Qara úydiń súyek bólimleri atamalarınıń etimologiyalıq analizi

Bul maqalada qaraqalpaq xalqınıń materiallıq mádeniyatında ayrıqsha orın iyeleytuǵın qara úydiń súyek bólimleri yaǵnıy kerege, shańaraq, uwıq atamalarınıń etimologiyalıq ózgeshelikleri izertlenedi. Qara úydi qurawshı súyek bólimlerin bildiretuǵın leksikalıq birliklerdiń kelip shıǵıwı, mánis-mazmunı hám tariyxıy-qáliplesiw processleri tallanadı. Terminlerdiń túpkilikli túrkiy leksika menen baylanısı, sonıń menen birge basqa tillerden kirgen leksikalıq elementlerdiń qáliplesiwindegi ornı qarap shıǵıladı. Izertlew barısında qara úydiń qurılısına baylanıslı atamalardıń etimologiyası, semantikalıq ózgeshelikleri ashıp beriledi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 346–349 Qoraqalpoq

Arzımova Aziza Saparbay qızı. Qara úydiń súyek bólimleri atamalarınıń etimologiyalıq analizi // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026- yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 346–349. – DOI: https://doi.org/ 10.66073/ReFocus-Conf/0910065

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

UDK: 811.512.121'373:008:398.9 QARA ÚYDIŃ SÚYEK BÓLIMLERI ATAMALARÍNÍŃ ETIMOLOGIYALÍQ ANALIZI Arzımova Aziza Saparbay qızı Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq instituti tayanısh doktorantı e-mail: azizaarzimova286@gmail.com

Annotaciya: Bul maqalada qaraqalpaq xalqınıń materiallıq mádeniyatında ayrıqsha orın iyeleytuǵın qara úydiń súyek bólimleri yaǵnıy kerege, shańaraq, uwıq atamalarınıń etimologiyalıq ózgeshelikleri izertlenedi. Qara úydi qurawshı súyek bólimlerin bildiretuǵın leksikalıq birliklerdiń kelip shıǵıwı, mánis-mazmunı hám tariyxıy-qáliplesiw processleri tallanadı. Terminlerdiń túpkilikli túrkiy leksika menen baylanısı, sonıń menen birge

basqa tillerden kirgen leksikalıq elementlerdiń qáliplesiwindegi ornı qarap shıǵıladı. Izertlew barısında qara úydiń qurılısına baylanıslı atamalardıń etimologiyası, semantikalıq ózgeshelikleri ashıp beriledi.

Gilt sózler: Etimologiya, qara úy, kerege, shańaraq, uwıq, súyek bólimleri, milliy mádeniyat, tariyxıy leksika, túrkiy leksika.

Kirisiw. Qaraqalpaq xalqınıń materiallıq hám mádeniy turmısında ayrıqsha orın iyelegen qara úyge baylanıslı atamalar tildegi eski hám mazmunı tereń leksikalıq birliklerdi quraydı. Bul atamalar xalıqtıń turmıs-tárizi, dúnyaqarası, úrp-ádeti hám mádeniy dástúrleri menen tıǵız baylanıslı bolıp, olardıń qáliplesiwinde tariyxıy hám etnomádeniy faktorlar úlken áhmiyetke iye. Qara úy qurılısınıń bólimleri, onıń ishki hám sırtqı bólimleri, buyımları hám olardıń atamaları ásirler dawamında qáliplesip, búgingi tilimizge jetip kelgen. Sol sebepli, qara úyge baylanıslı atamalar tek turmıslıq buyım yamasa qurılıs bólekleriniń ataması ǵana emes, al xalıqtıń tariyxı, dástúri hám mádeniy-estetikalıq túsinikleriniń tildegi kórinisi sıpatında da bahalı.

Qara úy qaraqalpaq xalqınıń materiallıq mádeniyatında qáliplesken eń áhmiyetli turmıslıq buyımlardıń biri bolıp, onıń quramı bir-biri menen óz ara baylanıslı bóleklerden dúziledi. Onıń hárbir bólegi qaraqalpaq xalqınıń kóp ásirlik qurılıs tájiriybesiniń, sheberlik dástúriniń hám materiallıq mádeniyatınıń ajıralmas bólegi. Qara úydiń hárbir bólegi arnawlı xızmetti atqarıw menen birge, tilde ózine tán atamalar arqalı bildiriledi. Bul atamalar qurılıs óneriniń rawajlanıw tariyxın, xalıqtıń dúnyaqarasın hám etnomádeniy qádiriyatların sáwlelendiredi. Qara úydiń quram bólekleriniń atamaları qaraqalpaq xalqınıń materiallıq mádeniyatı, qurılıs dástúri hám til baylıǵı menen tıǵız baylanısta qáliplesken leksikalıq qatlamdı quraydı. Bul qatlamnıń negizin quraytuǵın qara úydiń baslı quram bólekleri: kerege, uwıq hám shańaraq atamaları arqalı qaraqalpaq xalqınıń kóp ásirlik qurılıs tájiriybesi, qol óneri sheberligi dástúrleri hám milliy dúnyaqarası tilde óz kórinisin tapqan. Qara úy qaraqalpaq dúnya tanımında álemniń kishi modeli sıpatında qabıl etiledi. Bul sistemada shańaraq – aspannıń belgisi, uwıqlar – jer menen aspandı baylanıstıratuǵın kópir, al kerege – adam ómiriniń bekkem tiregi sıpatında túsiniledi. Sonlıqtan, bul bóleklerdiń hárbiri tek qurılıslıq wazıypasın ǵana emes, belgili bir mádeniy mánini de ózinde saqlaydı. Ádebiyatlar analizi. Qara úydiń quram bólekleriniń eń tiykarǵısı – kerege. NUKUS · 2026

Kerege – toǵay taldan hám jińishke qara taldıń qadasınan islengen qara úydiń qaptal bóleginiń bir bólegi, qabırǵası [1:142]. Eski túrkiy tilinde kerege sózi Kerege / kerekü / keregü – eń eski jasalmalardıń biri bolıp, eń áyyemgi jazba esteliklerde, sonıń ishinde “Irq Bitigˮ (“Bal ash kitabıˮ) shıǵarmasında da ushırasadı. Bul atama ger/ker feyilinen kelip shıqqan dep qaraladı. Onıń semantikası da usı sózge sáykes X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

keledi. Sebebi, ger/ker feyiliniń mánileri arasında “shatırdı tigiw, ornatıwˮ (túrkmen, chuvash), sonıń menen birge “tartıw, keriw, jayıwˮ sıyaqlı mániler de bar. Ger/ker feyiline intensivlik mánisin beretuǵın -e affiksi hám háreket nátiyjesin bildiriwshi - ge/-ke, -gü/-kü affiksleri arqalı jasalǵan. Yaǵnıy: kerége < ger/ker + -e- + -ge/-ke [2:25]. Monǵol tiliniń sózliginde “Bóz úydiń diywal aǵashlarıˮ mánisindegi kerege sózi kerege + (ge) morfemalarınan quralǵan. Onıń kere túbiri monǵol tilinde “kóklep, ayqastırıp baylaw, bekkem baylawˮ degen mánisti bildiredi [3:592]. Usı túbirge feyilden zat mánisin bildiretuǵın -ge qosımtası jalǵanıp, kerege sózi jasalǵan. Qırǵız tilinde ker feyili bar. Ol “kerip tartıw, sozıwˮ degen mánini bildiredi. Usıǵan « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

qarap, kerege de kerilip yamasa búklenip turatuǵınlıqtan, ker feyilinen shıqqan dep esaplaw qáte. Kerege tek kerilip turıwına baylanıslı emes, onıń romb tárizli kózdi bólip kóklep (ayqastırıp) isleniwine baylanıslı usılay atalǵan [4:142]. Demek, kerege atamasınıń etimologiyası onıń tek sırtqı forması menen ǵana emes, al jasalıw usılı hám atqaratuǵın xızmeti menen de tıǵız baylanıslı. Sebebi, kerege tal qadalarınıń bir-birine ayqastırılıp, bekkem kókleniwi arqalı romb tárizli kózlerdi payda etedi. Sol sebepli, atamanıń tiykarında jatqan ger/ker túbiri de “keriw, tartıw, jayıwˮ mánileri menen birqatarda “ayqastırıp bekkemlewˮ mánisin de saqlaǵanı bayqaladı. Bul mánilerdiń barlıǵı keregeniń qurılısı hám xızmeti menen sáykes keledi. Sonıń ushın kerege ataması tek onıń kerilip-jıyılıp turatuǵın qásiyetine ǵana emes, al aǵashlarınıń óz ara ayqastırılıp bekkem baylanısıwı arqalı qáliplesken dep esaplaymız. Atamanıń eski túrkiy jazba esteliklerinde de ushırasıwı onıń túrkiy xalıqlardıń materiallıq mádeniyatında áyyemnen qollanılıp kelgen tiykarǵı leksikalıq birlik ekenligin kórsetedi. Shańaraq. Qara úydiń quram bólekleriniń ishinde joqarı dárejedegi funkcional hám ruwxıy-mádeniy áhmiyetke iye bolǵan bólegi – shańaraq. Ol qurılıstıń bekkemligin támiyinlew menen birge, qaraqalpaq xalqınıń turmıs saltında shańaraq birligi, urpaq dawamlılıǵı hám mádeniy miyrastıń belgisi sıpatında da qádirlenedi. Shańaraq/Shańıraq – 1. Qara úydiń uwıqların biriktirip uslap turatuǵın toǵınnan islengen dóńgelek sheńber [1:351]. Samal úrgen soń jan-jaqqa shalqıp janǵan ottıń shala qozlı kúli shańıraqtıń ortasında aspanǵa atıladı (K.Sultanov). 2. Awıs. Xojalıq, úy [1:351]. Usı bir atawdı tabiyat aziz shańaraqlarǵa sıyǵa berip ketkendey... (K.Sultanov).

G.Isaeva: “Tillik jaqtan shańaraq sózi shań hám qaraq túbirlerinen birikken dórendi sózˮ dep kórsetedi [5:61]. Túrkiy tilinde bul sózler shań túbiri – “tań jaqtısıˮ, qaraq túbiri bolsa – “kóz qarashıǵıˮ mánisin bildiredi [6:139]. Ol shań/tań, qaraq/qıraǵı sózlerin mániles dep esaplaydı hám óz pikirin A.Qaydardıń etimologiyalıq tallawı menen juwmaq shıǵaradı. Ilimpaz shańaraq sóziniń túbiri NUKUS · 2026

shań sózi dep, sózbe-sóz mánisi “jarıqqa qarawˮ ekenin aytıp, onı tómendegi bólimlerge bóledi: shańaraq < shań + (q) ar + aq [5:62]. Al, túrkiy tili sózliginde čayaraq túrinde shaǵatay tilinde, basqa túrli túrkiy tillerde čayaraq, čayaryq, čayaraq, čayarryq, čamyaraq, saŋəraq, sayaraq, šanraq, šaŋaraq, šarŋyraq, šarŋyaraq, čayaraq, čamyaraq hám basqa variantlarda ushırasadı. Qaraqalpaq X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

tilinde šaŋaraq, dialektlerde šaŋaraq, šaŋyraq túrleri qollanıladı. Sózlikte čayaraq ataması monǵol tillerinen alınǵan sóz sıpatında qaralıp, onıń monǵol, buryat hám qalmıq tillerindegi “dóńgelek, sheńber, kiyiz úydiń joqarǵı bólimindegi kese aǵashˮ mánisindegi sózler menen genetikalıq baylanısı kórsetiledi [7:508,509]. Nátiyjeler. Joqarıdaǵı etimologiyalıq tallawlardı salıstırıp, shańaraq atamasınıń qáliplesiwinde onıń qurılıslıq xızmeti hám semantikalıq ózgesheligi de tiykarǵı faktorlardan biri bolıwı múmkin. Shańaraq qara úydiń joqarǵı bóleginde jaylasıp, uwıqlardı birlestiredi hám úy ishine jaqtılıqtıń túsiwine imkaniyat beredi. Sol sebepli, shań komponentiniń jarıq, tań jaqtısı menen, qaraq komponentiniń kóz, qaraw túsinigi menen baylanısıp, “jarıqqa qarawˮ, “jarıqtı qabıl etiwˮ sıyaqlı « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

semantikalıq mánini bildiriwi múmkin. Bul túsinik shańaraqtıń funkciyası hám qara úydiń qurılıslıq ózgesheligi menen de sáykes keledi. Qara úydiń keregesi menen shańaraǵın biriktirip turatuǵın, tóbesiniń tiykarǵı tirewshi bólegi – uwıq. Uwıq – qara úydiń negizgi bólekleriniń biri, iymek jaǵı keregeniń basına bekitilip, súyirlengen ushı shańaraqqa kirgizilip, onı kóterip turatuǵın qada, sırıq [1:212]. Mısalı: Ishke túsiwge uwıqtıń arasınan sıya qoyar ma eken? (K.Sultanov). Uwıq qara úydiń tikleniwinde konstrukciyalıq jaqtan úlken áhmiyetke iye bolıp, keregeden shańaraqqa qaray baǵdarlap jaylastırıladı. Uwıqlardıń bir túrde jaylastırılıwı qara úydiń bekkemligi hám formasınıń saqlanıwın támiyinleydi. Uwıq atamasınıń kelip shıǵıwı eski túrkiy tilinde uq (у:қ) sózi menen baylanıstırıladı. Tiykarǵı mánileri: “qara úydiń tóbesin quraytuǵın aǵash”, “qara úydiń joqarǵı sheńberin kóterip turatuǵın iyilgen tayaq”, “qara úydiń aǵash súyeginiń bólegi” sonıń menen birge, “júzim ushın tayanısh tor” mánilerinde qollanıladı [8:583]. Demek, uwıq qara úydiń bekkemligi hám pútkil formasınıń saqlanıwın támiyinleytuǵın tiykarǵı quramlıq bóleklerdiń biri bolıp, atama etimologiyalıq jaqtan eski túrkiy tilindegi uq (u:q) formasına baylanıslı. Juwmaq. Ulıwma aytqanda, qara úydiń quram bólekleriniń atamaları qaraqalpaq xalqınıń materiallıq mádeniyatı, turmıs tárizi hám dástúriy qurılıs tájiriybesi menen tıǵız baylanısta qáliplesken.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. Jeti tomlıq. Jetinshi tom T – Ch. – Nókis: «Qaraqalpaqstan» baspası, 2025. – 464 bet. 2. Севортян Е.В. Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы на буквы «В», «Г» и «Д». – Москва: Наука, 1980. – С. 25.

3. Монгольско-русский словарь. – М., 1957. – C. 592. 4. Сейдакматов К. Кыргыз тилинин кыскача этимологиялык сөздүгү. – Фрунзе, Илим. – Б. 142. 5. Исаева Г. С. «Шаңырақ» этномәдени концептісінің когнитивтік моделі. Известия НАН РК Серия филологическая. 2009. № 4. – Б. 61. 6. Древнетюркский словарь. – Ленинград: Наука, 1969. – C. 139, 425. NUKUS · 2026

7. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Лексика: 2-е изд., доп. М.: Наука, 2001. – С. 508,509. 8. Севортян Э. В. Этимологический cловарь тюркских языков. – Москва: Наука, 1974. – С.583. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »