Ashıq giltli kriptografiyalıq algoritmler hám elektron sanlı qol

Kriptografiyada keń qollanılıwshı shifrlaw usıllarınan biri ashıq giltli dep (yamasa eki giltli dep te ataladı) atalıwshı usıllardan qollanıp maǵlıwmattı shifrlaw hám rasshifrovkalaw. Ashıq giltli shifrlaw algoritmı járdeminde payda bolǵan eki tárep ortasındaǵı baylanıs kanalınıń ulıwma kórinisin jaratıw. Ashıq giltli kriptografiyalıq algoritmlerdi elektron sanlı qolda qollanıw.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 330–334 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Arzieva Jamila Tileubaevna, Yuldasheva Ravshanoy Allambergenovna. Ashıq giltli kriptografiyalıq algoritmler hám elektron sanlı qol // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026- yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 330–334. – DOI: https://doi.org/ 10.66073/ReFocus-Conf/0910062

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

ASHÍQ GILTLI KRIPTOGRAFIYALÍQ ALGORITMLER HÁM ELEKTRON SANLÍ QOL

Arzieva Jamila Tileubaevna t.i.f.d. Yuldasheva Ravshanoy Allambergenovna Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti e-mail: a_jamila@karsu.uz

Annotaciya: Kriptografiyada keń qollanılıwshı shifrlaw usıllarınan biri ashıq giltli dep (yamasa eki giltli dep te ataladı) atalıwshı usıllardan qollanıp maǵlıwmattı shifrlaw hám rasshifrovkalaw. Ashıq giltli shifrlaw algoritmı járdeminde payda bolǵan eki tárep ortasındaǵı baylanıs kanalınıń ulıwma kórinisin jaratıw. Ashıq giltli kriptografiyalıq algoritmlerdi elektron sanlı qolda qollanıw. Gilt sózler: Kriptografiya, Ashıq gilt, shifrlaw algoritmleri, rasshifrovkalaw algoritmleri, hújim, kriptosistemalar. Kriptografiyada keń qollanılıwshı shifrlaw usıllarınan jáne biri ashıq giltli dep (yamasa eki giltli dep te ataladı) atalıp, maǵlıwmattı shifrlawda hám rasshifrovkalawda túrli giltlerden paydalanadı. Meyli, gilt maydanında Shifrlaw funkciyası hám ǵa sáykes rasshifrovkalaw funkciyası bolsın. Sonıń menen birge, barlıq shifrlaw/rasshifrovkalaw funkciyaları jubı () ushın berilgen shifrtekst ushın funkciya járdeminde ashıq tekst ni (shártti qánaatlandırıwshı) esaplawdıń múmkinshiligi bar bolmasın. Bul ózgeshelik, berilgen shifrlaw gilti den paydalanıp, rasshifrovkalaw gilti nı tabıwdıń imkansız ekenligin ko’rsetedi. Bunda, – qapqanlı bir tárepleme funkciya esaplanıp, onıń kerisin tabıw ushın tek parametri talap etiledi. Sol sebepli, ashıq giltli shifrlaw algoritmleri shifrlaw hám rasshifrovkalaw giltleri birdey bolǵan, simmetrik shifrtekstlerden o’zgeshe boladı. Ashıq giltli shifrlaw algoritmi járdeminde payda bolǵan eki tárep ortasındaǵı baylanıs kanalınıń ulıwma kórinisi 1-súwrette keltirilgen. Buǵan bola Bop gilt jubın tańlaydı. Shifrlaw gilti (ashıq gilt dep ataladı) ni Alisaǵa ashıq tarmaq arqalı jiberiledi hám rasshifrovkalaw gilti (jeke gilt dep ataladı) nı ózinde jasırın saqlaydı. Sonnan keyin, Alisa ashıq tekst nı Boptıń ashıq gilti járdeminde shifrlaydı: hám onı ashıq tarmaq arqalı jiberedi. Bop bolsa qabıl etilgen shifrtekst nı gilt penen funkciya járdeminde rasshifrovkalaydı.

NUKUS · 2026 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

1-súwret. Ashıq giltli shifrlaw usılı járdeminde shifrlaw Ashıq giltli shifrlaw algoritmleri járdeminde shifrlaw processi shifrlaw giltin ashıq uzatıwı menen simmetrik giltli shifrlardan parıqlanadı. Bunnan basqa, ashıq giltli shifrlaw algoritmleri járdeminde maǵlıwmat uzatıwda simmetrik kriptosistemalar sıyaqlı hár bir maǵlıwmattı uzatıwshı hám qabıl etiwshi arasında bólek – bólek giltten paydalanıwdı talap etpeydi. Boptıń ashıq gilti ni bilgen hár bir qatnasıwshı maǵlıwmattı shifrlap oǵan uzatıwı múmkin. Shifrlanǵan maǵlıwmattı « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

rasshifrovkalaw bolsa tek ǵana giltti bilgen Bob ushın tiyisli boladı. Usı jaǵday 2- súwrette keltirilgen. Bul jerde, hám túrli tárepler bolıp, Boptıń birden bir gilti bolıp menen, hám maǵlıwmatlardı shifrlaw múmkin boladı. Payda bolǵan barlıq shifrtekstlerdi bolsa Bop birden-bir jeke gilt menen rasshifrovkalaw múmkin boladı. Ashıq giltli shifrlaw algoritmleri shifrlaw giltin uzatıw ushın qáwipsiz kanaldı talap etpewi menen ajralıp tursa da, bunda tolıq qáwipsizlikti támiyinlew ushın jetkilikli esaplanbaydı. 3-súwrette buzıwǵa qaratılǵan tárepinen ashıq giltli shifrlaw algoritmın buzbastan maǵlıwmattı qolǵa kirgiziw processi keltirilgen. Bunday jaǵday abroysızlandırıw dep ataladı.

2-súwret. Ashıq giltli shifrlawdan paydalanıw sxeması Joqarıdaǵı ssenariyde, abroysızlandırıw jaǵdayı hújimshi giltti táreptiń ashıq gilti dep tárepti isendiriw nátiyjesinde júzege kelmekte. Bunda, hújimshi dan tárepke uzatılǵan shifrtekstti o‘ziniń jeke gilti menen rasshifrovkalaydı hámde táreptiń ashıq gilti menen qayta shifrlap oǵan uzatadı. Bul jaǵdayda mashqala tárep ashıq giltti tárepke tiyisli ekenligin teksere almaslıǵı nátiyjesinde júzege kelmekte. Ámelde ashıq giltli shifrlaw algoritmlerinen elektron sanlı qol dep atalıwshı sistemanı qurıw ushın paydalanıladı. Elektron sanlı qol algoritmleri ashıq giltli kriptosistemalardıń bir túri esaplanadı. Meyli, ashıq tekst maydanı nen shifrtekst NUKUS · 2026

maydanı ǵa sáwlelendiriwshi shifrlaw funkciyası hám bunda bolsın. Eger ge sáykes bolǵan rasshifrovkalaw funkciyası bolsa, onda hám lar ushın orın almastırıw múmkin: ler ushın, . Ashıq giltli shifrlawdıń bul kórinisi qaytarılatuǵın dep ataladı. Bunda, tek X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

ushın orınlı bolıwın esapqa alıw kerek. Basqa jaǵdaylarda bolsa (), sáwlelendiriw mániske iye bolmaydı. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

3-súwret. Eki tárep arasındaǵı baylanıstıń abıroysızlanıwı Elektron sanlı qol sistemaların qurıw tómendegi tártipte ámelge asırıladı (4- súwret): 1. Meyli qol qoyıw sxeması ushın ashıq tekst maydanı bolsın. 2. Meyli qol qoyıw maydanı ushın orınlı bolsın. 3. Meyli () – ashıq giltli shifrlaw sxeması ushın gilt jubı bolsın. 4. Qol qoyıw funkciyası di ge teń dep alsaq, onda xabarlar ushın qol ge teń boladı.

5. Qoldı tekseriw funkciyası bolsa to’mendegige teń boladı: NUKUS · 2026 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

4-súwret. Elektron sanlı qoldıń ápiwayı sxeması Simmetrik giltli kriptosistemalar sıyaqlı ashıq giltli shifrlaw arqalı maǵlıwmattıń konfidenciallıǵın támiyinlew ámelge asırıladı. Biraq, elektron sanlı qol sistemaları maǵlıwmattıń pútinligin hám biykar etiwden qorǵalıwın támiyinlewdi maqset etedi. Joqarıda kórip ótilgen simmetrik hám ashıq giltli kriptosistemalar ayrıqsha bir qansha qolaylılıq hám kemshiliklerge iye. Olarǵa tómendegilerdi keltiriw múmkin (1-keste). 1-keste. Simmetrik hám ashıq giltli kriptosistemalardıń qolaylılıq hám kemshilikleri Qásiyetleri Qolaylılıqlar Kemshilikler Kriptosistema 1.Simmetrik giltli shifrlar 1.Simmetrik kripto sistemadan maǵlıwmattı shifrlawda joqarı paydalanıw ushın eki tárepte de Simmetrik operativlik usınısın beredi. birden-bir gilt bolıwı shárt. kriptosistemalar 2.Simmetrik kriptosistema giltiniń 2.Simmetrik giltlerden paydalanıw uzınlıǵın salıstırǵanda qısqa. dáwiri kem. 1. Tek jeke giltti jasırın saqlaw 1. Ashıq giltli shifrlar talap etiledi. maǵlıwmatlardı shifrlawda tómen Ashıq giltli 2. Jeke hám ashıq giltler jubınan dárejede háreketlenedi. kriptosistemalar jetkiliklishe uzaq waqıt paydalanıw 2.Ashıq giltli kripto sistemalarda múmkin. gilt uzınlıǵı salıstırmalı úlken.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. A.J.Menezes, P.C. hámn Oorschot, S.A.Hámnstone. Handbook of Applied Cryptography. CRC Press, 2001, 816 p.

2. Шнайер Б. Прикладная криптография. Протоколы, алгоритмы, исходные тексты на языке Си. –М.: издательство ТРИУМФ, 2003 -816 стр. 3. С.К.Ганиев, М.М.Каримов, З.Т.Худойқулов, М.М.Кадиров. Толковый словарь терминов и понятий по безопасности информации на русском, узбекском и английском языках. –Т.: «Иқтисод-молия», - 2017, 480 с. 4. S.K.Ganiev, M.M.Karimov, K.A.Tashev. Axborot xavfsizligi. –T.: «Fan hám NUKUS · 2026

texnologiya», 2016, 372 bet. 5. S.K.Ganiev, M.M.Karimov, K.A.Tashev. Axborot xavfsizligi. Axborot-kommunikatsion tizimlar xavfsizligi. O‘quv qo‘llanma. –T.: «Aloqachi», 2008, 382 bet. 6. Stamp M. Information security: principles and practice // John Wiley & Sans, 2011, -P. – 606. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

7. S.K.Ganiev, A.A.Ganiev, Z.T.Xudoyqulov. Kiberxavfsizlik asoslari. O‘quv qo‘llanma. –T.: «Iqtisod-moliya», - 2021, 228 bet. 8. D.Ya.Akbarov, P.F.Xasanov, X.P.Xasanov, O.P.Axmedohám, I.U.Xolimtoehám. Kriptografiyaning matematik asoslari. O‘quv qo‘llanma. –T.: «Aloqachi», 2019, 192 bet. 9. New York: Dover, 1992. – 398 p. 10. Zienkiewicz O.C., Taylor R.L., Zhu J.Z. The Finite Element Method: Its Basis and Fundamentals. 7th ed. – Oxford: Butterworth-Heinemann, 2013. – 756 p. 11. Quarteroni A., Sacco R., Saleri F. Numerical Mathematics. 2nd ed. – Berlin: Springer, 2007. – 655 p. 12. Isroilov M.I. Hisoblash metodlari. 1-qism. – Toshkent: O‘zbekiston, 2003. – 432 b. 13. Roos H.-G., Stynes M., Tobiska L. Robust Numerical Methods for Singularly Perturbed Differential Equations. 2nd ed. – Berlin: Springer, 2008. – 604 p. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »