Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında Spirulina platensis suw o‘simliginin‘ bioekologiyalıq o‘zgeshelikleri ha‘m awıl xojalıg‘ındag‘ı a‘hmiyeti

Maqalada Spirulina platensistiń bioekologiyalıq ózgesheliklerin Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında úyreniw hám onı awıl xojalıǵında ámeliy qollanıw perspektivaların bahalaw nátiyjeleri keltirilgen. Ósimliktiń jetistiriw sharayatına beyimlesiwi, ósiwi hám biomassasınıń qáliplesiw ózgeshelikleri izertlenmekte. Tashkent balıqshılıq institutınan 3 litr kólemdegi Spirulina platensis suyıq halında alıp kelinip, mini akvariumǵa beyimlestirildi. Baqlawlar procesinde kultura tabıslı beyimlesti hám ósiwdi dawam ettirdi. Alınǵan biomassa artemiya hám balıqlar ushın azıq retinde paydalanıw kózde tutıldı. Alınǵan nátiyjeler Spirulina platensisti keleshekte úyreniw hám awıl xojalıǵında qollanıw ushın perspektivalı biologiyalıq obiekt sıpatında qarawǵa múmkinshilik beredi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 691–694 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Joldasbaeva Muslima Marxabaevna, Utemuratova Gu’lshirin Na’jimatdinovna. Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında Spirulina platensis suw o’simliginin’ bioekologiyalıq o’zgeshelikleri ha’m awıl xojalıg’ındag’ı a’hmiyeti // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 691–694. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910134

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

UOT: 574.5:582.26:631.95(575.172) QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASI SHARAYATINDA SPIRULINA PLATENSIS SUW O’SIMLIGININ’ BIOEKOLOGIYALIQ O’ZGESHELIKLERI HA’M AWIL XOJALIG’INDAG’I A’HMIYETI Joldasbaeva Muslima Marxabaevna Qaraqalpaqstan awil xojaligi ham agrotexnologiyalar instituti 1-kurs magistranti, e-mail: muslima.joldasbaeva@gmail.com Utemuratova Gu’lshirin Na’jimatdinovna b.f.d., professor Qaraqalpaq tábiyǵıy pánler ilimiy-izertlew institutı Haywanatlar dúnyası ekologiyası laboratoriyasınıń baslıǵı.

Annotaciya: Maqalada Spirulina platensistiń bioekologiyalıq ózgesheliklerin Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında úyreniw hám onı awıl xojalıǵında ámeliy qollanıw perspektivaların bahalaw nátiyjeleri keltirilgen. Ósimliktiń jetistiriw sharayatına beyimlesiwi, ósiwi hám biomassasınıń qáliplesiw ózgeshelikleri izertlenmekte. Tashkent balıqshılıq institutınan 3 litr kólemdegi Spirulina platensis suyıq halında alıp kelinip, mini akvariumǵa beyimlestirildi. Baqlawlar procesinde kultura tabıslı beyimlesti hám ósiwdi dawam ettirdi. Alınǵan biomassa artemiya hám balıqlar ushın azıq retinde paydalanıw kózde tutıldı. Alınǵan nátiyjeler Spirulina platensisti keleshekte úyreniw hám awıl xojalıǵında qollanıw ushın perspektivalı biologiyalıq obiekt sıpatında qarawǵa múmkinshilik beredi.

Tayanısh sózler: Spirulina platensis, bioekologiya, jetistiriw, beyimlesiw, biomassa, awıl xojalıǵı, Qaraqalpaqstan.

Аннотация: В статье представлены результаты изучения биоэкологических особенностей платенсиса Spirulina в условиях Республики Каракалпакстан и оценки перспектив его практического применения в сельском хозяйстве. Изучаются особенности адаптации, роста и формирования биомассы растений к условиям выращивания. Из Ташкентского института рыбоводства привезли в жидком виде 3- литровую спирулину платенсис и адаптировали её для мини-аквариума. В процессе наблюдений культура успешно адаптировалась и продолжила расти. Полученная биомасса предназначена для использования в качестве корма для артемии и рыб. Полученные результаты позволяют рассматривать платенсис Spirulina как перспективный биологический объект для дальнейшего изучения и применения в сельском хозяйстве.

Ключевые слова: Spirulina platensis, биоэкология, культивирование, адаптация, биомасса, сельское хозяйство, Каракалпакстан.

Abstract: The article presents the results of studying the bioecological characteristics of Spirulina platensis in the conditions of the Republic of Karakalpakstan and assessing the prospects for its practical application in agriculture. The adaptation, growth, and biomass formation characteristics of plants to growing conditions are being studied. Spirulina platensis was brought in liquid form in a volume of 3 liters from the Tashkent Fishery Institute and adapted for a mini aquarium. During the observation process, the culture successfully adapted and continued to grow. The obtained biomass was intended for use as feed for artemia and fish. The obtained results make it possible to consider Spirulina platensis as a promising biological object for further study and use in agriculture. Keywords: Spirulina platensis, bioecology, cultivation, adaptation, biomass, agriculture, Karakalpakstan. Kirisiw. Qaraqalpaqstan Respublikası klimatınıń qurǵaqshılıǵı, suw resurslarınıń jetispewshiligi, topıraqtıń shorlanıw dárejesiniń joqarılıǵı menen NUKUS · 2026

ajıralıp turadı, bul bolsa awıl xojalıǵınıń rawajlanıwına unamsız tásir etpekte. Bunday sharayatta júdá ekologiyalıq shıdamlı, siltili hám duzlı ortalıqta ósiw qábileti, biologiyalıq qunlı elementlerdiń joqarı muǵdarı menen ajıralıp turatuǵın Spirulina platensis suw ósimligi ayrıqsha qızıǵıwshılıq oyatadı. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Spirulina cyanobakteriya-Microcoleaceae tuqımlasına tiyisli bolıp Arthrospira platensis (A. platensis) kóbirek úyrenilgen hám azıq-awqat sanaatında aktiv qollanıladı. Spirulina joqarı azıq-awqatlıq qásiyetine baylanıslı awqatlıq ingredientler qatarına kiredi. Ol profilaktika ushın funkcional ingredient bolıp, hár qıylı keselliklerdi emlew ushın qollanıladı, sebebi onıń quramında beloklar, polisaxaridler, may kislotaları, vitaminler, mineral hám biologiyalıq aktiv zatlar pigmentlerdi hám hár qıylı ekinshi dárejeli zatlar bar bolıp esaplanadı. Cyanobakteriyalardıń terapevtikalıq qábileti tómendegilerden ibarat: immunomodulleniwshi, antioksidant, isiniwge, virusqa qarsı tásir etiwshi « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

antikancerogen, gipoglikemik.[1] Spirulina óziniń gipolipidemiya (qanda lipidlerdi azaytıwshı) qásiyetleri menen de belgili. 36 eresek qatnasıwshı (18 jastan 65 jasqa deyingi, 16 er adam hám 20 áyel) tárepinen 6 hápte dawamında kúnine 4,5 g muǵdarında spirulina qabıl qılıwı, ulıwma xolesterin, tómen tıǵızlıqtaǵı lipoprotein xolesterini hám trigliceridler dárejesiniń tómenlewine alıp keldi. Bul jaǵdayda joqarı tıǵızlıqtaǵı lipoprotein xolesterini dárejesi joqarıladı. Bul effektler kóbinese lipid almasıwın tártipke salıwda qatnasatuǵın hám qan tamırlarında lipidlerdiń jıynalıp qalıwınıń aldın alatuǵın fikocianinler hám γ-linolen qıshqılı tárepinen táminlenedi, bul bolsa ateroskleroz hám basqa da júrek-qan tamır kesellikleriniń profilaktikasına (aldın alıwǵa) kómeklesedi.[2] Spirulina joqarı azıqlıq qunlılıqqa iye bolǵan azıq-awqat ingredienti sıpatında keńinen qollanıladı. Cianobakteriyanıń biologiyalıq aktiv zatlarınıń immunomodulyaciya ushın baǵdarlanǵan, antioksidant, virusqa qarsı, antikancerogenlik (isiniwge qarsı), gipoglikemiyalıq (qanttı azaytıwshı) hám gipolipidemiya (lipidlerdi azaytıwshı) tásirin tastıyıqlaytuǵın in vitro hám in vivo ilimiy izlewler nátiyjeleriniń jıynalıwı sebepli, spirulinanı klinikada qollanıwdıń áhmiyeti (aktualǵalıǵı) arttı. Usılayınsha, spirulina yamasa onıń biologiyalıq aktiv zatların óz ishine alǵan baǵdarlı nátiyjelilikke iye innovaciyalıq azıq-awqat produktlerin funkcional azıq-awqat ingredientleri sıpatında qollanıw boyınsha klinikalıq izlewlerdi keńeytiw ushın úlken potencial bola aldı.[3] Spirulina platensistiń bioekologiyalıq ózgeshelikleri hám onnan awıl xojalıǵında da paydalanıw imkaniyatların úyreniw áhmiyetli ilimiy-ámeliy wazıypa bolıp sanaladı. Spirulina platensistiń bioekologiyalıq ózgesheliklerin úyreniw hám onı awıl xojalıǵında qollanıw imkaniyatların ilimiy hám ámeliy jaqtan tiykarlaw. Qoyılǵan maqsetke erisiw ushın tómendegi wazıypalar belgilengen: Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında Spirulina platensistiń bioekologiyalıq ózgesheliklerin úyreniw, onıń awıl xojalıǵındaǵı áhmiyetin hám ámeliyatta NUKUS · 2026

qollanıw imkaniyatların bahalaw. Materiallar hám usıllar. Izertlew obekti Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında egiletuǵın Spirulina platensis kulturası bolıp tabıladı. Izertlew predmeti eginlerdiń ósiwi, rawajlanıwı hám ónimdarlıǵınıń bioekologiyalıq ózgeshelikleri, sonday-aq, tiykarǵı ekologiyalıq faktorlardıń biomassa X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

qáliplesiwine hám onıń awıl xojalıǵına tásiri bolıp tabıladı. Izertlew ótkeriw ushın Tashkent balıqshılıq institutınan 3 litr kólemdegi Spirulina platensis kulturası suyıq halda jetistiriw ushın alıp kelindi. Birinshi basqıshta spirulina platensis mini-akvariumǵa jaylastırıldı hám úsh kún dawamında onıń beyimlesiwi baqlandı. Adaptaciyadan keyin kultura úlken akvariumǵa kóshirildi. Kóship ótkerilgennen keyin azıraq stress baqlandı, biraq bir neshe kúnnen keyin mikroorganizm beyimlesti hám ósiwdi dawam ettirdi. Izertlewler dawamında mikroorganizmniń jaǵdayı, onıń ósiw tezligi hám biomassasınıń rawajlanıwı ústinen turaqlı baqlawlar alıp barıldı. Nátiyjeler. Ótkerilgen baqlawlar nátiyjesinde Spirulina platensis kulturası « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

jańa ósiw sharayatlarına tabıslı beyimleskenligi anıqlandı. Mini-akvariumda úsh kúnlik adaptaciyadan soń, kultura úlken ıdısqa kóshirildi. Kóship ótkerilgennen soń azıraq stress bolıwına qaramastan, bir neshe kúnnen soń mikroorganizm tikleniwi hám ósiwiniń dawam etiwi baqlandı.

Turaqlı baqlawlar Spirulina platensistiń ósiw sharayatına jaqsı beyimlesiwin hám biomassa payda bolıwın dawam ettiriwin kórsetti. Alınǵan nátiyjeler Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında bul zúráátti jetistiriwdiń ózine tán ózgesheliklerin jáne de tereń úyreniw maqsetke muwapıq ekenligin tastıyıqlaydı.

Bul izertlewlerdiń barlıǵı Ilim izertlew institutında tiyisli qániygeler járdeminde alıp barıldı.

Alınǵan biomassa artemiya hám balıqlar ushın azıq retinde paydalanıldı. Qollanılǵannan keyin organizmlerdiń ósiwi hám rawajlanıwınıń jaqsılanıwı baqlanıp, Spirulina platensistiń azıqlıq bahası joqarı vitamin hám minerallarǵa bay ekenligin tastıyıqlaydı. Keleshektegi jumıslarda perspektivalı baǵdarı sıpatında Spirulina platensisti ósimlikler ushın biologiyalıq ekstrakt sıpatında qollanıw rejelestirilgen. Ekstrakttıń awıl xojalıǵı eginleriniń ósiwi hám rawajlanıwına tásirin, olardıń shıdamlılıǵın hám ónimdarlıǵın arttırıw imkaniyatın úyreniw názerde tutılǵan. Juwmaq Solay etip, ótkerilgen baqlawlar nátiyjesi Spirulina platensistiń ósiw sharayatına tabıslı beyimlesiwin kórsetti. Kultura úlken akvariumǵa ótkizilgennen keyin qısqa waqıtlı stresslerge qaramastan ósiw hám rawajlanıwdı dawam ettirdi. Alınǵan biomassa artemiya hám balıqlar ushın azıqlıq retinde paydalanılıp, olardıń ósiwi hám rawajlanıwı jaqsılanǵanı baqlandı. Spirulina platensis awıl xojalıǵında, sonıń ishinde, ósimliklerdiń ósiwin stimulyaciyalaw ushın biologiyalıq ekstrakt túrinde qollanıw imkaniyatların islep shıǵıwǵa qaratılǵan, keleshektegi izertlewler ushın perspektivalı obyekt bolıp tabıladı.

1. Трушина Э.Н., Ригер Н.А., Никитюк Д.Б. и др. Эффективность применения спирулины (Arthrospira platensis) в клинике и эксперименте: механизмы действия и перспективы использования в качестве функционального продукта // Вопросы питания. — 2023. — Т. 92. — № 6. — С. 5–17. 2. Maddiboyina B., Moovendhan M. Food and drug industry applications of microalgae X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Spirulina platensis: A review // Journal of Basic Microbiology. — 2023. — Vol. 63. — P. 1–15. 3. Sahil S., Bodh S., Verma P. Spirulina platensis: A comprehensive review of its nutritional value, antioxidant activity and functional food potential // Journal of Complementary & Integrative Medicine. — 2024. — Vol. 10. — No. 2. 4. Michalak I., Chojnacka K. Potential applications of cyanobacteria: Spirulina platensis filtrates and homogenates in agriculture // World Journal of Microbiology and Biotechnology. — 2019. — Vol. 35. — Article 110. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »