Sh.Seytov povestlerinde peyzajdıń kórkemlik xızmeti

Bul maqalada belgili qaraqalpaq jazıwshısı Sh.Seytov povestlerinde peyzajdıń kórkemlik xızmeti úyrenilgen. Oǵan muwapıq, Sh.Seytov povestlerinde peyzajlıq súwretlewler waqıyanı rawajlandırıw ushın motivirovkalıq xızmet atqarsa, jáne bir jerde adamlardıń minez-qulqın ashıwǵa járdemlesedi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 699–702 Qoraqalpoq

Malika Joldasbaeva. Sh.Seytov povestlerinde peyzajdıń kórkemlik xızmeti // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10- oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 699– 702. – DOI: https://doi.org/10.66073/ ReFocus-Conf/0910136

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

SH.SEYTOV POVESTLERINDE PEYZAJDÍŃ KÓRKEMLIK XÍZMETI

Malika Joldasbaeva, Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistrantı Annotaciya: Bul maqalada belgili qaraqalpaq jazıwshısı Sh.Seytov povestlerinde peyzajdıń kórkemlik xızmeti úyrenilgen. Oǵan muwapıq, Sh.Seytov povestlerinde peyzajlıq súwretlewler waqıyanı rawajlandırıw ushın motivirovkalıq xızmet atqarsa, jáne bir jerde adamlardıń minez-qulqın ashıwǵa járdemlesedi. Gilt sózler: jazıwshı, povest, sheberlik, peyzaj, xarakter. Abstract: This article examines the artistic function of landscape in the stories of the renowned Karakalpak writer Sh. Seytov. Accordingly, in Sh.Seytov's short stories, landscape depictions serve as a motivational tool for

developing the story, while in other contexts, they help reveal people's character. Keywords: writer, story, mastery, landscape, character. Аннотация: В данной статье рассматривается художественная функция пейзажа в повестях известного каракалпакского писателя Ш.

Сейтова. Согласно этому, в повестях Ш. Сейтова пейзажные описания служат мотивацией для развития сюжета, а в другом месте помогают раскрыть поведение людей. Ключевые слова: писатель, повесть, мастерство, пейзаж, характер. Ádebiyattıń qálegen janrındaǵı kórkem shıǵarmalarda qaharmanlar háreket etip turǵan shárayattı hár tárepleme súwretlew ushın da, olardıń ishki ruwxıy dúnyasın tereńnen ashıp beriw maqsetinde de tábiyat kórinislerin beriw úlken áhmiyetke iye. Demek, tábiyat kórinislerinen kórkem ádebiyatta paydalanıwda da belgili bir maqset boladı. Yaǵnıy, qaharmanlar háreket etip turǵan orındı súwretlewde, sonday-aq qaharmannıń ishki psixologiyasın ashıp beriwde de peyzajdıń atqaratuǵın xızmeti úlken. Peyzajdı súwretlew prozalıq shıǵarmalarda eki maqsette: shárayattı hár tárepleme obyektivlestiriw ushın hám qaharmanlardıń ishki dúnyasın tereńirek ashıp beriw usılı retinde de alınadı [1, 66]. Peyzajlıq súwretlewler poeziya menen bir qatarda prozalıq shıǵarmalarda da qollanıladı. Prozalıq shıǵarmalarda peyzaj qısqa-qısqa halda ulıwma dóretpeniń syujetlik hám kompoziciyalıq qurılısınıń zárúrli orınlarında qollanılıp, áhmiyetli wazıypalardı atqarıp, qaharman obrazın janlandırıp, sheberligin asıradı. Al, poeziyalıq shıǵarmalarda da peyzajlıq súwretlewler lirikalıq qaharmannıń ishki tolǵanısların ashıp beriwde qollanıladı. “Rus ádebiyatında peyzaj awızeki hám kórkem obrazdıń bir túri sıpatında kórkem obrazdıń XVIII ásirde payda boldı” dep kórsetedi J.Shaytanov [4, 122]. Bul dáwirde tiykarınan J.Tomson, A.Roup dóretiwshiliginde kórine baslaǵan.

XIX-XX ásirlerde, tiykarınan, peyzajlıq shıǵarmalarda dúnyanıń tábiyiy, yaǵnıy tábiyattıń ájayıp, tákirarlanbas gózallıǵı ózine tán usılda ózgeshe súwretlene basladı. J.S.Turgenev, N.A.Nekrasov, F.J.Tyutchev, A.Fet, J.A.Bunin, A.Blok, M.M.Prishvin shıǵarmalarında peyzajlıq súwretlewlerden paydalana basladı. Modernistlik, ayrıqsha atap aytqanda, postmodernizm ádebiyatında tábiyattı NUKUS · 2026

ózgeshe uǵımda qabıl ete basladı: “Tábiyat endi tábiyat emes, al bálkim til demekdir. Tábiyat hádiyseleriniń tek sırtqı kórinisin ǵana saqlap qalǵan halda sistemalastırdı” [3, 304]. V.P.Astafaev, V.G.Rasputin, V.J.Belov, Yu.P.Kazakov, N.M.Rubcov sıyaqlı dóretiwshilerdiń shıǵarmalarında bir sóz benen aytqanda “tábiyat ómir súrdi”. Tábiyat úlgileri barlıq waqıtta dóretpelerde jasap, ayrıqsha ómir súrip bara X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

beredi. Qaraqalpaq ádebiyatında peyzaj prozada da, poeziya tarawında da teńdey qollanıla beredi. XX ásirde qaraqalpaq prozasında T.Qayıpbergenov, Sh.Seytov, K.Mámbetov, K.Raxmanov shıǵarmalarında da tábiyat kórinisleri hár túrli aspektte, túrlishe usıllarda, sonday-aq, metaforalıq usıllarda da qollanılǵanlıǵın kóriwimizge boladı. Peyzajlıq súwretlewler prozalıq shıǵarmalardıń qurılısına kirgiziliwinde de belgili bir maqset boladı. Ayırım shıǵarmalardıń qurılısında peyzajlıq súwretlewler ushıraspawı da múmkin, lekin turmıs haqıyqatlıǵın real túrde sáwlelendiriw ushın peyzajlıq súwretlewler ádebiy shıǵarma qurılısına avtorlar tárepinen belgili bir maqsette engiziledi. Mısal ushın, Sh.Seytov povestlerinde peyzaj waqıyanıń « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

baslanıwında, ya bolmasa qaharmannıń xarakterin, ruwxıy keshirmelerin beriwde tiykarınan qollanılıwı múmkin: “Kúnshıǵıs álwan shımıldıqtay qızarıp, kógildir kók jiyekke qırmızı shapaq órmeledi. Álleqaylardan inlerinen juwırıp shıqqan janlı maqluqlar qızıl otawday dóńgelenip jańa shıǵıp kiyatırǵan altın quyashqa sıǵırayısıp qarasadı. Sansız shoqalaqlı sheksiz jáziyra dawılda tuwlap, tolqınlap jarlanǵan teńizdi elesleter edi. Sol tolqınlar arasında birese oyǵa túsip, birese “jaǵaǵa” shapshıp, sheten kóylek qızıl tuwday jebirep ele ketip baratır, ketip baratır... [2, 56]”. “Qashqın” povestinen alınǵan úzindide waqıyanıń baslanıwında peyzajlıq súwretlewdi beriw arqalı syujettiń qaysı qaharmannıń átirapında dawam etiwi anıq ashıp berilgen.

Demek, peyzajlıq súwretlewler prozada waqıyanı rawajlandırıw ushın motivirovkalıq xızmet atqarsa, jáne bir jerde adamlardıń minez-qulqın ashıwǵa járdemlesedi. Sonlıqtan da, peyzajlıq súwretlew usılları prozada da, poeziyalıq shıǵarmalarda da eki maqsette qollanıladı. Yaǵnıy, birinshi obyektiv halında tábiyattı súwretlese, ekinshi tábiyat arqalı qaharmannıń ishki kewil keshirmelerin sáwlelendiriw.

Sh.Seytovtıń “Qashqın” povestinde sahra menen baylanıslı túrde peyzajlıq kórinisler berilgen. Qaraqalpaqlardıń turmıslıq ózgesheligin beretuǵın shól, qum, qarabaraq sıyaqlı peyzajlıq atamalar jiyi qollanılǵan.

“Jańa ay jadırap kóp turmadı, kók teńizge tastaǵan aybaltaday álleqashan batıp ketken. Girbińsiz kókte úmit ushqınlarınday juldızlar ǵana jıltırasadı. Shoqalaq qumlar shókken botaday qarawıtıp qalıp baratır. Ushı-qıyırı joq qulazıǵan sheksiz jáziyra. Ya jortqan ańnıń qorsıldısı, ya ushqan qus qanatlarınıń sıpsıńı esitilsesh. Bunnan sál ǵana burın názik ayaqlardaǵı qasań gewishtiń sılpıldısı esitiler edi, házir ol da tınǵan. Pitegene salqın tartqan qum kúndizgidey ayaqtı kúydire bermes edi, onıń ústine súrniktirer shóńge de joq. Jasarın jasap, qaqsaǵan seksewil tomarları qashshan artta qalıp ketken [2, 4]”. Joqarıda jazıwshınıń dóretiwshiligine tiyisli “Qashqın” povestiniń baslanıwındaǵı peyzajlıq súwretlew berilgen. Sh.Seytov prozalıq shıǵarmalarında tábiyat kórinisleriniń peyzajlıq súwretleniwi bir neshe túrlerde kórinedi. Olardıń bir NUKUS · 2026

túri mákannıń haqıyqıy tábiyatlıq ózgesheligin ashıp beriw ushın xızmet etse, ayırımları kórkem shıǵarmadaǵı qaharmannıń xarakterin, hal-jaǵdayın ashıp beriwge xızmet etedi. Mısalı: “Sılq-sılq-sılq... Qashqınnıń adımın sanap kiyatırǵanday qumandaǵı suw bir qálipte sılqıldaydı. Awızdıń ishi qańsıydı. Qashqınnıń túrpilengen tańlayın X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

qaǵırlatadı. Kelinshek qorjının qoyıp sıldır shegeniń ústine otıra ketti. Tayaq taslamda shontanlap baratırǵan iyt artına qarap turdı da qasına kelip shońqaydı. Tańlay jibitip, shamal otırǵannan keyin un-usaq bolıp qalǵan denesiniń uyısıp baratırǵanın sezdi. Qum sonday jaǵıp baratır. Shıqqalı bergi qorqıw, albırawdıń bári dumanǵa sińgen qaraday semip baratırǵan tárizli [2, 40]”. (“Qashqın”) Kórkem shıǵarmadaǵı urıs, qayǵılı waqıyalardı beriw ushın peyzajdı qollanıw dástúrge aylanǵan desek qátelespeymiz. Óytkeni, folklorlıq shıǵarmalardan baslap, quyashtıń batıwı, dawıl, shaqmaq, jawın, qar, ot usaǵan tábiyat kórinisleri kóbinese qayǵılı halatlardı ele de tásirli etip beriwde jiyi qollanıladı. Mısalı: “Jaqınlap qaldı, áne jaqınladı! Tap biziń aǵamlardı áketetuǵın « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

saparındaǵıday bolıp jaqınlap qaldı! Lekin onda usı kater qattı qáhárli edi, shıqqan quyashtıń emes, batıp baratırǵan quyashtıń qan-qızıl nurlarına shomılǵan edi [2, 207]”. (“Kóp edi ketken tırnalar”)

Joqarıda keltirilgen mısalda qáhárli urıs quyash nurı elementiniń troplar arqalı beriliwiniń nátiyjesinde tásirli etip súwretlengen. Onı ápiwayı ǵana urıs qáhárli edi dep bergende bunshelli tásirsheńlikke erispes edi. Bul jerde quyashtıń shıǵıwı – jaqsılıqtıń, quyashtıń batıwı – jamanlıqtıń belgisi sıpatında kórsetilgen.

“Jol taqırlıqtı tilip ótip, góne qashıǵa órmeledi. Bir waqları ırashtıń gúngirt tartqan súlderiniń ústinen batıp ketken kúnniń shapaǵınday bir qan-qızıl nur kórindi. Dáslep itibar bermesem de órtke shıramıtqanlıqtan ba, júregim dúrsildep, álleqanday bir jamanlıqtıń túrin sezgendey háwlire basladı. Bara-bara onıń órt ekenine gúman da qalmadı [2, 193]”.

Keltirilgen eki mısalda da “qızıl nur” el basına keletuǵın jamanlıqtı bildiretuǵını kórinip tur. Biraq onı kórkem shıǵarmaǵa engize alıw avtordan asa sheberlikti zárúr etedi.

“Gáp uzaqqa barmay ǵaz-qatara dizilisip esikten shıqtıq. Ele shıqpaǵan quyashtıń qanqızıl shapaǵı qırmızı shımıldıqtay bolıp kók jiyekten jańa kóterilip kiyatır edi [2, 131]”.

Aldınǵı mısallarda qanqızıl nur jamanlıq penen baylanıslı peyzajlıq súwretlewde qollanılǵan bolsa, keyingi mısalda ápiwayı tábiyat hádiysesin beriwde avtor tárepinen orınlı hám sheber qollanılǵan.

Tábiyat qubılıslarınıń qollanılıw ózgesheligine qarap tómendegi mısaldı keltirsek boladı:

“Gúz keldi. Ómiriniń aqırǵı kúnleri “altın jalaǵan” egislikler jıynalıp, átirap burınǵısha sırdanday dalaǵa aynaldı. Hátte sońǵı miyzan túyneklerge shekem nársesi qaldırılmay keńseniń skladına tapsırılıp, shińgirik, paqallar azannan qara quptanǵa deyin qıslawǵa jóneltildi. Bizdi irkip atırǵan da usı mal otı edi, keńseniń háwittey eki túyesi birdey bizikinde bolatuǵın bolsa ne beremiz olarǵa qaladaǵı jayımızdıń bası ǵırlanǵan gúdi, sharbaǵımızdıń ishinde de awısıq jer qalmadı. Qıstıń erte túsetuǵın túri bar, tez kóshiw kerek. Bir kúnniń ishinde eki irge kóterildi. NUKUS · 2026

Bizler hámmeniń sońınan kóshiwimiz tiyis, keńseniń tapsırması solay. Báhárden beri qonıs tepken bul kishkene ǵana awılda sanawlı úyler qalıp baratır [2, 40]”. Máwsimlerdiń peyzajlıq súwretlew arqalı beriliwi kórkem shıǵarmada syujettiń rawajlanıwın kórsetiwdiń jáne bir jolı bolıp esaplanadı. Sh.Seytov óziniń “Kóp edi ketken tırnalar” povestinde urıs dáwiriniń X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

ózgesheliklerin ashıp beriw ushın peyzajlıq súwretlewlerdi keńnen qollanǵan. “Orpańdı sızıp júrip kiyatırmız, júrip kiyatırmız. Apamnıń ashshı qamshısına shıdamaǵan eki nar qostańlap julqınsa da, soń gúdarıday sozılıp barıp arbanı ırashtıń basına shıǵardı. Meniń kózime aldı menen alısta jaltırap aǵıp atırǵan Ámiwdarya shalındı. Ol ele tap burınǵısınday máwjirep aǵar edi, ayırması, qarsıldasqan paraxodlar siyreksip “xosh, xosh!” degen dawıslar jarqabaqlardı jańǵırtpas edi. Onda házir ıǵıp baratırǵan barja da, qara kózlerge jas alıp xoshlasıp atırǵanlar da joq. Olar qashshan xoshlasıp bolǵan, xoshlasıwdı qálemeydi de, endi ol kózler quwanıshtan ǵana jas alıp, ketip baratırǵanlardıń emes, kiyatırǵanlardıń ǵana jolına telmirgisi keler edi. “Xosh bol”dan jalıqqan dárya jaǵaları endi “xosh « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

keldiń”ge háwestey [2, 161]”. Joqarıdaǵı qatarlar arqalı ayawsız urıstıń aqıretlerinen tek adamlar emes, al ana tábiyat, jer, suwlardıń, tereklerdiń, ulıwma aytqanda, tábiyattıń tilsiz aǵzalarınıń da qabırǵası qayısqanın kóriwimizge boladı. Juwmaqlap aytqanda, Sh.Seytovtıń povestlerinde stillik ózgeshelik degende, eń dáslep, kóz aldımızǵa onıń peyzajlıq súwretlewdi kórkem shıǵarmada qollanıw sheberligi keledi.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Quronov D Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent. Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004. 2. Сейтов Ш. Қашқын. Көп еди кеткен тырналар. Повестьлер. – Нөкис: JETI ÍQLÍM, 2021. 3. Хализев В.Е. Теория литературы. – Москва: Высшая школа, 2002. 4. Шайтанов И.О Мыслящая муза «Открытие природы» в поэзии XVIII века. – Москва, 1989.