Ózbekstan Respublikasında awıllıq jerlerde xızmetler tarawın rawajlandırıwdıń shólkemlestiriwshilik-huqıqıy tiykarları

Bul teziste Ózbekstan Respublikasında awıllıq jerlerde xızmetler tarawın rawajlandırıwdıń shólkemlestiriwshilik-huqıqıy tiykarları izertlengen. Xızmetler tarawın rawajlandırıwda mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarları, normativlik-huqıqıy hújjetler, jergilikli mámleketlik hákimiyat uyımları, isbilermenlik subektleri hám mámleketlik-jeke menshik sheriklik mexanizmleriniń ornı sáwlelendirilgen. Sonday-aq, awıllıq aymaqlarda xızmet kórsetiw infrastrukturasın rawajlandırıw, sanlı xızmetlerdi keńeytiw, xalıqtıń bántligi hám dáramatların arttırıwǵa baylanıslı máseleler tallanǵan. Awıllıq jerlerde xızmetler tarawın rawajlandırıwdıń institucionallıq hám huqıqıy mexanizmlerin jetilistiriw boyınsha ilimiy-ámeliy usınıslar islep shıǵılǵan.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 299–303 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Allamuratova Perida Maxsetbaevna. Ózbekstan Respublikasında awıllıq jerlerde xızmetler tarawın rawajlandırıwdıń shólkemlestiriwshilik-huqıqıy tiykarları // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026- yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 299–303. – DOI: https://doi.org/ 10.66073/ReFocus-Conf/0910056

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

ÓZBEKSTAN RESPUBLIKASINDA AWILLIQ JERLERDE XIZMETLER TARAWIN RAWAJLANDIRIWDIŃ SHÓLKEMLESTIRIWSHILIK-HUQIQIY TIYKARLARI

Allamuratova Perida Maxsetbaevna QMU, Finans hám finanslıq texnologiyalar kafedrası allamuratovaperida@mail.com Annotaciya: Bul teziste Ózbekstan Respublikasında awıllıq jerlerde xızmetler tarawın rawajlandırıwdıń shólkemlestiriwshilik-huqıqıy tiykarları izertlengen. Xızmetler tarawın rawajlandırıwda mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarları, normativlik-huqıqıy hújjetler, jergilikli mámleketlik hákimiyat uyımları, isbilermenlik subektleri hám mámleketlik-jeke menshik sheriklik mexanizmleriniń ornı sáwlelendirilgen. Sonday-aq, awıllıq aymaqlarda xızmet kórsetiw infrastrukturasın rawajlandırıw, sanlı xızmetlerdi keńeytiw, xalıqtıń bántligi hám dáramatların arttırıwǵa baylanıslı máseleler tallanǵan. Awıllıq jerlerde xızmetler tarawın rawajlandırıwdıń institucionallıq hám huqıqıy mexanizmlerin jetilistiriw boyınsha ilimiy-ámeliy usınıslar islep shıǵılǵan. Tayanısh sózler: awıllıq jerler, xızmetler tarawı, xızmetler infrastrukturası, shólkemlestiriwshilik-huqıqıy tiykarlar, mámleketlik siyasat, isbilermenlik, mámleketlik-jeke menshik sheriklik, sanlı xızmetler, bántlik, awıl ekonomikası.

Búgingi kúnde mámleket ekonomikasın turaqlı rawajlandırıw, xalıqtıń abadanlıǵın arttırıw hám aymaqlar arasındaǵı sociallıq-ekonomikalıq ayırmashılıqlardı qısqartıwda xızmetler tarawınıń áhmiyeti barǵan sayın artıp barmaqta. Ásirese, awıllıq jerlerde xızmetler tarawın rawajlandırıw xalıqqa qolaylı shárayatlar jaratıw menen bir qatarda jańa jumıs orınların shólkemlestiriw, xalıqtıń dáramatların arttırıw, kishi biznes hám jeke isbilermenlikti xoshametlew jáne awıl ekonomikasın diversifikaciyalawdıń áhmiyetli faktorı bolıp esaplanadı. Awıllıq jerlerde xalıqtıń tıǵızlıǵınıń salıstırmalı tómenligi, aymaqlardıń bir-birinen uzaq jaylasqanlıǵı, transport hám injenerlik infrastrukturasınıń jeterli dárejede rawajlanbaǵanlıǵı, xalıqtıń satıp alıw qábiletiniń qalalarǵa salıstırǵanda tómenligi sıyaqlı faktorlar xızmetler tarawınıń rawajlanıwına tásir kórsetedi. Sol sebepli awıllıq aymaqlarda xızmetler bazarın qáliplestiriw hám rawajlandırıwda tek ǵana bazar mexanizmlerinen paydalanıw menen sheklenip qalmastan, nátiyjeli shólkemlestiriwshilik-huqıqıy mexanizmlerdi de qáliplestiriw zárúr. Ózbekstanda sońǵı jılları xızmetler tarawın rawajlandırıw, isbilermenlik subektleriniń jumısın qollap-quwatlaw, investiciyalardı tartıw, xalıqtıń bántligin támiyinlew hám aymaqlardı kompleksli rawajlandırıwǵa qaratılǵan keń kólemli reformalar ámelge asırılmaqta. Bul processte awıllıq jerlerde xızmetler tarawın rawajlandırıwdıń huqıqıyshólkemlestiriwshilik tiykarların jetilistiriw áhmiyetli wazıypalardan biri bolıp esaplanadı.

Xızmetler tarawı ekonomikanıń xalıqtıń mútájliklerin qanaatlandırıwǵa baǵdarlanǵan áhmiyetli quram bólegi bolıp, oǵan sawda, transport, baylanıs, finanslıq xızmetler, bilimlendiriw, densawlıqtı saqlaw, turmıslıq xızmetler, turizm, málimleme-kommunikaciya texnologiyaları hám basqa xızmet túrleri kiredi. Awıllıq jerlerde xızmetler tarawınıń ózine tán ózgesheligi sonda, xızmetlerge bolǵan NUKUS · 2026

talap awıl xalqınıń jasaw tárizi, dáramatları, bántligi hám óndiris iskerligi menen tıǵız baylanıslı. Máselen, awıl xojalıǵı ónimlerin islep shıǵarıwshılarǵa agrotexnikalıq, veterinariya, transport, logistika, finanslıq, qamsızlandırıw hám konsalting xızmetleri zárúr bolsa, xalıq ushın sawda, ulıwma awqatlanıw, turmıslıq, medicinalıq, bilimlendiriw hám sanlı xızmetlerge talap bar. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Usı kózqarastan awıllıq jerlerde xızmetler tarawın eki tiykarǵı baǵdarǵa bóliw múmkin: 1. Óndiriske xızmet kórsetiwshi xızmetler – agrotexnikalıq, veterinariya, transport-logistika, finanslıq, qamsızlandırıw, konsalting, informaciya hám basqa xızmetler. 2. Xalıqqa xızmet kórsetiwshi xızmetler – sawda, turmıslıq, medicinalıq, bilimlendiriw, mádeniy, turistlik, ulıwma awqatlanıw hám sanlı xızmetler. Bul xızmet túrleriniń rawajlanıwı awıllıq aymaqlarda ekonomikalıq belsendilikti kúsheytedi, jańa isbilermenlik subektlerin qáliplestiredi hám xalıqtıń bántligin arttıradı. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Ózbekstan Respublikasında xızmetler tarawınıń rawajlanıwı mámlekette ámelge asırılıp atırǵan ekonomikalıq reformalardıń áhmiyetli baǵdarlarınan biri sıpatında belgilengen. Xızmetler tarawın tártipke salıwda Konstituciya, kodeksler, nızamlar, Prezident párman hám qararları, Ministrler Kabinetiniń qararları hám jergilikli mámleketlik hákimiyat uyımlarınıń qararları huqıqıy tiykar bolıp xızmet etedi. Atap aytqanda, isbilermenlik jumısınıń erkinligin támiyinlew, jeke menshik múlkti qorǵaw, báseki ortalıǵın qáliplestiriw, investiciyalardı xoshametlew hám xızmetler bazarı subektleriniń huqıqıy qorǵalıwın támiyinlewge qaratılǵan huqıqıy normalar awıllıq jerlerde xızmetler tarawın rawajlandırıw ushın da úlken áhmiyetke iye. Awıllıq jerlerde xızmetler tarawınıń rawajlanıwın támiyinlewshi huqıqıy tiykarlardı shártli túrde tómendegi baǵdarlarǵa ajıratıw múmkin: 1-keste. Awıllıq xızmetler tarawın rawajlandırıwdıń huqıqıy jónelisleri hám olardıń tiykarǵı mazmunı № Huqıqıy jónelis Tiykarǵı mazmunı Isbilermenlikti qollap- Xızmet kórsetiwshi subektlerge huqıqıy hám finanslıq quwatlaw imkaniyatlar jaratıw. 2 Básekini rawajlandırıw Xızmetler bazarında báseki ortalıǵın qáliplestiriw. 3 Investiciya siyasatı Xızmetler infrastrukturasına investiciyalardı tartıw Isbilermenlik subektlerine salıq hákimshiligi hám jeńilliklerin 4 Salıq siyasatı jetilistiriw Mámleketlik-jeke menshik Sociallıq hám infrastrukturalıq xızmetlerdi jeke menshik sektor sheriklik menen birgelikte shólkemlestiriw

Elektron hám onlayn xızmetlerdi awıllıq aymaqlarǵa keńnen 6 Sanlastırıw engiziw Awıllıq aymaqlarda xızmetler infrastrukturasın kompleksli 7 Aymaqlıq rawajlanıw rawajlandırıw. Onda xızmetler tarawın huqıqıy tártipke salıwdıń tiykarǵı maqseti xızmet NUKUS · 2026

kórsetiwshiler ushın qolaylı biznes ortalıǵın jaratıw, tutınıwshılardıń huqıqların qorǵaw hám xızmetlerdiń sapasın arttırıwdan ibarat. Awıllıq aymaqlarda xızmetler tarawın rawajlandırıw procesinde oraylıq mámleketlik uyımlar menen bir qatarda jergilikli mámleketlik hákimiyat uyımlarınıń da roli úlken. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Mámleket tárepinen xızmetler tarawın rawajlandırıwdıń tiykarǵı wazıypaların tómendegishe kórsetiw múmkin: • xızmetler tarawın rawajlandırıw boyınsha strategiyalıq maqsetlerdi belgilew; • awıllıq aymaqlarda xızmetler infrastrukturasın rawajlandırıw; • kishi biznes hám jeke isbilermenlikti qollap-quwatlaw; • investiciyalardı tartıw; • xalıqtıń bántligin támiyinlew; • zamanagóy hám sanlı xızmetlerdi engiziw; • sociallıq áhmiyetke iye xızmetlerdiń xalıq ushın ashıqlıǵın támiyinlew; « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

• xızmetler sapası ústinen qadaǵalawdı kúsheytiw. Jergilikli mámleketlik hákimiyat uyımları óz aymaqlarınıń ekonomikalıq hám sociallıq ózgesheliklerinen kelip shıqqan halda xızmetler tarawın rawajlandırıwdıń aymaqlıq baǵdarlamaların islep shıǵıwı áhmiyetli. Ásirese, awıllıq aymaqlarda xızmet kórsetiw obektlerin jaylastırıwda xalıqtıń sanı, elatlı punktlerdiń uzaqlıǵı, transport infrastrukturası, dáramat dárejesi hám xızmetlerge bolǵan talaptı esapqa alıw kerek. Awıllıq jerlerde xızmetler tarawın rawajlandırıwdıń áhmiyetli shólkemlestiriwshilik mexanizmlerinen biri mámleketlik-jeke menshik sheriklik esaplanadı. Mámleketlik-jeke menshik sheriklik arqalı úlken qarjı resursın talap etetuǵın xızmet obektlerin jeke menshik sektor qarjıları esabınan shólkemlestiriw imkaniyatı keńeedi. Bul ásirese bilimlendiriw, medicina, transport, kommunallıq xızmetler, turizm, sport hám basqa da sociallıq xızmetler tarawları ushın áhmiyetli. Bul mexanizmde mámleket tárepinen jer uchastkaları, infrastruktura, huqıqıy kepillikler hám shólkemlestiriwshilik járdem beriliwi múmkin. Jeke menshik sektor bolsa investiciya, zamanagóy texnologiya, basqarıw tájiriybesi hám innovaciyalıq qatnaslardı tartadı. Sol sebepli awıllıq jerlerde mámleketlik-jeke menshik sheriklikti tómendegi baǵdarlarda keńeytiw maqsetke muwapıq: • awıllarda medicinalıq xızmet kórsetiw obyektlerin shólkemlestiriw; • mektepke shekemgi bilimlendiriw xızmetlerin rawajlandırıw; • transport hám logistika xızmetlerin keńeytiw; • turmıslıq xızmet kórsetiw orayların shólkemlestiriw; • turizm hám miymanxana xızmetlerin rawajlandırıw; • internet hám sanlı xızmetler infrastrukturasın keńeytiw;

• sport-salamatlastırıw xızmetlerin shólkemlestiriw. Házirgi sanlı ekonomika shárayatında awıllıq jerlerde xızmetler tarawın rawajlandırıwda málimleme-kommunikaciya texnologiyalarınıń áhmiyeti keskin artıp barmaqta. Sanlı xızmetlerdiń abzallıǵı sonda, olar geografiyalıq aralıqtıń xızmetten NUKUS · 2026

paydalanıw imkaniyatına tásirin azaytadı. Máselen, elektron bank xızmetleri, aralıqtan bilimlendiriw, telemedicina, elektron sawda, elektron mámleketlik xızmetler hám onlayn másláhát xızmetlerinen awıl xalqı da paydalanıwı múmkin. Bul mashqalalardı sheshiw maqsetinde awıllıq jerlerde xızmetler tarawın rawajlandırıwdıń kompleksli shólkemlestiriwshilik-huqıqıy mexanizmin X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

qáliplestiriw maqsetke muwapıq. Bunda tómendegi ilajlardı ámelge asırıw usınıs etiledi: 1. Awıllıq xızmetlerge investiciya kirgiziwshi isbilermenler ushın xoshametlew mexanizmlerin kúsheytiw. 2. Mámleketlik-jeke menshik sheriklik tiykarında sociallıq xızmetlerdi keńeytiw. 3. Awıllıq jerlerde sanlı xızmetler ekosistemasın qáliplestiriw. 4. Xızmetler tarawında kadrlar tayarlaw hám qayta tayarlaw sistemasın jergilikli miynet bazarı talaplarına beyimlestiriw. Juwmaqlap aytqanda, Ózbekstan Respublikasında awıllıq jerlerde xızmetler « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

tarawın rawajlandırıw mámlekettiń sociallıq-ekonomikalıq rawajlanıwın támiyinlewdiń áhmiyetli shártlerinen biri bolıp tabıladı. Xızmetler tarawınıń rawajlanıwı awıl xalqınıń turmıs sapasın arttırıw, bántlikti támiyinlew, jańa dáramat dáreklerin qáliplestiriw, isbilermenlikti rawajlandırıw hám awıl ekonomikasın diversifikaciyalawǵa xızmet etedi. Awıllıq jerlerde xızmetler tarawın rawajlandırıwdıń shólkemlestiriwshilik-huqıqıy tiykarları mámleketlik siyasat, isbilermenlik jumısın tártipke salıw, investiciyalardı tartıw, mámleketlik-jeke menshik sheriklik, jergilikli mámleketlik basqarıw hám sanlastırıw mexanizmleriniń óz-ara úylesimliligi tiykarında qáliplesiwi kerek. Usı kózqarastan, awıllıq jerlerde xızmetler tarawın rawajlandırıwda "mámleket – biznes – jergilikli jámiyetshilik – tutınıwshı" birge islesiwine tiykarlanǵan shólkemlestiriwshilik-ekonomikalıq mexanizmdi qáliplestiriw maqsetke muwapıq. Bunday mexanizm mámleket tárepinen jaratılǵan huqıqıy hám institucionallıq sharayatlardı jeke menshik sektordıń investiciyalıq hám innovaciyalıq imkaniyatları menen úylestiriw imkaniyatın beredi. Keleshekte awıllıq xızmetlerdi rawajlandırıwda aymaqlardıń ekonomikalıq potencialı, xalıqtıń quramı, dáramatları, xızmetlerge bolǵan talap hám infrastrukturanıń jaǵdayınan kelip shıǵıp, aymaqlıq differenciallasqan qatnastı kúsheytiw áhmiyetli. Bul bolsa awıllıq jerlerde xızmetler tarawınıń turaqlı rawajlanıwı hám xalıqtıń abadanlıǵınıń artıwına tiykar jaratadı.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Mirzaev Q.J., Sharipov T.S., Sultonov Sh.A., Mustafoev Ǵ.S., Fayziev E.S. Xizmatlar sohasi iqtisodiyoti. - Samarqand, 2022.

2. Pardayev M.Q., Ochilov I.S. Xizmat ko’rsatish sohasi korxonalarida samaradorlikni oshirish yo’llari. - Tashkent: "IQTISOD-MOLIYA," 2011. 3. Raximov A.N. Aholiga xizmat ko‘rsatish sohasi rivojlanishini ekonometrik modellashtirish (Qashqadárya wálayatı mısalında): ekonomika ilimleri boyinsha filosofiya doktori (PhD) dissertaciyası. - Tashkent, 2022. 4. Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2021-jıl 11-maydaǵı PQ-5113-sanlı "Xızmetler NUKUS · 2026

tarawın jedel rawajlandırıw ilajları haqqında"ǵı qararı. - Nızamshılıq maǵlıwmatları milliy bazası; 5. Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2023-jıl 11-sentyabrdegi "Ózbekstan - 2030" strategiyası haqqında"ǵı PP-158-sanlı Pármanı. 6. Ózbekstan Respublikası Milliy statistika komiteti. Rásmiy statistikalıq maǵlıwmatlar bazası – SIAT. Milliy statistika komitetiniń SIAT maǵlıwmatlar bazası. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »