Gúnji sortlarınıń ósiwi hám ónim elementlerine egiw múddetleriniń tásiri

Maqolada kunjutning (Sesamum indicum L.) «Qora shahzoda», «Toshkent-122» va «Sadaf» navlarini uch muddatda – 1-may, 10-may va 20-may sanalarida ekishning o‘simlik o‘sishiga va hosil elementlariga ta‘siri keltirilgan. Urug‘larning unib chiqishi barcha variantlarda 96–99 % ni tashkil etib, ekish muddatiga sezilarli bog‘liq bo‘lmadi. Ekish muddatining kechikishi «Qora shahzoda» navida o‘simlik bo‘yini 101,1 sm dan 114,0 sm gacha oshirgan, shoxlar sonini 7 tadan 3 taga, bir o‘simlikdagi ko‘saklar sonini esa 70 tadan 42 taga yoki 40 % ga kamaytirgan. Navlar bo‘yicha eng yuqori 1000 dona urug‘ massasi «Toshkent-122» navida (3,2–3,4 g), bir ko‘sakdagi urug‘lar soni esa «Sadaf» navida (117–131 dona) qayd etildi. Hisoblangan shartli urug‘ massasi bo‘yicha eng yaxshi natijalar 1-may muddatida (o‘rtacha 15,04 g/o‘simlik) olindi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL

Esbolova Miyrigul Bazarbayevna, Yusupov Beknazar Orazbaevich, Utepbergenov Muxtar Adilbaevich. Gúnji sortlarınıń ósiwi hám ónim elementlerine egiw múddetleriniń tásiri // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 590–594. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910114

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

UDK: 633.853.74:631.531.04 GÚNJI SORTLARÍNÍŃ ÓSIWI HÁM ÓNIM ELEMENTLERINE EGIW MÚDDETLERINIŃ TÁSIRI Esbolova Miyrigul Bazarbayevna a.x.i.k., docent Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı e-mail: mira.esbolova@bk.ru Yusupov Beknazar Orazbaevich Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı e-mail: beknazaryusupov406@gmail.com

Utepbergenov Muxtar Adilbaevich a.x.i.f.d. (PhD) Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı

Annotaciya: Maqalada gúnjiniń (Sesamum indicum L.) «Qara shahzada», «Tashkent-122» hám «Sadaf» sortların úsh múddette – 1-may, 10- may hám 20-may sánelerinde egiwdiń ósimliktiń ósiwine hám ónim elementlerine tásiri keltirilgen. Tuqımlardıń ónip shıǵıwı barlıq variantlarda 96–99 % di qurap, egiw múddetine sezilerli baylanıslı bolmadı. Egiw múddetiniń keshigiwi «Qara shahzada» sortında ósimliktiń biyikligin 101,1 sm den 114,0 sm ge shekem asırǵan, shaqa sanın 7 danadan 3 danaǵa, bir ósimliktegi górek sanın bolsa 70 danadan 42 danaǵa yamasa 40 % ke kemeytken. Sortlar boyınsha eń joqarı 1000 dana tuqım salmaǵı «Tashkent- 122» sortında (3,2–3,4 g), bir górektegi tuqım sanı bolsa «Sadaf» sortında (117–131 dana) belgilendi. Esaplanǵan shártli tuqım salmaǵı boyınsha eń jaqsı nátiyjeler 1-may múddetinde (orta esapta 15,04 g/ósimlik) alındı.

Gilt sózler: gúnji, Sesamum indicum, sort, egiw múddeti, ónip shıǵıwı, ósimliktiń biyikligi, górek sanı, 1000 dana tuqım salmaǵı, ónim elementleri.

Annotatsiya: Maqolada kunjutning (Sesamum indicum L.) «Qora shahzoda», «Toshkent-122» va «Sadaf» navlarini uch muddatda – 1-may, 10- may va 20-may sanalarida ekishning o‘simlik o‘sishiga va hosil elementlariga ta’siri keltirilgan. Urug‘larning unib chiqishi barcha variantlarda 96–99 % ni tashkil etib, ekish muddatiga sezilarli bog‘liq bo‘lmadi. Ekish muddatining kechikishi «Qora shahzoda» navida o‘simlik bo‘yini 101,1 sm dan 114,0 sm gacha oshirgan, shoxlar sonini 7 tadan 3 taga, bir o‘simlikdagi ko‘saklar sonini esa 70 tadan 42 taga yoki 40 % ga kamaytirgan. Navlar bo‘yicha eng yuqori 1000 dona urug‘ massasi «Toshkent-122» navida (3,2–3,4 g), bir ko‘sakdagi urug‘lar soni esa «Sadaf» navida (117–131 dona) qayd etildi. Hisoblangan shartli urug‘ massasi bo‘yicha eng yaxshi natijalar 1-may muddatida (o‘rtacha 15,04 g/o‘simlik) olindi.

Kalit so‘zlar: kunjut, Sesamum indicum, nav, ekish muddati, unib chiqish, o‘simlik bo‘yi, ko‘sak soni, 1000 dona urug‘ massasi, hosil elementlari.

Abstract: The article presents the effect of sowing the sesame (Sesamum indicum L.) cultivars "Qara shahzada", "Tashkent-122" and "Sadaf" at three dates — 1 May, 10 May and 20 May — on plant growth and yield components. Seed emergence was 96–99% in all treatments and showed no appreciable dependence on sowing date. Delayed sowing increased plant height in "Qara shahzada" from 101.1 cm to 114.0 cm, while reducing the number of branches from 7 to 3 and the number of capsules per plant from 70 to 42, that is by 40%. Among the cultivars, the highest 1000-seed weight was recorded in "Tashkent-122" (3.2– 3.4 g) and the highest number of seeds per capsule in "Sadaf" (117–131 seeds). In terms of the calculated conditional seed weight, the best results were obtained at the 1 May sowing date (15.04 g per plant on average). Keywords: sesame, Sesamum indicum, cultivar, sowing date, seed emergence, plant NUKUS · 2026

height, number of capsules, 1000-seed weight, yield components. Kirisiw. Gúnji (Sesamum indicum L.) tuqımı quramındaǵı may muǵdarınıń joqarılıǵı, azıqlıq qımbatlılıǵı hám qurǵaqshılıqqa shıdamlılıǵı menen ajıralıp turatuǵın áhmiyetli maylı egin esaplanadı [1]. Respublikamızda maylı eginler maydanın keńeytiw wazıypası qoyılǵanı sebepli gúnjini tákirar egin retinde X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

jetistiriw imkaniyatları úyrenilmekte. M.E. Ismailov hám D.Q. Babanazarovlar Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında gúnjiniń ıssılıqqa talapshańlıǵı, topıraqklimat sharayatlarına beyimlesiwsheńligin hám agrotexnikalıq talapların talqılaǵan [1]. Gúnji ónimdarlıǵın belgileytuǵın tiykarǵı agrotexnikalıq ilajlardıń biri – egiw múddetin durıs tańlaw. D.Y. Yormatova hám N.N. Chariyevalar Surxandárya sharayatında «Tashkentskiy-122» hám «Qara shahzada» sortları mısalında egiw múddetleri hám normalarınıń ósimlik ósiwine hám rawajlanıwına tásirin úyrengen [2]. Hasıl elementleri arasında bir górektegi tuqım sanı ayrıqsha áhmiyetke iye: X.Tolliyevanıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, eki bólimli góreklerde tuqım sanı orta esapta 60–90 dananı quraydı, onıń ózgeriwsheńligi bolsa 10 danadan 138 danaǵa « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

shekem jetiwi múmkin [3]. I.Ch. Norov hám M.E. Amanovalar 1000 dana tuqım salmaǵı menen dán ónimdarlıǵı arasındaǵı baylanıstı anıqlaǵan [4]. Sonday bolsa da, jergilikli sharayatta túrli gúnji sortlarınıń egiw múddetlerine bolǵan munásibeti jetkilikli úyrenilmegen, al sortlar bul faktorǵa birdey juwap bermeydi. Izertlewdiń maqseti – gúnjiniń úsh sortı mısalında egiw múddetleriniń tuqımlardıń ónip shıǵıwına, ósimliktiń biyikligine, shaqalanıwına hám ónim elementlerine tásirin anıqlawdan ibarat. Materiallar hám usıllar. Izertlewler 2025-jılı Shımbay rayonı “Oraqbay Polat” fermer xojalıǵınıń tájiriybe uchastkası atızlarında ótkerildi. Tájiriybede gúnjiniń úsh sortı – «Qara shahzada», «Tashkent-122» hám «Sadaf» úyrenildi. Tuqımlar úsh múddette: 1-may, 10-may hám 20-may sánelerinde egildi. Tájiriybe 3 qaytalawda ótkerilip, hár bir bólekshe maydanı 240 m2 di quradı. Baqlawlarda tuqımlardıń ónip shıǵıwı (%), ósimliktiń biyikligi (sm), bir ósimliktegi shaqa sanı (dana), bir ósimliktegi górek sanı (dana), 1000 dana tuqım salmaǵı (g) hám bir górektegi tuqım sanı (dana) anıqlandı. Ósimliktiń biyikligi hám ónim elementleri hár bir variantta 25 ósimlikte ólshendi. Bir ósimlikten alınatuǵın shártli tuqım salmaǵı bir ósimliktegi górek sanı, bir górektegi tuqım sanı hám 1000 dana tuqım salmaǵınıń kóbeymesi tiykarında esaplandı. Alınǵan maǵlıwmatlar B.A. Dospexov usılı boyınsha talqılandı [5]. Nátiyjeler. Izertlew nátiyjeleri gúnji sortlarınıń egiw múddetlerine túrlishe juwap beretuǵının kórsetti (1-keste).

1-keste. Gúnji sortlarınıń ósiwine hám ónim elementlerine egiw múddetleriniń tásiri Bir 1000 Bir Ósimlikti Ónip Shaqa ósimlikte dana górekte Egilgen ń Sort shıǵıwı, sanı, gi górek tuqım gi tuqım múddet biyikligi, % dana sanı, salmaǵı, sanı, sm dana g dana NUKUS · 2026

1-may 96 101,1 7 70 2,9 69 «Qara 10-may 99 104,7 5 63 3,1 67 shahzada» 20-may 98 114,0 3 42 3,0 65 1-may 97 107,0 4 63 3,3 72 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

«Tashkent-122» 10-may 97 111,0 4 46 3,2 71 20-may 96 115,0 3 44 3,4 68 1-may 98 94,0 2 56 2,2 131 «Sadaf» 10-may 98 98,0 2 50 2,1 126 20-may 97 101,0 2 42 2,0 117

Tuqımlardıń ónip shıǵıwı barlıq variantlarda joqarı bolıp, 96–99 % aralıǵında ózgerdi. Egiw múddetleri boyınsha orta kórsetkish 1-mayda 97,0 %, 10- mayda 98,0 %, 20-mayda 97,0 % di quradı. Demek, may ayınıń birinshi hám úshinshi on kúnligi aralıǵındaǵı egiw múddetleri gúnji tuqımlarınıń ónip shıǵıwına « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

sezilerli tásir etpegen, sebebi bul dáwirde topıraq temperaturası gúnji tuqımı ushın jeterli dárejede boladı. Ósimliktiń biyikligi barlıq sortlarda egiw múddetiniń keshigiwi menen arttı. «Qara shahzada» sortında biyiklik 101,1 sm nen 114,0 sm ge shekem, yaǵnıy 12,9 sm ge yamasa 12,8 % ke, «Tashkent-122» sortında 107,0 sm den 115,0 sm ge shekem, «Sadaf» sortında bolsa 94,0 sm den 101,0 sm ge shekem ósti. Sonıń menen birge shaqa sanı kemeydi: «Qara shahzada» sortında 7 danadan 3 danaǵa, «Tashkent-122» sortında 4 danadan 3 danaǵa tústi, «Sadaf» sortında bolsa barlıq múddetlerde 2 dana dárejesinde saqlandı. Bul ósimliklerdiń kesh egilgende biyikligine ósiwge kóbirek, qaptal shaqa payda etiwge azıraq beyim bolıwı menen túsindiriledi. Bir ósimliktegi górek sanı barlıq sortlarda egiw múddetiniń keshigiwi menen kemeydi. «Qara shahzada» sortında bul kórsetkish 70 danadan 42 danaǵa, yaǵnıy 28 danaǵa yamasa 40,0 % ke, «Tashkent-122» sortında 63 danadan 44 danaǵa (30,2 % ke), «Sadaf» sortında bolsa 56 danadan 42 danaǵa (25,0 % ke) tústi. Eń úlken tómenlew «Qara shahzada» sortında belgilengeni bul sorttıń egiw múddetine eń sezgir ekenin kórsetedi. 1000 dana tuqım salmaǵı hám bir górektegi tuqım sanı tiykarınan sort ózgeshiligi sıpatında kórindi. Eń iri tuqım «Tashkent-122» sortında (3,2–3,4 g), eń mayda tuqım «Sadaf» sortında (2,0–2,2 g) qáliplesti. Kerisinshe, bir górektegi tuqım sanı boyınsha «Sadaf» sortı ústin bolıp (117–131 dana), bul ádebiyatlarda keltirilgen 60–90 dana aralıqtan joqarı [3]. Barlıq sortlarda bul kórsetkish kesh egilgende azǵantay kemeydi: «Qara shahzada» sortında 69 danadan 65 danaǵa, «Tashkent-122» sortında 72 danadan 68 danaǵa, «Sadaf» sortında 131 danadan 117 danaǵa tústi.

Egiw múddetleri boyınsha orta kórsetkishler 2-kestede keltirilgen. 2-keste. Egiw múddetleri boyınsha orta kórsetkishler (úsh sort boyınsha) Bir górektegi Egiw Ónip Ósimliktiń Shaqa sanı, Górek sanı, tuqım sanı, múddeti shıǵıwı, % biyikligi, sm dana dana dana NUKUS · 2026

1-may 97,0 100,7 4,3 63,0 90,7 10-may 98,0 104,6 3,7 53,0 88,0 20-may 97,0 110,0 2,7 42,7 83,3

Eskertpe: hár bir múddet boyınsha úsh sorttıń orta mánisi. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Ónim elementleriniń birgeliktegi tásirin bahalaw ushın bir ósimlikten alınatuǵın shártli tuqım salmaǵı esaplandı (3-keste). 3-keste. Bir ósimlikten alınatuǵın shártli tuqım salmaǵı, g Sort 1-may 10-may 20-may Orta esapta «Qara shahzada» 14,01 13,09 8,19 11,76 «Tashkent-122» 14,97 10,45 10,17 11,86 «Sadaf» 16,14 13,23 9,83 13,07 Orta esapta 15,04 12,26 9,40 – « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Eskertpe: górek sanı, bir górektegi tuqım sanı hám 1000 dana tuqım salmaǵı tiykarında esaplanǵan. Esaplaw nátiyjelerine qaraǵanda, orta esapta eń joqarı shártli tuqım salmaǵı 1-may múddetinde (15,04 g/ósimlik) qáliplesti; 10-mayda ol 12,26 g ǵa shekem, 20-mayda bolsa 9,40 g ǵa shekem, yaǵnıy 37,5 % ke kemeydi. Sortlar kesiminde eń joqarı orta kórsetkish «Sadaf» sortında (13,07 g) belgilendi, «Qara shahzada» hám «Tashkent-122» sortlarında bolsa derlik birdey boldı (11,76 hám 11,86 g). Sonıń menen birge 1-may múddetinde eń jaqsı nátiyje «Sadaf» sortında (16,14 g), 20-may múddetinde bolsa «Tashkent-122» sortında (10,17 g) alınıp, kesh egiwde bul sort salıstırmalı turaqlı boldı. Atap ótiw kerek, nátiyjeler bir jıllıq maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan. Anıqlanǵan nızamlıqlardıń jıllar boyınsha turaqlılıǵın bahalaw ushın tájiriybelerdi qaytalaw talap etiledi. Juwmaq hám usınıslar 1. Gúnji tuqımlarınıń ónip shıǵıwı 1-maydan 20-mayǵa shekemgi egiw múddetlerinde 96–99 % di qurap, múddetke sezilerli baylanıslı bolmadı. 2. Egiw múddetiniń keshigiwi barlıq sortlarda ósimliktiń biyikligin asıradı, biraq shaqa hám górek sanın kemeytedi. «Qara shahzada» sortında biyiklik 12,8 % ke artqan, shaqa sanı 7 danadan 3 danaǵa túsken, bir ósimliktegi górek sanı bolsa 40,0 % ke kemeygen. 3. 1000 dana tuqım salmaǵı hám bir górektegi tuqım sanı tiykarınan sort ózgeshiligi bolıp, eń iri tuqım «Tashkent-122» (3,2–3,4 g), bir górektegi eń kóp tuqım bolsa «Sadaf» sortında (117–131 dana) qáliplesti. 4. Esaplanǵan shártli tuqım salmaǵı 1-may múddetinde 15,04 g/ósimlikti, 20-may múddetinde 9,40 g/ósimlikti qurap, kesh egiwde 37,5 % ke kem boldı.

Sonlıqtan gúnjini may ayınıń birinshi on kúnliginde egiw usınıs etiledi. Alınǵan nátiyjelerdi tastıyıqlaw ushın tájiriybelerdi keminde úsh jıl dawamında qaytalaw maqsetke muwapıq.

1. Ismailov M.E., Babanazarov D.Q. Qoraqalpog‘iston sharoitida kunjut yetishtirish agrotexnologiyasining ilmiy asoslari. – 2026. https://doi.org/10.5281/zenodo.19244052 2. Yormatova D.Y., Chariyeva N.N. Kunjut (Sesamum) navlarining o‘sishi va rivojlanishiga ekish muddatlarining ta’siri (Surxondaryo sharoitida). – 2024. https://doi.org/10.5281/zenodo.14195335 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

3. Tolliyeva X. Kunjut (Sesamum indicum L.) navlarida bitta ko‘sakdagi urug‘lar sonining o‘zgaruvchanligi // ZDTF. – 2026. – 5(5). – B. 15–16. https://doi.org/10.5281/zenodo.19470422 4. Norov I.Ch., Amanova M.E. Kunjut (Sesamum indicum L.) nav va namunalarining don hosildorlik ko‘rsatkichiga 1000 dona don vaznini ta’siri. – 2026. https://doi.org/10.5281/zenodo.19233825 5. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта (с основами статистической обработки результатов исследований). 5-е изд. – М.: Агропромиздат, 1985. – 351 с. 6. Осербаева Т., Сабирова Ш., Утепбергенов М. ОПРЕДЕЛЕНИЕ ВСХОЖЕСТИ СОРТОВ СОИ НА МАЛОЗАСЕЛЕННЫХ ПОЧВАХ В УСЛОВИЯХ КАРАКАЛПАКСТАНА //ПРОГРЕССИВНЫЕ НАУЧНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ-ОСНОВА СОВРЕМЕННОЙ ИННОВАЦИОННОЙ СИСТЕМЫ. – 2021. – С. 52-57. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

7. Осербаева Т., Қунақбаев Н. ФОРМИРОВАНИЕ ПЛОЩАДИ ЛИСТЬЕВ СОИ НА ЗАСОЛЕННЫХ ПОЧВАХ КАРАКАЛПАКИИ //Биологический журнал. – 2020. – №. 2. – С. 4-6. 8. Осербаева Т., Жуманова Г. ОСОБЕННОСТИ ВОЗДЕЛЫВАНИЯ СОИ НА ЗАСОЛЕННЫХ ПОЧВАХ ПРИАРАЛЬЯ //СОВРЕМЕННОЕ ЭКОЛОГИЧЕСКОЕ СОСТОЯНИЕ ПРИРОДНОЙ СРЕДЫ И НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ РАЦИОНАЛЬНОГО ПРИРОДОПОЛЬЗОВАНИЯ. – 2016. – С. 1898-1901.