Radioshaffof kompozit materiallarning zamonaviy texnikadagi o‘rni va ularning radiotexnik xarakteristikalarini o‘rganish

Ushbu tadqiqotda elektromagnit o‘tkazuvchanlikka erishish uchun bugungi kunda aviatsiya va kosmik loyihalarda ishlatiladigan strukturaviy qismlarni tez-tez qurishda, afzal qilingan kompozitlarni loyihalash va ishlab chiqarish amalga oshirildi. Elektromagnit nazariyada turli xil analitik yechimlardan foydalanib, gibrid materiallarning konfiguratsiyasi olingan.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 724–728 O‘zbek IQTIBOS UCHUN Jumamuratov Bexzod Akramjonovich, Sattorberganova Gulrux Qodirbergan qizi. Radioshaffof kompozit materiallarning zamonaviy texnikadagi o‘rni va ularning radiotexnik xarakteristikalarini o‘rganish // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 724–728. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910142

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

RADIOSHAFFOF KOMPOZIT MATERIALLARNING ZAMONAVIY TEXNIKADAGI O‘RNI VA ULARNING RADIOTEXNIK XARAKTERISTIKALARINI O‘RGANISH Jumamuratov Bexzod Akramjonovich Sattorberganova Gulrux Qodirbergan qizi, NDTU “Avtomatlashtirish va boshqarish” kafedrasi v.b dotsenti QQDU “Elektr muhandisligi va metrologiya” kafedrasi assistenti E-mail: sattorovagulruh8@gmail.com

Annotatsiya: Ushbu tadqiqotda elektromagnit o‘tkazuvchanlikka erishish uchun bugungi kunda aviatsiya va kosmik loyihalarda ishlatiladigan strukturaviy qismlarni tez-tez qurishda, afzal qilingan kompozitlarni loyihalash va ishlab chiqarish amalga oshirildi. Elektromagnit nazariyada turli xil analitik yechimlardan foydalanib, gibrid materiallarning konfiguratsiyasi olingan. Kalit so‘zlar: Aerokosmik, elektromagnit, kompozit, ishlab chiqarish texnologiyalari, radioshaffof, samolyot, GHz, mexanik mustahkamlik, gibrid, dizayn, radiotexnik, Dielektrik materiallar. Аннотация: В данном исследовании были разработаны и изготовлены предпочтительные композитные материалы, часто используемые в современных конструкционных элементах аэрокосмических проектов, для обеспечения электромагнитной проводимости. С помощью различных аналитических решений в электромагнитной теории были получены конфигурации гибридных материалов. Ключевые слова: Аэрокосмическая отрасль, электромагнитные технологии, композитные материалы, технологии производства, радиопрозрачность, авиастроение, ГГц, механическая прочность, гибридные технологии, проектирование, радиотехника, диэлектрические материалы. Abstract: In this study, the design and fabrication of preferred composites, which are frequently used in structural parts used in aerospace projects today, to achieve electromagnetic conductivity were carried out. Using various analytical solutions in electromagnetic theory, the configurations of hybrid materials were obtained. Keywords: Aerospace, electromagnetic, composite, manufacturing technologies, radio transparency, aircraft, GHz, mechanical strength, hybrid, design, radio engineering, dielectric materials. Kirish Elektromagnit o‘tkazuvchan kompozit gibrid materiallar bugungi kunda ko‘plab sanoat ilovalarida foydalanish uchun keng imkoniyatlarga ega bo‘lgan maxsus materiallar qatoriga kiradi. Ushbu materiallar turli xususiyatlarni birlashtirib, ularning elektromagnit va mexanik xususiyatlarini optimallashtiradigan moslashtirilgan dizayn yondashuvini ifodalaydi. Ularning dizayni va ishlab chiqarilishi odatda muhandislik, materialshunoslik va ishlab chiqarish texnologiyalari sohalarida fanlararo ishlarni talab qiladi.

Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi Dielektrik materiallar elektromagnit adabiyotlarda ushbu dastur uchun ishlatilishi kerak bo‘lgan materiallar sinfiga berilgan nomdir. Taklif etilayotgan materialdagi kompozitlar dielektrik materiallar sinfiga kiradi. Dielektrik o‘tkazuvchanlik materialning elektr o‘tkazuvchanligini o‘lchaydigan parametrdir. U NUKUS · 2026

material ichidagi zaryadlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni aniqlaydi. Ushbu dastur uchun yaxshi dielektrik xususiyat afzal qilinganligi sababli, past dielektrik o‘tkazuvchanlikni tanlash kerak. Yo‘qotish tangensi materialning dielektrik xususiyatlarini baholaydigan yana bir muhim parametrdir. Kam yo‘qotish tangensi bo‘lgan materiallar yaxshi dielektrik xususiyatlarga ega. Ushbu parametrlar X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

chastotaga qarab materialning dielektrik xususiyatlari qanday o‘zgarishini aniqlashga yordam beradi (Cheng, 2014: 105-111, 287-289). Elektr parametrlarining ushbu xususiyatlari muhandislik dasturlarida material tanlash va loyihalashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. 1-jadvalda turli tolalar va qatronlarning elektr xossalari ko‘rsatilgan. Ushbu materiallar qatron bilan qo‘llanilganda, bu parametrlar o‘zgaradi (D. J. Kozakoff, 2010: 57-79). Natijalar 1-jadval. Har xil tolalar va qatronlarning elektr xususiyatlari Material εr tanδ « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Kvarts 3.8 0.0001 S-Shisha 5.2 0.002 D-Shisha 4 0.005 E-Shisha 6.06 0.004 Kevlar(para-aramid tolasi) 4.1 0.02 Polyester 2.95 0.007 Epoksid qatroni 3.6 0.04 Polyimid polimeri 3,1 0.0055 2-jadval. Qatronlar bilan quvvatlanganda tolalarning elektr energiyasi Material εr tanδ Kvarts/Epoksi 3,12 0,011 E-shisha/Epoksi 4,4 0,016 Kevlar/Polyester 3.5 0,05 D-shisha/polisiyanat 3.45 0,009 Polietilen/epoksi 2.8 0,004 Ko‘p qatlamli aks ettirish tahlili – bu elektromagnit to‘lqinlarning material yuzasi bilan o‘zaro ta’sirini o‘rganadigan usul. Ushbu tahlil usuli qatlamli tuzilmalar seriyasida aks ettirish va uzatish hodisalarini tushunish uchun ishlatiladi. Elektromagnit to‘lqinlar odatda turli dielektrik koeffitsientlari va qalinligi bo‘lgan qatlamlardan o‘tganda aks ettirish va uzatish hodisalarini keltirib chiqaradi. Ko‘p qatlamli aks ettirish tahlili ushbu murakkab o‘zaro ta’sirlarni matematik modellashtirish orqali moddiy xususiyatlarni aniqlash uchun ishlatiladi. Ushbu tahlilda har bir interfeysdagi elektromagnit to‘lqinlarning aks ettirish va uzatish koeffitsientlari hisoblanadi. Ushbu ma’lumot materialning xususiyatlari haqida muhim ma’lumot beradi. Ko‘p qatlamli aks ettirish tahlili ko‘plab amaliy sohalarda, xususan, antenna dizayni va radar tizimini ishlab chiqish kabi mikroto‘lqinli va radiochastotalarda ishlaydigan qurilmalarda qo‘llaniladigan muhim tadqiqot va dizayn vositasidir (Mazlumi, 2018: 1-4). Ushbu tahlil materiallar muhandisligi va elektromagnit muhandislik kabi ko‘plab fanlarda qo‘llaniladi. Eng umumiy shaklda aks ettirish va uzatish koeffitsientlari quyidagi tenglamada (1) (C) N qatlam uchun o‘rta impedanslarni chiziqli ravishda olish yo‘li bilan hisoblanadi (Balanis, 1989: NUKUS · 2026

(1) Γ≅Γ0+Γ1𝑒−𝑗2𝛽1𝑑1+Γ2𝑒−𝑗2(𝛽1𝑑1+𝛽2𝑑2) +… +Γ𝑁𝑒−𝑗2(1𝑑𝑑1+2𝑁𝑑2+…+)𝑁 (2) Γ0 =𝑛1−𝑛0 / 𝑛1+𝑛0 (3) Γ1=𝑛2−𝑛1 / 𝑛2+𝑛1 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

(4) Γ2=𝑛3−𝑛2 / 𝑛3+𝑛2 ……………………………….. (5) Γ𝑁=𝑛𝐿−𝑛𝑁 / 𝑛𝐿+𝑛𝑁 Konfiguratsiyasi ko‘p qatlamli aks ettirish tahlili usuli bilan olingan gibrid sendvich strukturasining matosi -18 ° C haroratda saqlanadigan muzlatgichdan chiqariladi va kesishdan oldin taxminan 8-12 soat davomida xona haroratida eritishga ruxsat beriladi. Kesish jarayoni kerakli konfiguratsiyaga va qatlamlar soniga ko‘ra, "qatlam kesuvchi" deb nomlangan asbob yordamida amalga oshiriladi. Kesilgandan so‘ng, birinchi tashqi plastinka uchun mog‘or bo‘shatuvchi vosita bilan « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

ishlov berilgan va tozalangan qolipga 8-10 qatlam E-Glass prepreg qo‘yiladi. Keyin, qattiqlashuv haroratiga qarab tanlangan yopishqoq plyonka yotqiziladi. Yuqoridan 4 mm chuqurchalar materiali yotqizilgan. Ko‘plab chuqurchalar materialiga yana bir yopishqoq plyonka qo‘ygandan so‘ng, ikkinchi tashqi plastinka uchun 8-10 qatlamli E-Glass prepreg yotqiziladi. Keyin yotqizish yakuniy paketlash va changyutgich bilan yakunlanadi. Qism tegishli harorat, vakuum va bosim qiymatlariga muvofiq pishiriladi. Ushbu jarayondan so‘ng, natijada olingan qismni tekshirish muhim, chunki u dizayn ma’lumotlariga mos kelishi kerak (SP Systems, 2021: 50-61). Ma’lumotlar. Ushbu materiallar muhandislik va materialshunoslik sohalarida tobora ko‘proq qiziqish uyg‘otmoqda. Xuddi shunday, ular odatda elektromagnit to‘lqin o‘tkazuvchanligi va mexanik o‘zaro ta’sirlar kabi xususiyatlarda kerakli parametrlarni ta’minlagan holda turli xil ilovalarda qo‘llanilishi mumkin. 3-jadval. Taklif etilayotgan sendvich materialining qatlamli tuzilishi E-shisha

Ushbu tadqiqotda ishlab chiqarilgan sendvich materiali 2,5 mm E-Shisha va 4 mm materialidan iborat edi. Strukturaning mustahkamligi tufayli tashqi plitalar uchun E-Glass, ichki qismida esa Honeycomb ishlatilgan. Hisoblangan uzatish koeffitsienti 7-7,5 gigagertsli diapazonda taxminan 0,2 dB ga yetdi. Bu shuni ko‘rsatadiki, bu chastotadan foydalangan holda C-band ilovalarida afzalroq tuzilma bo‘lishi mumkin.

NUKUS · 2026 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

1-rasm. Sendvich materiali uzatish koeffitsientining chastotaga bog‘liqligi Ushbu tuzilma metodologiya bo‘limida tavsiflanganidek ishlab chiqarilgan. Ishlab chiqarish VOLO Composite kompaniyasi tomonidan amalga oshirildi va « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

ishlab chiqarish sohasidagi muhandislik, aviatsiya standartlariga muvofiq, ekspert xodimlar tomonidan. Muhokama Materiallarning elektromagnit xususiyatlari o‘rganildi va tadqiqot natijalari o‘rtoqlashdi. Materiallarni elektromagnit nuqtai nazardan turli usullar bilan tekshirish mumkin. Raqamli usullar bilan material dizayni bu jihatdan muhimdir. Bu yerda aks ettirish va uzatish koeffitsientlariga qarab materialning xatti-harakati haqida xulosalar chiqarildi. Ushbu gibrid kompozit materiallar VOLO doirasida aviatsiya standartlariga muvofiq ishlab chiqarilgan va tekshirilgan. Adabiyotdagi ilovalarni ko‘rib chiqayotganda, tadqiqotda materiallar, elektromagnit va mashinasozlik bilan bog‘liq topilmalar mavjud. Bu fanlararo mavzu bo‘lib, bilimlarning integral birligini o‘z ichiga oladi. Muhandislik ilovasi sifatida u foydalanish sohasiga qarab dizayn nuqtai nazaridan qiyin ish sifatida namoyon bo‘ladi. Samolyot tuzilmalaridan tortib radar va aloqa tizimlarigacha bo‘lgan ko‘plab ilovalarni ishlatish uchun ro‘yxatga olish mumkin. Tadqiqotda C diapazoni ichida 7-7,5 gigagertsli chastotada taxminan 0,2 dB uzatish koeffitsienti olindi. Tegishli analitik yondashuv tushuntiriladi. Kompozit ishlab chiqarish amalga oshirildi, bosqichma-bosqich va tafsilotlar almashildi. VOLO Composite and Engineering aviatsiya, aloqa va radar ilovalari uchun elektromagnit o‘tkazuvchan materiallarni faol ravishda loyihalashtiradi va ishlab chiqaradi. Shu munosabat bilan, kompozit ilovalar fanlararo yondashuv orqali muhandislik bilan birlashtiriladi. Taqdim etilgan bo‘limlarda ma’ruzalar tayyorlandi va turli sohalardagi turli akademik tadqiqotlar va ilovalar bilan o‘rtoqlashdi. Tadqiqotning maqsadi adabiyot va sanoatga tasdiqlangan materialni taqdim etishdir.

Xulosa Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi taklif etilayotgan materialni loyihalash va ishlab chiqarishga e’tibor qaratish va original yechimlarni taklif qilish orqali sanoat dasturlarida, xususan, ushbu ikki fan nuqtai nazaridan yanada samarali foydalanish potentsialini yaratishdir. Elektromagnit o‘tkazuvchanlik va mexanik kuch kabi NUKUS · 2026

asosiy xususiyatlarni optimallashtiradigan ushbu materiallar simsiz aloqa tizimlari, elektron qurilmalar va ilovalar kabi ko‘plab sohalarda keng qo‘llanilishiga ega (Li va boshq., 2020: 1-8). Ushbu tadqiqot, ayniqsa, muhandislik istiqbollariga e’tibor qaratgan holda, material dizayni va ishlab chiqarishni samarali birlashtirishga qaratilgan. Shu nuqtai nazardan, elektromagnit loyihalash muhandisligining analitik X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

jarayonlari va ishlab chiqarish muhandisligi bosqichlari tushuntiriladi.