hayaldıń kásiplik iskerligi multiplikativ sociallıq effektke iye bolǵan. Gúlaysha Esemuratovanıń ádebiy miyrası da milliylikti saqlaw menen baylanıslı. B. Turımbetovtıń izertlewinde onıń shıǵarmalarında qaraqalpaq xalqınıń milliy dástúrleri, tili, ádep-ikramlılıq qádiriyatları, dúnyaǵa kózqarasınıń ózgeshelikleri hám tariyxıy yadı sáwlelengeni kórsetilgen [9]. Demek, G. Esemuratovanıń jumısın bir waqıttıń ózinde bir neshe ólshemde talqılaw múmkin: kásiplik belsendilik → málimleme mákanın jaratıw → hayal-qızlardıń sociallıq belsendiligin qollap-quwatlaw → áwladlararalıq qarım-qatnas → mádeniy estelikti saqlaw. Áne usınday kóp ólshemlilik onıń kásiplik biografiyasın sociallıq áhmiyetke iye bolǵan kásiplik uzaq jasawdıń mısalı sıpatında kórip shıǵıwǵa múmkinshilik beredi. 3. Sarıgúl Bahadırova – ilimpaz, jazıwshı, ustaz. Ánjuman temasına Sarıgúl Bahadırovanıń kásiplik ómirbayanı jáne de tikkeley baylanıslı.

Z.U. Bekbergenovanıń házirgi ilimiy baspasında S. Baxadırova filologiya ilimleriniń doktorı, professor, Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen ǵayratker, Beruniy atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı, folklorshı ilimpaz, ádebiyattanıwshı, jazıwshı, jurnalist hám ustaz sıpatında xarakterlenedi [10, 190-196-b.]. S. Bahadirova N. Davqaraev atındaǵı Til hám ádebiyat institutında 48 jıl NUKUS · 2026

miynet etip, 1991-2007-jılları laboranttan institut direktorlıǵına shekemgi jolın basıp ótken [10, 191-b.]. Ol 1970-jılı kandidatlıq, 1987-jılı doktorlıq dissertaciyasın jaqlap, 2005-jılı professor ilimiy ataǵın aldı [10, 191-195 b.]. Bahodirovanıń tek ǵana ilimiy miyrası emes, al ustazlıq jumısı da temamız ushın ayrıqsha áhmiyetke iye. Onıń basshılıǵında izertlewshilerdiń bir neshe X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

áwladları tayarlandı, ózi bolsa ilimiy keńeslerdiń jumısında, jas ilimpazlardı tárbiyalawda qatnastı [10, 194-195 b.]. Solay etip, onıń kásiplik belsendiligi áwladlar aralıq xarakterge iye. Ilimiy tájiriybe individual jetiskenlik bolıp qalmay, basqa izertlewshilerge ótkerildi. Sonday-aq, S. Bahadirovanıń ilimiy jumısın ádebiy dóretiwshilik penen birge alıp barǵanı da itibarǵa ılayıq. Ol ilimiy monografiyalar hám kóplegen kórkem shıǵarmalardıń avtorı bolıp, onıń izertlewleri qaraqalpaq folkloristikası hám ádebiyattanıwınıń rawajlanıwına úles bolıp qosıldı [10, 192-196-b.]. Usı izertlewimiz sheńberinde S. Bahadirova intellektuallıq uzaq jasawdıń mısalın kórsetedi, bunda kásiplik jumıs jeke ózlikti saqlaw, jámiyetlik talap hám « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

tájiriybeni jetkerip beriw mexanizmine aylanadı. 4. Rawiya Esemuratova hám Qaraqalpaqstan ilimiy-til miyrasınıń rawajlanıwı. Jáne bir mısal, Rawiya Esemuratovanıń atı qaraqalpaq filologiyası hám leksikografiyasınıń rawajlanıwı menen baylanıslı. Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń zamanagóy elektron kitapxanasında R. Esemuratova tórt tomlıq "Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi" kitabın dúziwshiler qatarında kórsetilgen. Atap aytqanda, 1984-jılı Nókiste basıp shıǵarılǵan sózliktiń II tomın R. Esemuratova hám M. Kalenderovlar tayarlaǵan [11]. Sonday-aq, sózliktiń III tomında R. Esemuratovanıń dúziw jumıslarında qatnasqanlıǵı jazılǵan [12]. Bul mısal hayal-qızlardıń jámiyetlik áhmiyetke iye iskerliginiń jáne bir forması – tildi saqlaw infrastrukturasın jaratıwdı kórsetedi. Qartayıp baratırǵan jámiyet ushın bunday iskerlik ayrıqsha áhmiyetke iye, sebebi úlken áwlad til, tariyxıy hám mádeniy esteliktiń áhmiyetli tasıwshısı bolıp esaplanadı. 5. Ayımxan Shamuratova: kásiplik jumısı hám jámiyettiń tán alıwı. Kásiplik hám jámiyetlik uzaq jasawdıń áhmiyetli úlgisi SSSR xalıq artisti, aktrisa, qosıqshı hám jámiyetlik ǵayratker Ayımxan Shamuratova bolıp tabıladı. Berdaq atındaǵı mámleketlik akademiyalıq muzıkalı teatrınıń rásmiy veb-saytı onı qaraqalpaq teatr kórkem óneriniń belgili wákillerinen biri sıpatında xarakterleydi. Ol óziniń kóp jıllıq dóretiwshilik jumısı menen qaraqalpaq teatr kórkem óneri mektebiniń qáliplesiwine úles qostı [13]. Shamuratova dóretiwshilik jumıs penen sheklenip qalmadı. Ol respublikanıń jámiyetlik turmısında qatnastı, Nókis qalalıq Keńesi hám Qaraqalpaqstan Joqarǵı Keńesine deputat etip saylandı [14]. Onıń jámiyetshilik tán alıwı, atap aytqanda, Qaraqalpaqstan ASSR xalıq artisti,

Ózbekstan SSR xalıq artisti hám 1968-jılı SSSR xalıq artisti ataqların beriwinde kórindi. Usı izertlew ushın joqarı sıylıqtıń ózi emes, al bir neshe sociallıq rollerdiń birikpesi: professional, dóretiwshi shaxs, jámiyetlik xızmetker, mádeniy tájiriybe iyesi áhmiyetli. NUKUS · 2026

6. Ilimpaz hayal rawajlanıwdıń institucionallıq resursı sıpatında. Qaraqalpaqstan iliminiń tariyxı da aymaqtıń ilimiy-aǵartıwshılıq ortalıǵın qáliplestiriwde hayal-qızlardıń salmaqlı úlesi bar ekenliginen dárek beredi. S. Allamuratovanıń izertlewinde 1990-jıllardıń ortalarına kelip Qaraqalpaqstanda ilimpaz hayal-qızlardıń sanı 500 den asqanlıǵı atap ótiledi. R. Esemuratova, G. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Esemuratova, S. Baxadırova, G. Sırımbetova, T. Doshumova hám basqa da ilim, ádebiyat hám mádeniyat wákillerin ajıratıp kórsetedi [7, 25-b.]. Bul processtiń áhmiyetli nátiyjesi hayal-qızlardıń kásiplik birlespeleriniń qáliplesiwi boldı. Atap aytqanda, Qaraqalpaqstanda hayal-qızlardıń kásiplik hám jámiyetlik belsendiligin rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan "Qaraqalpaqstan ilimpaz hayal-qızları", "Ilimpaz hayal" hám basqa da shólkemler dúzildi [7, 25-26-b.]. Bul individual kásiplik belsendilikten hayal-qızlardıń institutlastırılǵan belsendiligine ótiw haqqında aytıwǵa múmkinshilik beredi. Úlken jastaǵı hayallardıń turmıs sapası ushın bunday kásiplik jámáátler sociallıq baylanıslardı jaratıw, kásiplik ózine tánlikti qollap-quwatlaw hám « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

jámiyetlik jumıstı dawam ettiriw imkaniyatın támiyinlewi menen potencial áhmiyetke iye.

7. Áwladlar aralıq tájiriybe beriw turmıs sapasın qollap-quwatlaw mexanizmi sıpatında. Kórip shıǵılǵan biografiyalıq mısallardı tallaw áwladlar aralıq kásiplik dáldalshılıq dep ataw múmkin bolǵan ayrıqsha mexanizmdi ajıratıwǵa múmkinshilik beredi. Onıń mánisi sonda, jası úlken hayal óziniń toplaǵan bilimleri hám sociallıq baylanıslarınan jas áwlad wákillerin qollap-quwatlaw ushın paydalanadı.

Sarıgúl Bahadırova jaǵdayında – ilimiy basshılıq hám kadrlar tayarlawda, Gúlaysha Esemuratova jaǵdayında – redaktorlıq hám ádebiy jumısta, Rawiya Esemuratova jaǵdayında – til miyrasın saqlaw hám sistemalastırıwda, Ayımxan Shamuratova jaǵdayında – professional teatr kórkem óneri mektebin qáliplestiriwde óz kórinisin tapqan.

Nátiyjede hayal-qızlardıń kásiplik kapitalı jámiyetlik kapitalǵa aylanadı. Bul turmıs sapasın bahalawǵa bolǵan qatnastı túp-tiykarınan ózgertedi. Eger kekse adam tek ǵana sociallıq járdem alıwshı sıpatında qabıl etilse, onda tiykarǵı itibar onıń mútájliklerine qaratıladı. Eger ol jámiyetlik iskerlik subyekti sıpatında qaralsa, onıń qosqan úlesin de esapqa alıw imkaniyatı payda boladı.

Usı mániste turmıs sapasın materiallıq abadanlıq + densawlıq + sociallıq baylanıslar + kásiplik talap + jámiyetlik tán alıw + tájiriybeni ótkeriw imkaniyatı sıyaqlı óz ara tásir nátiyjesi sıpatında kóz aldımızǵa keltiriwimiz múmkin.

Bunda jumıstı dawam ettiriwdi óz-ózinen joqarı turmıs sapasınıń universal kórsetkishi dep esaplawǵa bolmaydı. Miynet ózin-ózi ámelge asırıwdıń ıqtıyarlı forması bolıwı múmkin, biraq materiallıq zárúrlik aqıbetinde májbúriy bolıwı da múmkin. Sonıń ushın kelesi empirik izertlewde ıqtıyarlı kásiplik belsendilik hám májbúriy bántlikti bir-birinen ajıratıw zárúr.

JUWMAQLAR HÁM USINISLAR Ótkerilgen analiz tómendegi juwmaqlardı shıǵarıw imkaniyatın beredi. • Qaraqalpaqstanda úlken jastaǵı hayallardıń úlesi artıp barmaqta, bul bolsa usı topardı NUKUS · 2026

sociallıq hám sociologiyalıq siyasattıń áhmiyetli obyektine aylandırmaqta [1]. • Úlken jastaǵı hayaldıń turmıs sapası onıń densawlıǵı hám materiallıq támiynatı menen sheklenip qalmawı kerek. Sociallıq qatnasıq, kásiplik talap, óziniń áhmiyetliligin seziw, áwladlar aralıq baylanıslar hám belsendilik formaların óz X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

betinshe tańlaw imkaniyatları zárúr áhmiyetke iye. • Kásiplik jumıs pensiya jasına jetkennen keyin dawam etiwi hám jańa formalarǵa aylanıwı múmkin. Ilimpaz hayal-qızlar ushın – ilimiy másláhát hám ustazlıq, pedagoglar ushın – pedagogikalıq tájiriybeni jetkeriw, shıpakerler ushın – másláhát hám ustazlıq jumısı, jazıwshı hám jurnalistler ushın – ádebiy hám redaktorlıq jumısı, mádeniyat xızmetkerleri ushın – kórkem dástúrlerdi saqlaw hám jetkeriw sıyaqlılar bolıwı múmkin. Gúlaysha Esemuratova jámiyetlik áhmiyetke iye bolǵan kásiplik uzaq jasawdıń ibratlı úlgisi bolıp tabıladı. Onıń jazıwshı, jurnalist, shólkemlestiriwshi hám "Aral qızları" jurnalınıń bas redaktorı sıpatındaǵı jumısı hayal-qızlardıń « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

kásiplik belsendiligi basqa hayal-qızlar hám jaslar ushın málimleme hám mádeniy mákan jaratıwı múmkin ekenligin kórsetedi [8, 1020-1021-b.]. Sarıgúl Bahadırova intellektuallıq hám ilimiy uzaq jasawdıń úlgisin kórsetedi. Onıń jumısı ilimiy izertlewler, ádebiy dóretiwshilik, ilimdi shólkemlestiriw hám ustazlıq penen birlestirildi. Onıń jas ilimiy kadrlardı tayarlawdaǵı úlesi ayrıqsha áhmiyetke iye [10, 194-195-b.]. Rawiya Esemuratova hayal-qızlardıń ilimiy-intellektual miynetleriniń milliy tildi saqlawdaǵı áhmiyetin, atap aytqanda, qaraqalpaq tiliniń fundamental túsindirme sózligin jaratıwda qatnasıwı arqalı kórsetedi [11; 12]. Ayımxan Shamuratova kásiplik dóretiwshilik jumıs penen jámiyetlik qatnasıqtı birlestiriw múmkinshiligin kórsetedi hám onıń jumısı qaraqalpaq teatr kórkem óneriniń rawajlanıwına xızmet etti [13; 14]. Usinislar Qaraqalpaqstan Respublikasında jası úlken hayallardıń turmıs sapasın jaqsılaw maqsetinde: - gender ózgesheliklerin ayrıqsha esapqa alǵan halda belsendi uzaq jasaw boyınsha aymaqlıq baǵdarlamalardı islep shıǵıw; - úlken jastaǵı hayal-qızlardıń kásiplik jumısın ıqtıyarlı túrde dawam ettiriwi ushın sharayat jaratıw; - universitetler, mektepler, mádeniyat hám densawlıqtı saqlaw mákemelerinde "gúmis ustazlıq" baǵdarlamaların engiziw; - ustazlıq hám ekspertlik jumıslarda qatnasıwǵa tayar úlken jastaǵı hayal-qızlardıń kásiplik kompetenciyaları boyınsha maǵlıwmatlar bazasın jaratıw; - áwladlararalıq ilimiy, bilimlendiriw hám mádeniy joybarlardı rawajlandırıw;

- ádebiy, jurnalistlik hám mádeniy-aǵartıwshılıq joybarlardı qollap-quwatlaw, olarda kekse áwlad hayal-qızları belsendi avtor hám ustaz sıpatında qatnasadı; - kekselerdiń máhálle hám jámiyetlik birlespeler jumısındaǵı qatnasın keńeytiw; - turmıs sapasın bahalawda sociallıq hám kásiplik talap kórsetkishin esapqa NUKUS · 2026

alıw; - Qaraqalpaqstannıń qala hám awıllıq rayonlarında jumıs islep atırǵan úlken jastaǵı hayal-qızlar boyınsha arnawlı sociologiyalıq izertlewler ótkeriw; - hayal ilimpazlar, pedagoglar, shıpakerler, jazıwshılar hám mádeniyat xızmetkerleriniń kásiplik biografiyasın tabıslı kásiplik uzaq jasaw mexanizmleri X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

haqqındaǵı maǵlıwmatlar deregi sıpatında úyreniw. Solay etip, jası úlken hayallardıń kásiplik hám jámiyetlik belsendiligi tek turmıs sapasınıń individual resursı sıpatında emes, al jámiyetti rawajlandırıw resursı sıpatında da qaralıwı múmkin. Qaraqalpaqstan tájiriybesi úlken áwlad hayal-qızları ilimiy bilim, kásiplik kompetenciyalar, ádebiy miyras, mádeniy estelik hám ádep-ikramlılıq qádiriyatlarınıń tasıwshıları sıpatında qatnasıwǵa uqıplı ekenligin kórsetedi. Gúlaysha Esemuratova, Sarıgúl Bahadırova, Rawiya Esemuratova, Ayımxan Shamuratova hám basqa da wálayat wákilleriniń ómir bayanları bunday qatnasıwdıń túrli formaların kórsetedi. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Usı múnásibet penen sociallıq siyasattıń wazıypası tek ǵana kekse hayallardıń múnásip turmıs dárejesin támiyinlew emes, al olardıń subyektligin saqlap qalıw, tájiriybe almasıw hám jámiyettiń rawajlanıwında qatnasıwın dawam ettiriw ushın sharayatlar jaratıwdan ibarat.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Ózbekstan Respublikası Milliy statistika komiteti. Jámi xalıq sanında miynetke jaramlı jastan joqarı bolǵan xalıqtıń úlesi (hayal-qızlar): Qaraqalpaqstan Respublikası [Elektron resurs]. - 2026. -Qollanıw tártibi: SIAT – Ózbekstan Respublikası Milliy statistika bazası (múrájat etilgen sánesi: 26.09.2026). 2. Gagauz O., Buciuceanu-Vrabie M., Abduramanov Kh., Khodjayev S. Ageing Societies: From the Global and National Challenges to Opening the Opportunities. Uzbekistan's Active Ageing Index. -Tashkent: Scientific Research Institute «Family and Gender», UNFPA Uzbekistan, 2024. -32 p. 3. Egamberdiyeva N., Abdurahmanov Kh., Ruzieva G., Yulchiyeva D., Rahmanova G. Assessing the active aging index in Uzbekistan: Employment, social engagement, and well-being // Edelweiss Applied Science and Technology. -2025. -Vol. 9, №5. -P. 3175-3190. -DOI: 10.55214/25768484.v9i5.7668. 4. Xodjaev S.D. Jiznennıy stil i problemı pojilıx lyudey v Uzbekistane // Sotsiologiya i pravo. -2024. -T. 16, №1. -B. 16-25. -DOI: 10.35854/2219-6242-2024-1-16-25. 5. Denton M., et al. Sex and gender differences in social participation among communitydwelling older adults: a systematic review // Frontiers in Public Health. -2024. -DOI: 10.3389/fpubh.2024.1335692. 6. Dury S., Stas L., Switsers L., Duppen D., Domènech-Abella J., Dierckx E., De Donder L. Gender-related differences in the relationship between social and activity participation and health and subjective well-being in later life // Social Science & Medicine. -2021. -Vol. 270. -Article 113668. -DOI: 10.1016/j.socscimed.2020.113668.

7. Allamuratova S.J. K voprosu o problemax professionalnoy deyatelnosti jenshin Karakalpakstana na sovremennom etape razvitiya nauki, texnologiy // Ilm sarchashmalari. -2020-j. -№1. -B. 24-26. 8. Atajanov H.A. Development trend of regional journal periodicals of the Republic of Karakalpakstan // Theoretical & Applied Science. -2021. -№12(104). -P. 1018-1022. -DOI: 10.15863/TAS.2021.12.104.109. NUKUS · 2026

9. Turımbetov B.Q. Qaraqalpaq ádebiyatında milliy ózlik mashqalası (qaraqalpaq xalıq jazıwshısı G. Esemuratova shıǵarmaları mısalında) // Universum: Filologiya hám kórkem ónertanıw. -2024. -№11 (125). -DOI: 10.32743/UniPhil.2024.125.11.18713. 10. Bekbergenova Z.U. Ilim hám ádebiyatqa baǵıshlanǵan ómiri: Belgili folklorshı hám ádebiyattanıwshı ilimpaz, jazıwshı Sarıgúl Bahadırovanıń 80 jası // Rossiyskaya tyurkologiya. - X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

2024. -№1-2 (42-43). -B. 190-196. -DOI: 10.37892/2712-8121-2024-42-43-190-196. 11. Esemuratova R., Kalenderov M. Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. 4 tomlıq. Tom II. G-K. Nókis: Qaraqalpaqstan, 1984. -375 b. 12. Kalenderov M. hám basqalar. Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. 4 tomlıq. III tom. K-N. Nókis: Qaraqalpaqstan, 1988. 13. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik akademiyalıq muzıkalı teatrı. Shamuratova Ayımxan (1917-1993) [Elektron resurs]. -Nókis. -Kiriw tártibi: Ayımxan Shamuratovanıń rásmiy ómirbayanı (kirilgen sánesi: 26.09.2026). 14. Shamuratovlar úy muzeyi. Biografiya Ayımxan Qazımbetova (Shamuratova) [Elektron resurs]. -Nókis. -Kiriw tártibi: Shamuratovlar úy-muzeyi materialları (múrájat etilgen sánesi: 26.09.2026). 15. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti. Qaraqalpaq tiliniń túsindirme « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

sózligi [Elektron resurs]. -Tashkent, 2022. -Kiriw tártibi: QMU elektron kitapxanası (múrájat etilgen sánesi: 26.09.2026).