Dramalıq shıǵarmalarda folklor úlgileriniń qollanılıwı

Maqalada biz XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń iri wákili, dramaturg Orazbay Ábdiraxmanovtıń “Ójet” komediyasındaǵı bazı folklorlıq úlgilerge toqtalıp ótkenbiz. Jumısımızda shıǵarmadaǵı folklorlıq úlgilerdi izertlew, jazıwshınıń folklorlıq materiallardı tańlaw sheberligin úyreniw, shıǵarmanıń kórkemlik álemine tereń kóz juwırtıwdı maqset etip qoyǵanbız. “Ójet” komediyasınıń eń baslı ózgesheligi onıń xalıqshıllıǵında. Onı kórsetip beriw maqsetinde avtor naqıl-maqallar, ańız, ápsana, úrp-ádet dástúrler hám basqalardan sheber paydalanǵan. Juwmaqlap aytatuǵın bolsaq, shıǵarmadaǵı folklorlıq úlgiler shıǵarmanıń xalıqshıllıǵın súwretlewde, xalqımızdıń bay miyrası bolǵan folklor úlgilerin kórsetip beriwde, dramaturgtıń shıǵarma arqalı berejaq ideyasın, qaharmanlar obrazın ashıp beriwde keńnen xizmet atqarǵan.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

IQTIBOS UCHUN Sh.Aytbaeva. Dramalıq shıǵarmalarda folklor úlgileriniń qollanılıwı // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 397–399. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910074

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

DRAMALIQ SHIǴARMALARDA FOLKLOR ÚLGILERINIŃ QOLLANÍLÍWÍ

Sh.Aytbaeva Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, folklortanıw hám dialektologiya qánigeligi magistrantı Folklor-xalqımızdıń bay miyrası, ata-babalarınan kiyatırǵan mádeniyat hám úrp-ádetlerin sáwlelendiriwshi, keleshek áwladqa ótkeriwshi xalıq danalıǵı. Qaraqalpaq ádebiyatı hám onıń janrlarınıń hárbirinde folklor úlgileriniń bar ekenligin bilemiz.

Solardan biri bolǵan dramaturgiya janrında da folklor úlgilerin kóplep ushıratamız. Dramalıq shıǵarmalar xalıqtıń ápiwayı turmıslıq koloritin, úrp-ádet dástúrlerin, xalıq awızeki miyrasların kórsetip beriwde taptırmaytuǵın miyras, olardı úyreniw ádebiyat wákilleri ushın úlken wazıypa. Qaraqalpaq jazba ádebiyatı wákilleriniń shıǵarmaları, sonıń ishinde dramaturglarımızdıń miynetlerindegi xalıq awızeki dóretiwshiligi úlgilerin izertlew, saxnalıq shıǵarmalardıń xalıqlıq ózgesheliklerin hám kórkem estetikalıq dárejesin anıqlaw isleniwi tiyis áhmiyetli máselelerden esaplanadı.

Qaraqalpaq jazba ádebiyatında da jazıwshılar shıǵarmaǵa turmıslıq máni beriw, onıń tásirliligin asırıw, shıǵarmadaǵı waqıyanı, obrazlardı elede keńirek ashıp beriw maqsetinde xalıq awızeki ádebiyatı úlgilerinen paydalanıp kelgen. Rus ilimpazı A.A.Gorelov naqıl-maqal, aforizm, júyeli sózler, ibaralar hám frazeologizmlerden kórkem sóz sheberleriniń óz shıǵarmalarında paydalanıwın – citatalıq folklorizm dep túsindiredi[1;31-48].

Maqalada biz XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń iri wákili, dramaturg Orazbay Ábdiraxmanovtıń “Ójet” komediyasındaǵı bazı folklorlıq úlgilerge toqtalıp ótkenbiz. Jumısımızda shıǵarmadaǵı folklorlıq úlgilerdi izertlew, jazıwshınıń folklorlıq materiallardı tańlaw sheberligin úyreniw, shıǵarmanıń kórkemlik álemine tereń kóz juwırtıwdı maqset etip qoyǵanbız.

“Ójet” komediyasınıń eń baslı ózgesheligi onıń xalıqshıllıǵında. Avtor qaharmanlardı tek sóyletip qoymay olardıń hárbir sózine xalıqlıq astar, sheshenlik, hárbir háreketinde úrp-ádet dástúrlerimizge sadıqlıq, húrmet ideyaların bergen. Onı kórsetip beriw maqsetinde avtor naqıl-maqallar, ańız, ápsana, úrp-ádet dástúrler hám basqalardan sheber paydalanǵan.

Onıń dálilin mına mısallarda kóriwimiz múmkin: Mátirza aǵa, qızalaq qollı bolıptı degendi esittim be, qız degenniń jolı jińishke dep ata-baba aytıp ketken, quda qalese keyini hayırlı bolar. [2;197] Bul mısalda “qızdıń jolı jińishke” naqılı bas qaharmanlardan biri bolǵan Mátirzanıń awılınıń kátqudası Jándullanıń tilinen qızınıń turmısqa shıǵıp ketkenin jańa ǵana esitken Mátirzaǵa kewil bildiriw, baxtı bolsın aytıw maqsetinde aytılǵan. Naqılda xalıqlıq tereń etikanı bayqaymız. Bul naqıldı qollanıw arqalı avtor shıǵarmanıń xalıqlıq sıpatın elede ashıp bergen, xalqımızdıń qız balanıń táǵdirine degen juwapkershiligin, úmitin kórsetken. Shıǵarma boyjetken qız táǵdiri menen tikkeley baylanıslı bolǵanlıqtan, NUKUS · 2026

shıǵarmada naqıl-maqallar kópshiligi qız balaǵa qatnaslı aytılǵan. Mısalı:-Qaraǵım, óy deme. Házir qalıń mal toqtatıldı degen menen “beregen qolım alaǵan, alaǵan qolım jalaǵan” degendey kelinniń de kewli bar. Jurttıń pushıq qızlarınıń qalıń malına “pabıyda” mashın berip atırǵanda, meniń ánedey kelinime zat bermese, adamnıń qádiri bolama? X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Bul tekstte xalıq awızeki ádebiyatı úlgisi bolǵan naqıl-maqal menen birgelikte xalqımızdıń ázelden kiyatırǵan kelinge qalıń mal beriw dástúrin kóriwimizge boladı. Bul ata-babalarımızdan berli kiyatırǵan xalqımızdıń ózinsheligin sáwlelendirip turıwshı xalıq baylıǵı sanaladı. Shıǵarmanıń folklorlıq qabatın elede bayıtatuǵın jáne bir áhmiyetli element komediyadaǵı Ómirbek laqqı ómirinen keltirilgen úzindi: Men aytsam, erterekte Ómirbek bazarǵa qısır sıyırın alarıptı. Sóytip, soraǵan, qarıydarlarǵa: "ezi qısır, súzedi, tebedi" dep tura beripti. Sey degen soń, sıyırǵa adam jantasa ma, tal qaytar bazarǵa deyin ótpey tura beripti. Sonda onı bir dáldal jorası kórip qalıp, "seniń sol gapińnen sıyırıńdı kim aladı" dep maldıń bas « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

jibin Ómirbektiń qolınan alıp: "qáne, berman aylanıń teppeydi, súzbeydi, ózi buwaz, ózi sutli sıyır kimge kerek"-dep jar salıptı. Átiralı demde qardarǵa tolıp ketip, sıyırdı dem-de pullaptı. Ómirbek sıyırdıń pulın qaltaǵa urıp, úyine kelse, onıń otırıńqıraǵan qızın birewler ayttırıp kelip atırǵan eken. Ómirbek tezirek mámilege keliw ushın, baǵanaǵı bazardaǵı dáldáldiń gápin aytıptı: "qızımız teppeydi, súzbeydi, ezi buwaz, ózi sútli" degeni-aq sol eken, ayttırıp kelgen adamlar tura qashıptı. O.Ábdiraxmanov shıǵarmasında qaraqalpaq xalqınıń sózge sheshen insanı, ańızǵa aylanǵan Ómirbek laqqınıń kúldirgi sózlerinen mısal keltirip, qaharmannıń tuwrıdan-tuwrı aytalmay atırǵan sózlerin astarlı mánide ashıp beriwge háreket etken. Bul arqalı xalqımızdıń danalıǵın, til baylıǵın, gápke ustalıǵın sáwlelendirgen. Juwmaqlap aytatuǵın bolsaq, shıǵarmadaǵı folklorlıq úlgiler shıǵarmanıń xalıqshıllıǵın súwretlewde, xalqımızdıń bay miyrası bolǵan folklor úlgilerin kórsetip beriwde, dramaturgtıń shıǵarma arqalı berejaq ideyasın, qaharmanlar obrazın ashıp beriwde keńnen xizmet atqarǵan. Bunday jazba ádebiyat úlgileri ata-babalarımızdan miyras bolıp kiyatırǵan awızeki ádebiyat úlgilerin jıynawda júda qunlı derek bolıp xizmet etedi.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. А. К истолкованию понятия фольклоризм литературы. Русский фольклор. – Л., 1979. 2. О.Абдирахманов Танламалы шыгармалар-Ташкент; Фан,2009. 3. Қ.Мақсетов Қарақалпақ фольклористикасы.Нөкис; Қарақалпақстан,1989. 4. Қарақлапақ фольклоры.Көп томлық.IV том.Қарақалпақ нақыл-мақаллары; Нөкис; Қарақлапақстан,1978.

5. Айымбетов Қ. Қарақалпақ нақыл-мақаллары ҳәм жүйели сөзлери. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1978. 6. Баҳадырова С. Фольклор и каракалпакская советская проза. – Нукус: Каракалпакстан, 1984. 7. Собиров О. Ўзбек реалистик прозаси ва фольклор. – Тошкент, Фан, 1979. NUKUS · 2026 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »