T.Mátmuratov shıǵarmalarında awızeki sóylew tili birlikleriniń jumsalıwı

Maqolada shoir T.Matmuratov asarlaridagi og‘zaki nutq tiliga xos bo‘lgan birliklar o‘rganiladi. Shoir asarlaridagi og‘zaki nutq tiliga xos bo‘lgan birliklarning so‘z turkumlariga bog‘liqligi va emotsional-ekspressiv ta‘sirchanligi tahlil etildi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL

487–492 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Buxarbaeva Jazira Jaksilikovna, Perdebaeva Gúlzar Maxashbaevna. T.Mátmuratov shıǵarmalarında awızeki sóylew tili birlikleriniń jumsalıwı // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 487–492. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910091

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

T.MÁTMURATOV SHÍǴARMALARÍNDA AWÍZEKI SÓYLEW TILI BIRLIKLERINIŃ JUMSALÍWÍ

Buxarbaeva Jazira Jaksilikovna F.f.f.d (PhD) Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti bjazira90@mail.ru Perdebaeva Gúlzar Maxashbaevna Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakulteti 3 v topar studenti gulzarperdebaeva6@gmail.com

Annotatsiya: Maqolada shoir T.Matmuratov asarlaridagi og‘zaki nutq tiliga xos bo‘lgan birliklar o‘rganiladi. Shoir asarlaridagi og‘zaki nutq tiliga xos bo‘lgan birliklarning so‘z turkumlariga bog‘liqligi va emotsional-ekspressiv ta’sirchanligi tahlil etildi. Kalit so‘zlar: T. Matmuratov ijodi, og‘zaki nutq birliklari, emotsional-ekspressiv vositalar, badiiy uslub. Аннотация: В статье изучаются единицы, характерные для устной речи в произведениях поэта Т. Матмуратова. Анализируется принадлежность этих единиц к частям речи и их эмоциональноэкспрессивная выразительность.

Ключевые слова: Творчество Т. Матмуратова, единицы устной речи, эмоционально-экспрессивные средства, художественный стиль.

Abstract: The article examines the units characteristic of oral speech in the works of the poet T. Matmuratov. The analysis focuses on their relation to parts of speech and their emotional-expressive impact.

Keywords: T. Matmuratov’s creativity, oral speech units, emotional-expressive means, artistic style.

Kirisiw. Tólepbergen Mátmuratov ana tilimizdiń bay múmkinshiliklerinen orınlı hám sheber paydalanıp, qunlı shıǵarmalardı dóretken. Ol ózi jasaǵan dáwirdiń koloritin, zamanlaslarınıń mashqalaların tildiń kórkemlew quralları, avtorlıq teńewler, turaqlı sóz dizbekleri, naqıl-maqallar hám t.b. til birlikleri járdeminde sheber súwretlegen. Sonlıqtan da shayır shıǵarmalarınıń kórkem shıǵarmalarınıń tilin úyreniw, sóz qollanıwdaǵı ózine tán ózgesheligin, sheberligin kórsetiw lingvopoetikalıq izertlewlerdiń áhmiyetli máselelerinen esaplanadı.

Tólepbergen Mátmuratov shıǵarmaları pikirlerdiń názikligi menen tereńligi, sózlerdi qollanıwdaǵı sheberlik, súwretlengen ómir qubılıslarınıń jańalıǵı menen ajıralıp turadı. Onıń qosıqlarında tábiyat, tuwılǵan jer teması ayrıqsha yosh penen jırlanadı. Onıń dóretiwshiligine tán jáne bir sıpatlı belgi adamgershilik, insan qálbiniń tazalıǵı, ómirge qushtarlıq, jaqsılıqqa janı qumarlıq, jamanlıqqa qarsı gúres, ulıwma ómirge filosofiyalıq oy juwırtıw onıń pútkil poeziyasınıń baslı baǵdarına aylanıp ketken.

T.Mátmuratov poeziyası, sonıń ishinde lirikası tematikalıq jaqtan júdá ráńbáreń. Onıń qosıqlarında tábiyat, tuwılǵan jer teması ayrıqsha yosh penen jırlanadı. Onıń dóretiwshiligine tán jáne bir sıpatlı belgi adamgershilik, insan qálbiniń tazalıǵı, ómirge qushtarlıq, jaqsılıqqa janı qumarlıq, jamanlıqqa qarsı gúres, ulıwma ómirge filosofiyalıq oy juwırtıw onıń pútkil poeziyasınıń baslı baǵdarına aylanıp ketken. T.Mátmuratov dóretpelerinde awızeki sóylew tili birlikleri shayırdıń ózine tán sóz qollanıw ózgesheligin, stilin kórsetip beriwshi qural wazıypasın atqarǵan. Ol NUKUS · 2026

atlıq, feyil, kelbetlik, ráwish sóz shaqabınan bolǵan sózlerdi awızeki sóylew tili stilinde sheber qollanǵan. Awızeki sóylew tiline tán birlikler mánileriniń baylıǵı, astarlılıǵı menen ajıralıp, tásirli bolıp keledi. Tólepbergen Mátmuratov shıǵarmalarınıń tiykarǵı ózgesheligi ol kúndelikli turmısta qollanılıp júrgen, hámmege ortaq ápiwayı sózlerdi X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

paydalanadı. Shayır shıǵarmalarında qollanılǵan sózler pútkil xalıqqa túsinikli. Mine usı ápiwayılıǵı, álpayımlıǵı óz shıǵarmalarına da sińgen. Shayır shıǵarmaları qaraqalpaq tiliniń sózlik quramına kiretuǵın, biraq sózlik qordan orın almaǵan, ádebiy tilde ónimsiz qollanılatuǵın sózler toparınıń ishinde awızeki sóylew tili birlikleri, dialektizmler, gónergen sózlerge oǵada bay. Onıń dóretpeleriniń ishinde poemalarınıń tili awızeki sóylew tiliniń birlikleri hám vulgarizmlerge júdá bay. Materiallar hám metodlar. Sóylew tili leksikasına kiretuǵın leksikalıq birlikler stillik jaqtan, mánilik tásirliligi ayrılıp turadı. Sonlıqtan, kórkem sóz sheberleri olardı súwretlew quralı retinde shıǵarmaǵa tábiyiylik, anıqlıq, kórkemlik máni beriwde kóp qollanadı [3.113]. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Shayır dóretpelerinde awızeki sóylew tiline tán birliklerdi sheberlik penen orınlı qollanǵan. Sol balaǵa ań-tań bolıp qararman, Meniń miyttáy kewilimde tolı árman: «Haq jarılqap» aǵam kelse bir kúni, Men de sonday bir qayıslı bolarman… («Eske túsiriw»). Shayır súwretlep atırǵan qaharmanınıń jas ózgesheligi hám psixologiyasın súwretlep beriwde miyttáy sózin orınlı qollanǵan. Sóylew tili adamlar arasında qarım-qatnas quralı bolıwı menen birge, hár bir insannıń waqıya-hádiysege hár qıylı psixikalıq sezimlerin jetkerip beriwshi qural bolıp tabıladı. Til adamlar arasında tek ǵana kommunikativlik xızmet atqarıp qoymastan, estetikalıq tásir kórsetiw funkciyasına da iye bolǵanlıǵı ushın, awızeki sóylew tiliniń birlikleri de kórkem shıǵarmada estetikalıq tásirsheńligi joqarı súwretlew qurallarınıń qatarına kiredi. Prof. Sh.Abdinazimov «Lingvopoetika» miynetinde awızeki sóylew birlikleriniń kórkem obraz dóretiwdegi xızmeti haqqında tómendegishe pikir bildiredi: «Shayırdıń sheberligi xalıqtıń tilindegi emocionallıq tásirliligi kúshli sózlerdi tek tańlap qollanıwda emes, al zat hám qubılıstıń belgisin ańlatatuǵın xalıqtıń tilinde onsha jiyi qollanbaytuǵın ayırım sózlerdi óz ornında qollanıw arqalı oqıwshınıń yadında uzaq saqlanatuǵın obrazlardı payda etedi» [1.91]. Nátiyjeler. Awızeki sóylew tiline tán birliklerdi qollanıwda feyil sózlerdi qarapayım xalıq tilinde qalay qollanılatuǵın bolsa, sol qálpinde qollanıw jaǵdayları kóplep ushırasadı. Shayır ishki sezimlerin erkin jetkerip beriwde awızeki sóylew tiliniń birliklerinen kóbirek paydalanǵan. Mısalı, Neǵılarem eger kóz kórgen,

Kóńil jaqınlarım bolmaǵanda?! («Jaqsılıq» dúrkin). Jap boyında súyrik shıǵıp, Qıltıyısqan máhálinde («Erikler gúllegende» dúrkin). Miyzamda mıllıyar shópler qanshama («Muhabbat gúli»). Jumısıńa bar. NUKUS · 2026

Bul jerde bılshıldap turıpsań qurı! Neǵıp júrseń, bar sen, jumısıńa ket! Hátte ótá ketti jumısın taslap («Jaqsı adamnıń júregi» poeması). Shayır dóretpelerinde qaharmannıń túr-túsin, is-háreketlerin, xarakterin súwretlep beriwde awızeki sóylew tilinde qollanılatuǵın atlıq hám kelbetlik sózlerdi X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

de sheber qollanǵan. Mısallar: Óziniń pıǵılınan ózi túńilip, («Aspannan alaǵat bultlar kóshpekte»). Jigit súyer minez-qulqın tek, Sol ıshqını ánayı demeń («Sawal» dúrkin). Áwelden sumıray ekenseń, naysap! («Jaqsı adamnıń júregi» poema). Hesh nárse joq oyında, Qızımsań-aw ańgódek («Boy teńestiriw»). Shayır shıǵarmanıń kórkemligin arttırıwda ayırım ráwish sózlerdi de qarapayım sóylew tilinde qollanǵan. Mısallar: Toy lipasın kiyip bul manda, « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Jas jubaylar keler hárdayım. Bul káraǵa kelip alaman, Meniń mayıp halımdı kórsin («Urıs dártleri» poema). Qolı tiyse keler bulmanǵa. Usı mannan gúzar ótedi. Bul káradan ótken mashina Awır nárselerdi tasıyma? («Aysánem» poeması). Naǵısh, párdoz, hásem, sewgi, áńgódek, qáwpek sózleri shayır dóretiwshiliginde ózine tán sheberlik penen qollanılǵan. Esken sayın qumdı naǵıshlap, Dalalardı samal aymalar («Báhár samalları»). Shayır keltirip ótilgen qosıq qatarlarında súwretlep atırǵan kórinisti obrazlı súwretlep, názik sezimlerdi de sheberlik penen oqıwshıǵa jetkerip bere alǵan. Shayırdıń «Báhár samalları» shıǵarmasında pikirdi, sezimlerdi ózgeshe lapız benen bere alıwı, báhárdiń jıllı lebi, tábiyattıń adam janına lázzet baǵıshlaytuǵın ózgeshe qubılısların seziniwge iytermelewi shayırdıń ózine tán sheberligi bolıp tabıladı. Otırıs-turısıń sonday saldamlı, Sóz aytar eń párdoz berip ándamlı, Satirańa ushıraǵan arlandı, Ǵarrılar ishinde ushıǵa ediń («Jawın jawıp turdı sáske waqtında…»). Ótiriktiń párdozı sózler, Haqıyqattıń nusqawı sózler, Adamzattıń yar-dosı sózler, Adamzattıń dushpanı sózler («Ullı»).

Shayırdıń jeke stilin kórsetiwshi párdoz sózi astarlı mánide qollanılıp, shıray sóziniń sinonimi sıpatında jumsalıp, shıǵarmada pikirdi ótkirlestiriw, ekspressivlikti támiyinlew maqsetinde sheberlik penen qollanılǵan. Kiyimiń hásem, Kiyatırǵan doktor jigitpe desem, NUKUS · 2026

Kepserlewshi Qallibekseń, bayqasam («Tutasıw»). Aspan úyip qap-qara bultın, Quydı jawın, quydı nóserlep. Tereklerdiń juwıp ol girtin, X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Átiraptı ketti hásemlep («Jawın»). Shayırdıń keltirilgen eki shıǵarmasında kórkem, shıraylı sózleriniń sinonimi sıpatında hásem sózin de orınlı qollanılǵanın kóriwimizge boladı. Birinshi keltirilgen mısalda qaharmannıń túr-túsin súwretlew ushın qollanılıp, ekinshi keltirilgen mısalda tábiyat kórinisin súwretlewde sheberlik penen qollanadı. Qısta muz qatsa da Aral teńizde, Sewgi gúli óser bul kóńilimizde («Seniń hár kelgeniń báhár kelgendey»). Shıramıtsam onı senbe dep, Oyım eken qurı áńgódek («Periyzat»). Basqalar seniń aldıńda, « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Qáwpek sózdi tonna qılar («Qálemles ózbek shayırlarına»). Shayır keltirilgen qosıq qatarlarında sewgi gúli sóz dizbegi arqalı muhabbat sezimlerin obrazlı súwretlegen bolsa, áńgódek, qáwpek kelbetlikleri járdeminde sadalıqtı hám hiylekerlikti sheber súwretlegen. Avtor óziniń aytajaq bolǵan oy-pikirlerin oqıwshıǵa tolıq hám anıq jetkerip beriw maqsetinde óz ana tiliniń bay ǵáziynesinen de, basqa xalıqlardıń tillerinen de sheberlik penen orınlı paydalanǵan. «Hár qanday shayır ulıwma xalıqlıq tildiń sózlik qorınıń bazasında óziniń jeke shayırlıq sózligin dóretedi. Shayırdıń bul sózligin baqlaw hám úyreniw onıń jeke shayırlıq stilin anıqlawǵa járdemlesedi» [2.26]. T.Mátmuratov shıǵarmalarınıń sózlik quramında ayırım rus tilinen ózlestirilgen sózler awızeki sóylew stilinde qollanǵanın kóremiz. Mısalı, shayırdıń «Qızǵanshaq górqawǵa» shıǵarmasında súwretlep atırǵan qaharmanınıń obrazın ironiyalıq usılda, varvarizmler arqalı sheber ashıp berilgen. Úlken trubameken deyseń ishegi, Limonadtı laqıldatıp ishedi. Hátte onda úlken rot bar, Birden sıyıp keter buterbrodlar. Shayır ishi tar, ishine qıl sıymas dárejedegi qaharmannıń ashkózligin úlken rot sózi arqalı sheber súwretlegen. Biziń Nókis usı kúnde, Usap barar Máskewge («Aǵıp barar aq sáwle»). Bul tuwrı sóz mine esitiń, Bul sóz jaqpas hesh bir qaqayǵa. Inanbasań usı qosıqtı,

Oqıp beriń lyuboy apayǵa («Eske túsiriw»). Shayır xalıq arasında ónimli qollanılıwshı Máskew, lyuboy rus sózlerin qollanıw arqalı pikiriniń isenimliligin támiyinlewde, pikiriniń tastıyıǵı sıpatında orınlı qollanǵan. Awızeki sóylew tili elementleriniń ishinde, shayırdıń individuallıǵın NUKUS · 2026

kórsetiwshi qurallar da bar. Shayırdıń «Urıs dártleri» poemasında urıstıń aqıbetlerinen qıynalǵan xalıq hám urısqa ketken erlerge hayallardıń qayǵırıw sezimleri de anıq súwretlengen. Mine usı sezimlerdi jetkerip beriwde shayır awızeki sóylew birliklerine júgingen. «Qosıp-shatıp bul bergen pulǵa X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Tank alıp min» dep jiberdim («Urıs dártleri» poeması). Shayır dóretpelerinde awızeki sóylew tili birlikleri shıǵarmanıń ideyasın kórkem, tásirli súwretlewde, sonday-aq qaharmanlardıń qáhárin, ǵázebin, quwanıshın, ishki gúyzelislerin dál súwretlep beriwde áhmiyetli qural sıpatında qollanılǵan. Shayır awızeki sóylew tiline tán sinonimlerdi qatar qollanılıw arqalı, pikirdi gradaciyalıq usılda ótkir, tásirsheń súwretlewge erisken. Sóyleydi bul dúnya talay zamanlar, Túnerip-túnerip tuńǵıyıq bolıp, Áydarha tilindey tili jalańlap, « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Topalań, ulı-shuw, qum-quwıt bolıp («Dúnya sóyley biler»).

Onıń hawazında ǵázep, álamat, Úmit qarańǵıda kúlip turadı («Shól búlbili»).

Sonday-aq, shayır aqmaq hám qáwpek sózlerin sinonim sıpatında sheberlik penen orınlı qollanǵan.

Saǵan artıq bolar sol adam, Mıń qáwpekten, million aqmaqtan («Namıs»).

Shayır gúń hám lal sózlerin shıǵarmanıń emocionallıǵın, ekspressivligin arttırıw maqsetinde sheber qollanǵan.

Sen aytarsań meni gúń be dep, Zibanım lal, sóyler júregim («Júregim sóyler»).

Shayır ayırım adamlardıń unamsız xarakterin beriw maqsetinde shermende hám masqara sózlerin qatar qollanadı.

Jurttan jıyǵanlardıń awzı gáshshiyip, Shermendesi shıǵıp, masqara bolsın («Biz qushaq ashamız ashılıwlarǵa»).

Tilimizde naz sózine turaqlı túrde sinonim bolıp jumsalatuǵın sóz joq. Biraq shayır naz qız bala tábiyatında is-háreket, qıymıl arqalı sáwlelenetuǵınlıǵı ushın bul sózge sinonim sıpatında qılıq sózin qollanǵan.

Qup kelisken qáddi-boyıńda, Qanshama naz, qanshama qılıq («Aysánem» poeması).

Juwmaq hám usınıslar. Ulıwmalastırıp aytqanda, T.Mátmuratovtıń dóretpelerinde awızeki sóylew tiline tiyisli elementler kórkem tekstte shayır tárepinen bir qansha stillik maqsetlerde orınlı qollanılǵan. Hár bir qollanılǵan sóz shıǵarmanıń ideyasın ashıp beriwde, shıǵarmanıń kórkemligin, tásirsheńligin arttırıwda, qaharman xarakterin ashıp beriwde, insanlar ortasındaǵı qarım-qatnastı ańlatıwda, insannıń psixikalıq sezimlerin súwretlewde, lirikalıq qaharmannıń ishki sezimlerin ashıp beriwde áhmiyetli qural wazıypasın atqarǵan. Sonday-aq, shayır shıǵarmalarınıń morfopoetikasın da tereńnen úyreniw qaraqalpaq til biliminde lingvopoetika tarawınıń tereńnen úyreniliwine úlken xızmet etedi.

1. Абдиназимов Ш. Лингвопоэтика. – Toshkent.: 2020. 2. Белецкий А.В. В мастерской художника слова. М.: 1989. 3. Қарлыбаева Г. Әжинияз шығармалары тилиниң семантика-стилистикалық өзгешеликлери. Нөкис.: 2017. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

4. Мәтмуратов Т. Сайланды шығармалары. – Нөкис: Қарақалпақстан, 2019. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »