Suwda eriwshi polimer eritpeleriniń struktura payda etiwshileri

Bul jumısta regionnıń shorlanǵan topıraqlarına tásir etiwi múmkin bolǵan suwda eriytuǵın polimerler tiykarındaǵı struktura payda etiwshi kompoziciyalardan paydalanıw imkaniyatlarına itibar qaratılǵan. Polimer materiallardı topıraqqa kirgiziw menen onıń fizikalıq hám ximiyalıq qásiyetlerin jaqsılaw, suwdı uslap qalıw qábiletin arttırıw, shorlanıw dárejesin kemeytiwi múmkin. Bunday kózqaras topıraq degradaciyası mashqalasın sheshiwde perspektivalı baǵdar bolıwı hám regionda awıl xojalıǵın rawajlandırıw, ónimdarlıqtı arttırıw hám Qaraqalpaqstanda ekologiyalıq jaǵdaydı jaqsılawǵa salmaqlı úles qosıwı múmkin.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 296–298 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Allamuratova Anargul Sultamuratovna, Sharipova Ayshagul Ibraimovna. Suwda eriwshi polimer eritpeleriniń struktura payda etiwshileri // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10- oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 296– 298. – DOI: https://doi.org/10.66073/ ReFocus-Conf/0910055

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

SUWDA ERIWSHI POLIMER ERITPELERINIŃ STRUKTURA PAYDA ETIWSHILERI

Allamuratova Anargul Sultamuratovna x.p.f.d (PhD), docent Sharipova Ayshagul Ibraimovna x.p.d., docent Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti e-mail: anargulallamuratova@gmail.com

Annotaciya: Bul jumısta regionnıń shorlanǵan topıraqlarına tásir etiwi múmkin bolǵan suwda eriytuǵın polimerler tiykarındaǵı struktura payda etiwshi kompoziciyalardan paydalanıw imkaniyatlarına itibar qaratılǵan. Polimer materiallardı topıraqqa kirgiziw menen onıń fizikalıq hám ximiyalıq qásiyetlerin jaqsılaw, suwdı uslap qalıw qábiletin arttırıw, shorlanıw dárejesin kemeytiwi múmkin. Bunday kózqaras topıraq degradaciyası mashqalasın sheshiwde perspektivalı baǵdar bolıwı hám regionda awıl xojalıǵın rawajlandırıw, ónimdarlıqtı arttırıw hám Qaraqalpaqstanda ekologiyalıq jaǵdaydı jaqsılawǵa salmaqlı úles qosıwı múmkin. Tayanısh sózler: suwda eriytuǵın polimerler, topıraq, struktura payda etiwshiler, suwdı uslap qalıw qábileti.

Kirisiw. Topıraqtıń ústińgi ónimdar qatlamınıń jemiriliwi hám jıljıwı suw, samal sıyaqlı sırtqı faktorlar tásirinde júz berip, topıraq eroziyası procesiniń tiykarın quraydı. Bul hádiyse awıl xojalıǵı jerleri, ekosistemalar hám suw resurslarına sezilerli tásir kórsetip, túrli regionlardıń turaqlı rawajlanıwına unamsız tásir etpekte. Samal eroziyası kúshli samallar tásirinde topıraq bóleksheleriniń ushıp ketiwi nátiyjesinde júzege keledi, ásirese qurǵaq aqshıl zonalarda ıǵallıqtıń tómen dárejesi topıraqtıń hálsizligin arttıradı. Suw eroziyası topıraqtıń ústingi qatlamın suw aǵımları menen juwılıwında kórinedi, bul kúshli jawınlar waqtında yamasa qorǵaw sharaları kórilmegen janbawırlarda anıq kórinedi. Eroziyanıń eki túri de ónimdarlıqtıń tómenlewine, topıraq strukturası hám onıń suw ótkiziwsheńliginiń jamanlasıwına, jarlıqlardıń payda bolıwına alıp keledi, bul bolsa uzaq múddetli keleshekte jerlerdiń degradaciyasına hám ónimdarlıqtıń tómenlewine alıp keliwi múmkin.

Ádebiyatlardı kórip shıǵıw arqalı suwda eriytuǵın polielektrolit eritpeleriniń qásiyetleri, olardıń dispers sistemalarǵa tásiri bir qansha faktorlarǵa baylanıslı. Solardan polielektrolit makromolekulasınıń eritpedegi jaǵdayına, quramına, ortalıq pH na, koncentraciyasına hám t.b. baylanıslı. Topıraqtıń quramı hám dúzilisin túsiniw onı qorǵaw hám basqarıwdıń nátiyjeli usılların islep shıǵıw, sonıń ishinde, mineral hám polimer struktura payda etiwshilerden paydalanǵan halda eroziyaǵa qarsı gúresiw ushın úlken áhmiyetke iye.

Búgingi kúnde jáhán agrar sektorınıń tiykarǵı mashqalalarınan biri awıl xojalıǵı jerleriniń jaǵdayınıń jamanlasıwı bolıp, bul úlken qáweter oyatpaqta [1-3]. Topıraq degradaciyasınıń tiykarǵı sebepleri arasında jer ústi suwları hám samal tásirinde júzege keletuǵın tábiyiy eroziya procesleri ajıralıp turadı, bul bolsa topıraqtıń joqarı, eń ónimdarlı qatlamları hám topıraq payda etiwshi jınıslardıń joq bolıwına alıp keledi [4]. Bul eroziya procesleri, ásirese, intensiv diyqanshılıq etiletuǵın jerlerde kúsheyedi, NUKUS · 2026

bunda jeńil mexanikalıq quramlı topıraqlar eń kóp qáwip astında boladı. Sońǵı jılları global klimat ózgeriwi sebepli eroziya processleriniń jerdiń sapasınıń tómenlewine tásiri kúsheyip barmaqta hám bul mashqalalar ústinde alımlar jumıslar alıp barmaqta[5-6]. Materiallar hám metodlar. Topıraq strukturası dep, bir-birinen ólshemi, X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

forması, gewekligi, bekkemligi, suw tásirine shıdamlılıǵı menen parıqlanıwshı hár qıylı agregatlar yamasa strukturalıq birlikler jıyındısına aytıladı. Diametri 0,25 mm den úlken agregatlar makroagregatlarǵa, 0,25 mm den kishi agregatlar mikroagregatlarǵa kirgiziledi. Agregatları 0,25 ten 10 mm ge shekem bolǵan, gewekliligi hám suwǵa shıdamlılıǵı bar struktura agronomiyalıq jaqtan áhmiyetli esaplanadı, sebebi topıraqta optimal suw-hawa rejimin saqlap turıwǵa járdem beredi. Kelesi izertlewler ushın obyekt retinde 1AA:IK-5,5; 2AA:IK-5,5 hám olardıń gidrolizlengen túrleri shártli túrde 1AA:IK-5,5K hám 2AA:IK-5,5K dep ataldı. Salıstırıw ushın PAA GS Flokulyant (Ts 00203849 - 29:2014, "Navoiazot") « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

hám onıń 70°C temperaturada KOH eritpesi menen gidrolizlengen túri tańlap alındı. Strukturalıq koefficienti topıraqtıń agregat quramın bahalaw ushın qollanıladı, bunda agronomiyalıq jaqtan qimbatlı agregatlar muǵdarı esapqa alınadı. Koefficienttiń 1,5 ten joqarı mánisi strukturanıń ájayıp jaǵdayın, 0,67 ten 1,5 ge shekem bolsa jaqsı jaǵdayın, 0,67 ten tómen bolsa qanaatlandırmaytuǵın jaǵdayın kórsetedi. 0,25 mm den kishi hám 10 mm den úlken K s strukturalıq elementlerdiń ulıwma muǵdarına mezoagregatlardıń procent muǵdarınıń (0,25-10 mm) qatnası sıpatında anıqlanadı. Nátiyjeler. Polimer eritpelerin (0,4-1,0%) topıraqqa sebelep búrkiw jolı menen ámelge asırıldı. Eritpeniń sarplanıwı 100-500 kg/ga shekemgi muǵdardı quradı. 1-keste. Qayta islewde QT topıraqtıń ústingi qatlamınıń strukturalıq quramınıń ózgeriwi (qurǵaq elew) Frakciya ólshemi (mm), % Úlgi С, % Ks** ≥10 0,25<10 ≤0,25 Suw - 22,60 11,90 65,50 0,14 PAA GS PAA GS1 5,5 0,6 12,00 46,80 41,20 0,88 5,5 0,6 15,91 42,59 41,50 0,74

1АА:IK - 5,5К 5,5К 0,6 7,09 70,61 22,30 2,42 QT- Qanlıkól topıraǵı. *- *-eritpelerdiń sarplanıwı 200 kg/ga. Juwmaq hám usınıslar. Analiz etilgen kestede (1). Hár qıylı NUKUS · 2026

polielektrolitler menen islew berilgennen soń Qanlıkól topıraǵınıń ústingi qatlamı strukturalıq quramınıń ózgeriwin sáwlelendiriwshi 1-kestede kórsetilgenindey, topıraqqa barlıq túrdegi islew beriwler mayda frakciyalar (≤0,25 mm) úlesiniń azayıwına hám mezoagregatlar (0,25<10 mm) úlesiniń artıwına alıp keldi, bul X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

bolsa topıraqtıń strukturalıq quramınıń suw menen islew beriwge salıstırǵanda jaqsılanǵanlıǵın kórsetedi. Polimer eritpesi koncentraciyasınıń 0,3% ten 0,6% ke shekem artıwı kópshilik jaǵdaylarda topıraqtıń strukturalıq ózgeshelikleriniń jaqsılanıwına alıp keledi, bul mezoagregatlar úlesiniń artıwı hám strukturalıq koefficientiniń jaqsılanıwında sáwlelenedi. Bul topıraq úlgisi de polimer eritpeleri menen qayta islewge mezoagregatlar úlesiniń artıwı hám mayda jáne iri frakciyalar úlesiniń kemeyiwi esabınan strukturalıq quramınıń jaqsılanıwı menen juwap beredi. Biraq, ózgeriw dárejesi hám islew nátiyjeliligi topıraqtıń túrine hám qollanılatuǵın polimerge qarap hár qıylı boladı. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Bunda Qanlıkól topıraq úlgileri qayta islewden soń mezoagregatlar úlesi hám strukturalıq koefficientiniń joqarı dárejede ósiwin kórsetedi.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Панова Л. И и др. Пoликомплексные рецептуры для защиты почв от дегидратации. Высокомолекулярные соединения (серия С), 2021, T. 63, № 2, стр. 232-244 2. Wolff S., Schrammeijer E.A., Schulp C.J.E., Verburg P.H. // Global Environmental Change. 2018. V. 52. P. 259. 3. Lal R. // J. Soil Water Conserv. 2018. V. 73. № 4. P. 100. 4. Яковлев А.С., Макаров О.А., Евдокимова М.В., Огородников С.С. // Почвоведение. 2018. № 9. P. 1167. 5. Алламуратова А. Сейтназарова О., Шарипова А, Абдикамалова А. Синтетические водорастворимые полимеры и важнейшие отрасли их применения // Universum: технические науки: электрон. научн. журн. 2023. 9(114). URL: https://7universum.com/ru/tech/archive/item/15940 6. Алламуратова А. Изучение катионообменная емкость почв в территории Каракалпакстана. 2024. Том 6/28. Стр 192-196 https://interpretationandresearches.uz/index.php/iar/article/view/2434