Baslawısh klass oqıwshılarınıń logikalıq oylaw qábiletin rawajlandırıw usılları

Bul maqalada baslawısh klass oqıwshılarınıń oylaw qábiletin rawajlandırıwdıń ilimiy-metodikalıq tiykarları úyreniledi. Oqıwshılardıń analiz, sintez, salıstırıw, ulıwmalastırıw hám logikalıq juwmaq shıǵarıw kónlikpelerin qáliplestiriw ózgeshelikleri ashıp beriledi. Problemalıq oqıtıw, didaktikalıq oyınlar, jumbaqlardıń pedagogikalıq imkaniyatları analiz etiledi. Sonıń menen birge, baslawısh klasslarda anıq-obrazlı pikirlewden awızeki-logikalıq pikirlewge ótiw procesin támiyinleytuǵın usıllar hám kriteriyaları sóz etiledi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 672–675 Qoraqalpoq

Nasiba Ataniyazovna Izbaskanova. Baslawısh klass oqıwshılarınıń logikalıq oylaw qábiletin rawajlandırıw usılları // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 672–675. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910129

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

BASLAWÍSH KLASS OQÍWSHÍLARÍNÍŃ LOGIKALÍQ OYLAW QÁBILETIN RAWAJLANDÍRÍW USÍLLARÍ

Nasiba Ataniyazovna Izbaskanova Ájiniyaz atındaǵı NMPI Annotaciya: Bul maqalada baslawısh klass oqıwshılarınıń oylaw qábiletin rawajlandırıwdıń ilimiy-metodikalıq tiykarları úyreniledi. Oqıwshılardıń analiz, sintez, salıstırıw, ulıwmalastırıw hám logikalıq juwmaq shıǵarıw kónlikpelerin qáliplestiriw ózgeshelikleri ashıp beriledi. Problemalıq oqıtıw, didaktikalıq oyınlar, jumbaqlardıń pedagogikalıq imkaniyatları analiz etiledi. Sonıń menen birge, baslawısh klasslarda anıq-obrazlı pikirlewden awızeki-logikalıq pikirlewge ótiw procesin támiyinleytuǵın usıllar hám kriteriyaları sóz etiledi. Tayanısh sózler: oylaw qábileti, baslawısh klass, logikalıq pikirlew,

analiz, sintez, jumbaq, pedagogikalıq usıllar. Kirisiw Baslawısh klass jasındaǵı balalar bilim hám kónlikpelerdi iyelewdiń keń imkaniyatlarına iye. Olardıń aqılıy rawajlanıwı tek jas shegaraları menen belgilenbeydi. Oqıtıw mazmunı, oqıtıwshınıń metodikalıq sheberligi, oqıw ortası hám balanıń belsendi qatnası oylaw procesleriniń rawajlanıwına tásir etedi. Sol sebepli oqıwshınıń múmkinshiliklerin tek jasına qarap sheklew emes, al onıń rawajlanıwına qolaylı sharayatlar jaratıw áhmiyetli.

Baslawısh mektep jasında balanıń psixikalıq rawajlanıwında sezimlik qabıllawdan abstrakt hám logikalıq pikirlewge ótiw procesi júz beredi. Bul dáwirde oqıwshılar predmetlerdiń sırtqı belgilerin baqlaw, olardı salıstırıw, bóleklerge ajıratıw, ulıwmalastırıw hám belgili bir juwmaqlarǵa keliw arqalı oylaw iskerligin jetilistiredi. Oqıtıwshınıń tiyisli metod hám usıllardı tańlawı oqıwshılardıń aqılıy múmkinshiliklerin ashıwǵa, oqıwǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵın arttırıwǵa hám óz betinshe pikirlew kónlikpelerin qáliplestiriwge járdem beredi. Izertlewler hám nátiyjeler:

Baslawısh klass oqıwshılarınıń oylaw qábiletin rawajlandırıw balanıń jas ózgeshelikleri, individual qábiletleri hám oqıw iskerliginiń mazmunı menen tıǵız baylanıslı. Mektepke shekemgi dáwirde bala kóbinese anıq predmetler, súwretler hám tikeley baqlaw arqalı pikirlese, mektepte oqıw procesiniń mazmunı keńeyiwine baylanıslı abstrakt túsiniklerdi iyelew imkaniyatı artadı. Biraq bul ózgeris birden júz bermeydi, al sistemalı oqıtıw hám maqsetli pedagogikalıq járdem tiykarında basqıshpa-basqısh qáliplesedi.

Awızeki-logikalıq pikirlew oqıwshınıń predmetler hám hádiyseler arasındaǵı baylanıslardı sóz arqalı túsindiriwi, dáliller keltiriwi hám juwmaq shıǵarıwı menen belgilenedi. Mısalı, oqıwshı ósimliktiń ósıwi ushın suw, jıllılıq kerek ekenligin tek yadlap qoymastan, bul faktorlar arasındaǵı baylanıstı túsindiriwi múmkin. Bunday tapsırmalar oylawdıń izbe-izligi hám mazmunlılıǵın rawajlandıradı. Oylaw qábiletin rawajlandırıw procesinde analiz, sintez, salıstırıw, ulıwmalastırıw, konkretlestiriw hám abstrakciyalaw sıyaqlı aqılıy operaciyalar ayrıqsha áhmiyetke iye. Bular bir-biri NUKUS · 2026

menen baylanıslı bolıp, oqıwshınıń bilimdi tereń túsiniwine hám onı túrli jaǵdaylarda qollanıwına múmkinshilik beredi. Analiz – predmet, hádiyse yamasa máselelerdi bólek bólimlerge ajıratıp, olardıń ózgesheliklerin hám ózara baylanısların úyreniw procesi. Baslawısh klass oqıwshıları analiz arqalı predmettiń túsi, forması, ólshemi, wazıypası hám basqa belgilerin ajıratıwǵa úyrenedi. Mısalı, X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

oqıwshıǵa birneshe ósimlik súwreti kórsetiledi. Ol súwretlerdiń tamırı, japıraǵı hám gúli sıyaqlı bólimlerin ajıratadı. Keyin bul bólimlerdiń atqaratuǵın wazıypaların túsindiredi. Bunday tapsırma tek baqlawdı emes, al analizlew qábiletin de rawajlandıradı. Sintez – bólek bólimlerdi, belgilerdi yamasa maǵlıwmatlardı birlestiriw arqalı pútin túsinik hám jańa juwmaq payda etiw procesi. Analiz predmetti bóleklerge ajıratsa, sintez sol bólekler arasındaǵı baylanıstı anıqlap, olardı bir pútin sistema sıpatında qarawǵa múmkinshilik beredi. Baslawısh klass oqıwshıları ushın sintezdi iyelew analizge qaraǵanda qıyınıraq bolıwı múmkin. Sebebi bala kóbinese predmettiń ayırım belgilerin atap ótiwi menen sheklenedi, biraq bul belgilerdi bir- « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

biri menen baylanıstırıp, ulıwma juwmaq shıǵarıw ushın qosımsha járdemge mútáj boladı.

Salıstırıw – eki yamasa birneshe predmet, hádiyse yamasa túsiniktiń uqsas hám ózgeshe táreplerin anıqlawǵa baǵdarlanǵan. Bul usıl oqıwshılardıń baqlawshılıǵın, analizlew qábiletin hám logikalıq juwmaq shıǵarıw kónlikpesin rawajlandıradı. Baslawısh klasslarda salıstırıw tapsırmaları anıq predmetler hám súwretler menen baslanıp, keyin abstrakt túsiniklerge ótiwi múmkin. Mısalı, oqıwshılar almanı hám almurttı salıstıradı. Olar túsi, forması, dámi, ólshemi boyınsha uqsaslıqların hám parıqların anıqlaydı.

Ulıwmalastırıw – birneshe predmet yamasa hádiysege tán bolǵan ulıwma belgilerdi ajıratıp, olardı bir túsinik yamasa topar astında birlestiriw procesi. Bul oylaw operaciyası oqıwshınıń bilimlerdi sistemalastırıwına hám jańa túsiniklerdi ózlestiriwine járdem beredi. Mısalı, oqıwshı alma, almurt, júzim hám shabdal sıyaqlı predmetlerdi baqlap, olardıń bári miywe ekenligin anıqlaydı. Bunda bala ayırım predmetlerdiń belgilerin ulıwmalastırıp, «miywe» degen ulıwma túsinikti qáliplestiredi. Baslawısh klass oqıwshılarınıń logikalıq pikirlewi rawajlanıw procesinde birqansha ózgeshelikler menen ajıralıp turadı. Bul jastaǵı balalar konkret predmetler hám kórgizbeli materiallar menen isleskende joqarı belsendilik kórsetiwi múmkin. Biraq abstrakt túsiniklerdi, jasırın baylanıslardı hám quramalı sebeplinátiyjeli qatnaslardı túsiniwde oqıtıwshınıń járdemine mútáj bolıwı itimal. Balalar kóbinese predmettiń kózge kórinetuǵın belgilerine súyenedi. Mısalı, olar eki predmetti tek ólshemi yamasa túsi boyınsha salıstırıwı múmkin, biraq olardıń wazıypası, qurılısı yamasa ishki baylanısların esapqa almaydı. Sol sebepli oqıtıwshı oqıwshılardı predmettiń tek sırtqı belgilerin emes, al mazmunlıq hám funkciyalıq qásiyetlerin de úyreniwge baǵdarlawı kerek. Oylaw operaciyalarınıń rawajlanıwı birdey tezlikte júz bermeydi. Bir oqıwshı analizlewde jaqsı nátiyje kórsetse, ekinshisi salıstırıw yamasa ulıwmalastırıw tapsırmaların orınlawda artıqsha qıyınshılıq seziniwi múmkin. Sonıń ushın oqıtıwshı individual oqıtıw usıllarınan paydalanıwı kerek. Analiz hám sintez óz aldına bólek procesler bolǵanı menen, ámelde olar bir-biri menen tıǵız baylanısta ámelge asadı. Oqıwshı predmetti NUKUS · 2026

bóleklerge ajıratqan waqıtta, sol bóleklerdiń ózara baylanısların da anıqlaydı. Keyin bul maǵlıwmatlar tiykarında ulıwma juwmaq shıǵaradı. Problemalıq oqıtıw oqıwshını belgili bir mashqalanı óz betinshe sheshiwge baǵdarlaydı. Oqıtıwshı tayar juwaptı beriw ornına, oqıwshılardı sorawlar arqalı pikirlewge, dáliller keltiriwge hám sheshim jolların izlewge jetekleydi. Didaktikalıq oyınlar baslawısh klass X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

oqıwshılarınıń jas ózgesheliklerine sáykes bolıp, oqıw procesine qızıǵıwshılıqtı arttıradı. Oyın barısında bala maǵlıwmatlardı analizleydi, salıstıradı, toparlastıradı hám belgili bir qaǵıydaǵa súyengen halda qarar qabıllaydı. Soraw-juwap usılı oqıwshılardı óz pikirlerin awızeki bayanlawǵa, dálillewge hám basqa oqıwshılardıń juwapların tıńlawǵa úyretedi. Baslawısh klasslarda jumbaqlardan paydalanıw oylaw qábiletin rawajlandırıwdıń qızıǵarlı hám metodikalıq jaqtan áhmiyetli usıllarınıń biri bolıp tabıladı. Jumbaq mazmunında predmettiń yamasa hádiyseniń ayırım belgileri jasırın túrde beriledi. Oqıwshı usı belgilerdi analizlep, olardı salıstırıp hám ulıwmalastırıp, juwapqa keliwi kerek. Jumbaqlar menen isleskende oqıwshılardıń tek durıs juwapqa keliwi emes, al sol juwaptı qanday jol menen tapqanı da áhmiyetli. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Sol sebepli oqıtıwshı «Sen juwaptı nege bunday dep oyladıń?», «Jumbaqtaǵı qaysı belgi saǵan járdem berdi?» sıyaqlı sorawlar arqalı pikirlew procesin ashıwı múmkin. Jumbaqlardı oqıw sawatlılıǵı, matematika, tábiyiy pánler hám kórkem-óner sabaqlarında integraciyalap qollanıwǵa boladı. Mısalı, matematika sabaǵında sanlar hám geometriyalıq figuralar haqqında logikalıq jumbaqlar, tábiyiy pánlerde ósimlikler hám haywanatlar haqqında jumbaqlar usınılıwı múmkin. Juwmaq Baslawısh klasslarda oylaw qábiletin rawajlandırıw – bilimlendiriw procesiniń áhmiyetli wazıypalarınıń biri. Bul proces oqıwshılardıń bilimlerdi ózlestiriwi menen birge, analiz, sintez, salıstırıw, ulıwmalastırıw hám logikalıq juwmaq shıǵarıw sıyaqlı aqılıy belgiler támiyinleydi. Baslawısh mektep jasında balalardıń anıq-obrazlı pikirlewinen awızeki-logikalıq pikirlewge ótiwi birqansha pedagogikalıq sharayatlarǵa baylanıslı. Oqıtıwshı oqıwshılardıń jas hám individual ózgesheliklerin esapqa alıp, problemalıq tapsırmalar, didaktikalıq oyınlar, jumbaqlar, soraw-juwaplar iskerligin sistemalı túrde shólkemlestiriwi kerek. Oylaw qábiletin rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan metodlar oqıwshılardıń oqıwǵa qızıǵıwshılıǵın arttırıp ǵana qoymay, olardı óz betinshe pikirlewge, maǵlıwmatlardı qayta islewge hám turmıslıq jaǵdaylarda qollanıwǵa úyretedi. Sol sebepli baslawısh klasslarda oylaw qábiletin qáliplestiriwdi oqıw procesiniń ayrıqsha baǵıtı sıpatında izbe-iz hám maqsetli túrde alıp barıw zárúr.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Mavlonova R.A, Abdurahimova.D «Pedagogik mahorat». Oquv qo‘llanma: Fan va texnologiya, T. 2012.

2. Pirniyazova A.Q, Pirniyazov Q. Bekniyazov Q. Baslawısh klasslarda ana tilin oqıtıw metodikası. Sabaqlıq: “Sano-standart” –Tashkent: 2018. 3. Tўхлиев Б. Адабиёт ўқитиш методикаси. –Тошкент: Ўзбекистон Миллий кутубхонаси. 2010. 4. Qalimbetov B, Uspanova J, Abdijabbarova X. Oqıw kitabı 3-klass ushın sabaqlıq. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2019. NUKUS · 2026 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »