Qaraqalpaq tilinde ekologiyalıq diskurstıń dástúriy hám zamanagóy kórinisleri

Ekologiyalıq mazmunnıń tilde ańlatılıwı til biliminde ekolingvistika hám ekologiyalıq diskurs sheńberinde úyrenilmekte. Qaraqalpaq tilinde bolsa bul máseleniń arnawlı izertlew obyektine aylanbaǵanı máseleni úyreniw zárúrligin kórsetedi. Izertlew materialı retinde qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları, folklorlıq birlikler hám de zamanagóy ekologiyalıq diskursta qollanılıp júrgen ekologiyalıq mazmundaǵı leksikalıq birliklerden paydalanıldı. Izertlewde semantikalıq, salıstırmalı hám ekolingvistikalıq analiz usıllarınan paydalanıldı. Eko- komponenti kóbirek is-ilaj, háreket, baslama, joba hám ekologiyalıq belsendi subyektlerdi atawda ónimli bolsa, jasıl komponenti keńislik, ideya, baslama, bilim, belgi hám ekologiyalıq baǵdardı bildiriwde ónimli qollanılmaqta. Eki komponenttiń de ónimli túrde qollanılıwı ekologiyalıq leksikanıń sanlıq jaqtan ǵana emes, semantikalıq hám funksional jaqtan da keńeyip baratırǵanın kórsetedi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 280–285 Qoraqalpoq

IQTIBOS UCHUN Allambergenova Gúljahan Aytbaevna, Ótebaeva Dilbar Ayapbergen qızı. Qaraqalpaq tilinde ekologiyalıq diskurstıń dástúriy hám zamanagóy kórinisleri // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10- oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 280– 285. – DOI: https://doi.org/10.66073/ ReFocus-Conf/0910052

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

UDK: 81ˈ42:502/504 QARAQALPAQ TILINDE EKOLOGIYALÍQ DISKURSTÍŃ DÁSTÚRIY HÁM ZAMANAGÓY KÓRINISLERI Allambergenova Gúljahan Aytbaevna, Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti docenti, PhD, G-allambergebnova@list.ru Ótebaeva Dilbar Ayapbergen qızı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti erkin izleniwshisi dotebaeva97@gmail.com Kirisiw. Til jámiyettiń tábiyat hám qorshaǵan ortalıq penen qatnasın sáwlelendiretuǵın áhmiyetli qurallardan biri. Sonlıqtan ekologiyalıq mazmunnıń tilde ańlatılıwı til biliminde ekolingvistika hám ekologiyalıq diskurs sheńberinde úyrenilmekte. Ekolingvistikalıq qatnas til birliklerin tek nominativ birlik retinde emes, al insan, jámiyet hám qorshaǵan ortalıq arasındaǵı qatnasların sáwlelendiretuǵın qural retinde analizlew múmkinshiligin beredi. Til hám qorshaǵan ortalıq arasındaǵı qatnas máselesi til biliminde birqatar ilimpazlardıń ilimiy miynetlerinde sóz etilgen. E.Sapir til hám qorshaǵan ortalıq qatnasına dıqqat awdarǵan bolsa

[1. 25], E.Xaugen tárepinen “til ekologiyası” túsiniginiń ilimiy aylanısqa kirgiziliwi ekolingvistikalıq izertlewlerdiń qáliplesiwine tiykar jarattı [2. 42]. Túrkiy xalıqlar til biliminde ekologiyalıq leksika hám terminologiyanıń úyreniliwinde X.D.Paluanovanıń ózbek, qaraqalpaq, rus hám inglis tillerindegi ekologiyalıq terminlerdiń derivaciyalıq-semantikalıq qásiyetlerine arnalǵan izertlewi hám Z.A.Djurabaeva tárepinen ózbek tilindegi ekologiyalıq terminlerdiń leksika-semantikalıq hám strukturalıq qásiyetleriniń analizleniwi áhmiyetli úles boldı. Qaraqalpaq tilinde bolsa bul máseleniń arnawlı izertlew obyektine aylanbaǵanı máseleni úyreniw zárúrligin kórsetedi. Materiallar hám metodlar. Izertlew materialı retinde qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları, folklorlıq birlikler hám de zamanagóy ekologiyalıq diskursta qollanılıp júrgen ekologiyalıq mazmundaǵı leksikalıq birliklerden paydalanıldı. Analiz ushın suw, jer, hawa, jawın, terek sıyaqlı tábiyat komponentleri qatnasındaǵı birlikler, eko- hám jasıl komponentli zamanagóy birlikler tańlap alındı. Izertlewde semantikalıq, salıstırmalı hám ekolingvistikalıq analiz usıllarınan paydalanıldı. Semantikalıq usıl arqalı birliklerdiń ekologiyalıq mazmunı hám mánilik qásiyetleri, kontekstual usıl arqalı olardıń real sóylew procesindegi funkciyası anıqlandı. Salıstırmalı usıl járdeminde dástúriy hám zamanagóy ekologiyalıq birliklerdiń mazmunlıq ayırmashılıqları kórsetildi.

Ekolingvistikalıq analizlew usılı bul birliklerde insan, jámiyet hám qorshaǵan ortalıq arasındaǵı qatnaslardıń til arqalı ańlatılıwın anıqlawǵa xızmet etti. Nátiyjeler. Ekologiyalıq mazmundı ańlatatuǵın leksikalıq birlikler zamanagóy ilimiy materiallar hám publicistikalıq tekstlerde emes, al xalıq awızeki dóretpelerinde de áyyemnen ónimli qollanılıp kelgen. Ásirese, qaraqalpaq xalıq NUKUS · 2026

naqıl-maqallarında jer, suw, jawın-shashın, ósimlik, zúráátlilik hám qorshaǵan ortalıq penen baylanıslı túsiniklerdiń xalqımızdıń ámeliy tájiriybesi tiykarında qálipleskeni baqlanadı. Naqıl-maqallar qısqa hám qolaylı formada xalıqtıń uzaq ásirlik turmıslıq baqlawların ulıwmalastırǵanı sebepli, olarda tábiyat hám insan ortasındaǵı qatnastıń belgili bir tárepleri óz sáwleleniwin tapqan. Sol tárepten X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

ekologiyalıq mazmunnıń folklorlıq tekstlerde sáwleleniwi zamanagóy ekologiyalıq terminologiyanıń qáliplesiwinen aldınǵı xalqımızǵa tán ekologiyalıq kózqaraslardı anıqlaw múmkinshiligin beredi. Ásirese, suwdıń insan ómirindegi hám tábiyattaǵı ornı “Suw – jerdiń qanı”, “Aǵın suw bir ketse, qaytıp oralmas”, “Tama-tama kól bolar, bir tambasa shól bolar”, “Tamshı tamsa kól boladı, jawın jawsa sel boladı” sıyaqlı naqıllarda óz sáwlesin tapqan. Birinshi mısalda suw hám qan birlikleri óz ara salıstırılıp, suwdıń jer, egis ushın turmıslıq zárúrligi obrazlı túrde ańlatılǵan bolsa, ekinshi naqılda bolsa aǵın suwdıń tábiyiy háreketi hám insan tirishiligindegi qádiri súwretlengen. Úshinshi naqılda bolsa, suwdıń az muǵdarda toplanıwı da áhmiyetli tábiyiy resurs « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

retinde bayanlanǵan. Demek, bul birliklerde suw ápiwayı tábiyiy obyekt emes, al insannıń jasawı hám iskerligi menen tikkeley baylanıslı ekologiyalıq faktor retinde kórinedi.

Jer menen baylanıslı ekologiyalıq kózqaraslar da xalqımızdıń naqıl-maqallarında óz sáwleleniwin tapqan: “Kebir jerdiń kórpesi, jawın jerdiń sorpası”, “Jer de berseń, beredi”, “Jaqsı jerdiń qádirin, xojası bilmes, qul biler” sıyaqlı naqıllarda jer leksikalıq birligi oraylıq semantikalıq birlik retinde qatnasadı. Bul mısallarda jer insannıń xojalıq iskerligi ushın áhmiyetli tábiyiy resurs retinde sáwleleniwi menen birge, onıń halatı, zúráátliligi hám onnan paydalanıw usılı arasındaǵı baylanıslılıq ta kórinedi. Al, “Baqshanı kútseń baǵ boladı, kútpeseń jantaq boladı” naqılında bolsa insannıń tábiyiy ortalıqqa qatnası nátiyjesi qarama-qarsı pikirler arqalı bildiriledi: ǵamxorlıq penen qaralǵan aymaq baǵ, kútilmegen aymaq bolsa jantaq penen salıstırıladı. Bul jaǵday insan iskerligi hám tábiyiy ortalıq arasındaǵı óz ara tásirdi ańlatatuǵın xalqımızǵa tán kózqaras retinde belgili boladı.

Ósimlik dúnyası menen baylanıslı birliklerde de ekologiyalıq mazmun óz kórinisin tabadı. “Qurǵaq aǵash janar-sóner, jas aǵashtan hasıl óner” naqılında qurǵaq aǵash hám jas aǵash birlikleri arqalı ósimliktiń halatı hám onnan paydalanıw múmkinshilikleri arasındaǵı ayırmashılıq kórsetilgen. “Toǵaysız jerdiń sáni joq” naqılında bolsa toǵay qorshaǵan ortalıqtıń áhmiyetli quram bólegi retinde kórsetilip, onıń bar bolıwı aymaqtıń tábiyiy-estetikalıq qunı menen baylanıstırılǵan. “Jantaqlı jerde sona bar” naqılında bolsa, ósimlik hám haywanat dúnyası arasındaǵı tábiyiy baylanıs xalqımızǵa tán baqlawlar tiykarında ańlatılǵan.

Tábiyat hádiyseleri, jawın-shashın menen baylanıslı birlikler de óz aldına semantikalıq qatlamdı payda etedi. “Jamǵır jer ırısı” hám “Miynet penen er kógerer, jamǵır menen jer kógerer” naqıllarında jamǵır hám jer birlikleri óz ara semantikalıq qatnasqa túsip, jawınnıń jer ónimdarlıǵı hám eginlerdiń rawajlanıwındaǵı áhmiyetin ańlatadı. Birinshi naqılda jamǵır qut-bereket deregi retinde bahalansa, ekinshi naqılda insan miyneti hám tábiyiy faktor parallel súwretlenedi. Folklorlıq shıǵarmalarda tábiyat hádiyseleri hám tábiyiy resurslardıń insan ómirine tek unamlı tásiri emes, al qáwip-qáter payda etetuǵın tárepleri de NUKUS · 2026

sáwlelengen. “Órt bálesinen, suw bálesinen saqlasın” dizbeginde órt hám suw dizbekleri insan tirishiligi ushın qáwip tuwdırıwı múmkin bolǵan tábiyiy hádiyse hám apatlardı ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul birlik ádette jaqsılıq tilew mazmunında qollanılsa da, onıń semantikalıq tiykarında insannıń órt hám suw menen baylanıslı qáwip-qáterden qorǵanıw tilegi kórinedi. Demek, xalıq awızeki dóretpelerinde X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

tábiyat komponentleri hám tábiyiy hádiyselerge qatnas ulıwma xalıqlıq leksika arqalı ańlatılǵan. Biraq zamanagóy ekologiyalıq diskursta tábiyat hám insan qatnasına baylanıslı mazmun qánigelesken terminologiyalıq birlikler arqalı ańlatıladı. Folklor materiallarında suw, jer, hawa, jawın, aǵash sıyaqlı tábiyat komponentleri xalıqtıń túrmıslıq tájiriybesi hám tábiyattı baqlawı tiykarında ulıwma xalıqlıq birlikler arqalı ańlatıladı. Al, zamanagóy ekologiyalıq diskursta bul komponentlerdiń sapası, halatı hám insan ushın áhmiyeti anıq differencial birlikler menen belgilenedi. Mısalı, taza suw, patas suw, dushshı suw, aǵın suw, ishimlik suwı; taza hawa, patas hawa; ónimli topıraq, shorlı topıraq, ıǵal topıraq sıyaqlı « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

birlikler ekologiyalıq ortalıqtıń túrli belgilerin bildiredi. Bul birliklerde tábiyat obyektleriniń tek atalıwı emes, al olardıń sapası hám insan ushın paydalılıǵı da bahalanadı. Zamanagóy ekologiyalıq diskursta qorshaǵan ortalıqtaǵı ózgerisler hám antropogen tásirler de arnawlı birlikler arqalı ańlatıladı: topıraq eroziyası, jerdiń shorlanıwı, pataslanıw, ılaslanıw, smog, tútin, shań-tozań, antropogen tásir sıyaqlı birlikler ekologiyalıq máselelerdiń sebepleri hám kórinislerin belgileydi. Demek, ekologiyalıq leksika tábiyat obyektlerin atawdan olardıń sapası, halatı, paydalılıǵı hám antropogen ózgerislerin bildiriwge qaray keńeyip baradı.

Ekologiyalıq qáwipsizlik hám tábiyattı asıraw máselesiniń jámiyetlik, ekonomikalıq hám siyasiy áhmiyetiniń artıwı zamanagóy ekologiyalıq diskursta jańa túsiniklerdiń payda bolıwına hám olardıń keń qollanılıwına sebep bolmaqta. Bul process, ásirese, eko- komponentli jańa dizbeklerdiń ónimli qollanılıwında ayqın kórinedi. “Eko- prefiksi ekologiyalıq sózin tákirarlap qollanıw imkaniyatın tejew hám sheklew ushın xızmet etedi” [3; 19]. Bunday birlikler ekologiyaǵa baylanıslı ilimiy túsiniklerdi ataw menen birge, ekologiyalıq is-ilajlar, jámáátlik baslamalar, social háreketler hám ekologiyalıq mádeniyattı qáliplestiriwge baǵdarlanǵan iskerlik túrlerin de atawǵa xızmet etedi. Mısalı, ekoseminar, ekologiyalıq sammit, ekofestival, ekotrening, ekologiyalıq akciya sıyaqlı birlikler ekologiyalıq máselelerdi talqılaw, úgit-násiyatlaw hám jámáátshilikti ekologiyalıq iskerlikke tartıwǵa baǵdarlanǵan is-ilajlardı bildiredi. Bul birliklerdiń semantikasında ekologiyalıq mazmun tiyisli is-ilajdıń atamasına qosılıp, onıń baǵdarın belgileydi. Máselen, ekoseminar ekologiyalıq bilim hám máselelerge arnalǵan seminardı, ekofestival ekologiyalıq ideyalar hám ekologiyalıq mádeniyatqa baǵdarlanǵan festivaldi, ekotrening bolsa ekologiyalıq bilim, kónlikpe hám mádeniyattı qáliplestiriwge baǵdarlanǵan arnawlı oqıw is-ilajın bildiredi. Al, ekologiyalıq akciya dizbeginde ekologiyalıq máseleni jámáátlik túrde usınıwǵa, tábiyattı qorǵawǵa yamasa ekologiyalıq mádeniyattı arttırıwǵa baǵdarlanǵan ámeliy háreket mánisin bildiredi. Eko- komponentiniń semantikalıq múmkinshiligi tek is-ilaj atamaların jasaw menen sheklenbeydi. Ol ekologiyalıq máseleni sheshiwge baǵdarlanǵan ideya, joba NUKUS · 2026

hám jámáátlik háreketlerdi atawda da ónimli qollanılmaqta. Mısalı, eko-startap, eko-baslama, ekoháreket sıyaqlı birlikler ekologiyalıq máselelerdi sheshiwge baǵdarlanǵan jańa ideyalar, joba-baslamalar hám sociallıq háreketlerdi bildiredi. Eko-startap birliklerinde ekologiyalıq máseleler menen baylanıslı innovaciyalıq ideya hám isbilermenlik baslaması, eko-baslamada ekologiyalıq maqsetke X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

baǵdarlanǵan jańa usınıs yamasa sociallıq ideya, ekohárekette bolsa tábiyattı qorǵaw hám ekologiyalıq qáwipsizlikti támiyinlewge baǵdarlanǵan jámáátlik háreket mánisi kórinedi. Demek, eko- komponenti ekologiyalıq baǵdardı bildiriw menen birge, jańalıq, baslama hám social belsendilik semantikasın da qamtıydı. Sonday-aq, ekoturizm ataması da qollanılıp, ol ekologiya hám mádeniyat tarawında bilimlerdi keńeytiw hám turistlerdiń tábiyattı qorǵaw maqsetinde jabayı tábiyatta qorshaǵan ortalıqtı pataslandırmaytuǵın transport qurallarında sayaxat etiw [4; 162] mánisin ańlatadı. Zamanagóy ekologiyalıq diskursta ekologiyalıq máselelerdi sheshiwge qatnasıwshı adamlardı ataw ushın da eko- komponentinen paydalanılmaqta. Eko- « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

belsendiler, eko-chempionlar, eko-volontyorlar sıyaqlı birliklerdiń payda bolıwı ekologiyalıq diskurstıń iskerlik subyektlerin de óz ishine alıp keńeygenin kórsetedi. Bul jerde eko- komponenti atawdıń ekinshi bóleginiń ekologiyalıq baǵdarın anıqlap, ekologiyalıq máselelerge belsendi qatnasatuǵın adamlar toparın ajıratıp kórsetedi. Eko-volontyorlar birliginde ekologiyalıq islerge erkli túrde qatnasıw, ekobelsendiler birliginde ekologiyalıq máselelerdi jámáátlik dárejede kóteriw hám olardı sheshiwge belsendi qatnasıw, eko-chempionlar birliginde bolsa ekologiyalıq ideyalardı úgit-násiyatlawshı hám ekologiyalıq iskerlikte úlgi kórsetiwshi subyekt túsinigin ańlatadı.

Bul proceste ekologiyalıq diskursta tek jeke is-ilaj yamasa háreket emes, al aymaqtıń ekologiyalıq jaǵdayın bildiretuǵın túsiniklerdiń de qollanılıwı kórinedi. Mısalı, qalanıń ekologiyalıq salamatlıǵı sıyaqlı dizbekler ekologiyalıq jaǵdaydı tek tábiyiy ortalıqtıń jaǵdayı menen sheklemey, adamlar jasaytuǵın sociallıq keńisliktiń ekologiyalıq qáwipsizligi menen baylanıstıradı. Bunda ekologiyalıq salamatlıq túsinigi hawa, suw, topıraq sapası, jasıl aymaqlardıń jetkilikliligi sıyaqlı faktorlar menen birge, insan ushın qáwipsiz hám qolaylı jasaw ortalıǵın támiyinlew ideyasın da qamtıydı. Sol sebepli ekologiyalıq diskurs “tábiyat” sheńberinen shıǵıp, “adam – jámáát – qala – qorshaǵan orta” qatnasıqları keńisligine iye bolmaqta.

Tilge ekologiyalıq qatnas jasaw shet tilinen sóz ózlestiriw jaǵdayın sın kózqarastan oylap kóriwge májbúrleydi. Bul jaǵdaydıń ózgesheligi tek ǵana usı ózlestirilgen sózlerdiń sanı tildiń ózine tánligine qáwip tuwdırıwında emes, al (ózlestiriwler fonında) óz sóz dóretiwshiliginiń joq ekenligin kórsetiwinde belgili boladı [4; 152].

Zamanagóy ekologiyalıq diskursta jasıl komponentiniń qatnasıwındaǵı dizbeklerdiń jiyi qollanılıwı da ekologiyalıq mazmunnıń semantikalıq keńeyiwiniń bir kórinisi bolıp tabıladı. Jasıl joybar, jasıl bayraq, jasıl mektep, jasıl baslama, jasıl ekologiya, jasıl elshi, jasıl ideya, jasıl zona, jasıl belbew, jasıl mákan sıyaqlı birliklerde jasıl komponenti óziniń reńdi bildiriwshi tuwrı mánisinen tısqarı, ekologiyalıq tazalıq, tábiyattı qorǵaw, kóklemzarlastırıw, ekologiyalıq mádeniyat hám turaqlı rawajlanıw sıyaqlı qosımsha mánilerdi bildiredi. Bul birliklerdiń NUKUS · 2026

semantikasında jasıl komponentiniń funkciyası birdey emes. Mısalı, jasıl zona hám jasıl belbew birliklerinde jasıl komponenti fizikalıq keńisliktiń ekologiyalıq sıpatın bildiredi. Jasıl zona kóklemzarlastırılǵan, ekologiyalıq jaqtan qolaylı aymaqtı, al jasıl belbew qala yamasa aymaq shegarasındaǵı aǵashlı, kóklemzarlastırılǵan qorǵaw zonasın bildiredi. Jasıl zona terminine bılayınsha túsindirme beriledi: “Qala X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

jaqınında belgilengen tártipte ajıratılǵan, jasıl ósimlikler menen qaplanǵan hám qala ushın bólek ortalıqtı qorǵaytuǵın, sanitar-gigienalıq, rekreacion hám xojalıq áhmiyetke iye aymaq” [5; 399]. Bul jaǵdayda jasıl komponenti “ósimlikke bay” degen konkret mazmunnan keńeyip, “ekologiyalıq jaqtan qolaylı ortalıq” degen semantikalıq mánini de payda etedi. Jasıl mektep birliginde ekologiyalıq mazmun jámáátlik-ekologiyalıq iskerlik penen baylanısadı. Bul atama mekteptiń tek kóklemzarlastırılǵan aymaǵın emes, al oqıwshılarda ekologiyalıq mádeniyattı qáliplestiriw, tábiyiy resurslardan únemli paydalanıw, qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw sıyaqlı qaǵıydalardı oqıw-tárbiya procesine engiziw baǵdarın da ańlatıwı múmkin. Jasıl baslama hám jasıl ideya birliklerinde bolsa jasıl komponenti ekologiyalıq « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

mazmunǵa iye jańa usınıs, ideya yamasa sociallıq baslama túsinigin payda etedi.

Al, jasıl elshi birliginde ekologiyalıq ideyalardı tarqatıwshı, ekologiyalıq mádeniyattı qáliplestiriwge úles qosıwshı adam túsinigi kórinedi. Demek, bul jerde jasıl komponenti zat yamasa aymaq emes, adamnıń ekologiyalıq baǵdarın belgilewshi komponent sıpatında qollanılǵan. Bul jasıl komponentiniń semantikalıq mánisi keńeyip, onıń adam, is-ilaj, ideya, keńislik hám shólkem atamaları menen de birigiw múmkinshiligin kórsetedi. Jasıl bayraq sıyaqlı birliklerde bolsa jasıl komponenti belgi hám simvolikalıq mánige iye, yaǵnıy, ol ekologiyalıq ideyanı, tábiyattı qorǵaw baǵdarın yamasa ekologiyalıq baslamanıń rásmiy simvolın bildiriwi múmkin.

Juwmaq hám usınıslar. Juwmaqlap aytqanda, eko- hám jasıl komponentli birliklerdiń qollanılıwı zamanagóy ekologiyalıq diskursta ekologiyalıq mazmunnıń tek arnawlı terminologiyalıq sheńberde emes, al jámiyetlik turmıstıń túrli tarawlarında keń tarqalǵanın kórsetedi. Eko- komponenti kóbirek is-ilaj, háreket, baslama, joba hám ekologiyalıq belsendi subyektlerdi atawda ónimli bolsa, jasıl komponenti keńislik, ideya, baslama, bilim, belgi hám ekologiyalıq baǵdardı bildiriwde ónimli qollanılmaqta. Eki komponenttiń de ónimli túrde qollanılıwı ekologiyalıq leksikanıń sanlıq jaqtan ǵana emes, semantikalıq hám funksional jaqtan da keńeyip baratırǵanın kórsetedi. Bul jaǵday folklor materiallarındaǵı ekologiyalıq mazmun menen salıstırǵanda ayqınraq kórinedi. Xalıq naqıllarında suw, jer, jamǵır, aǵash, toǵay sıyaqlı ulıwma xalıqlıq birlikler arqalı tábiyatqa qatnas, onıń insan turmısındaǵı ornı hám tábiyiy qáwipler haqqındaǵı kózqaraslar bildirilgen bolsa, zamanagóy ekologiyalıq diskursta sol mazmun eko- hám jasıl komponentleri járdeminde arnawlı atamalar, sociallıq iskerlikler hám jańa kommunikativ birlikler arqalı ańlatılmaqta. Bul bolsa ekologiyalıq mazmunnıń xalıqtıń turmıslıq tájiriybesinen zamanagóy jámiyetlik hám terminologiyalıq diskursqa qaray keńeyip baratırǵanın kórsetedi. Solay etip, házirgi waqıtta zamanagóy ekologiyalıq diskurstıń rawajlanıwı nátiyjesinde qaraqalpaq tilinde ekologiyalıq mazmundı ańlatatuǵın jańa leksikalıq birlikler hám dizbekler jiyi jumsalmaqta. Bul proceste ásirese eko- komponentiniń NUKUS · 2026

ónimli qollanılıwı hám jasıl leksemasınıń jańa mánide hám sóz dizbekleri quramında qollanılıw sheńberiniń keńeyiwi dıqqatqa ılayıq. Bul birlikler ekologiya tarawınıń tar terminologiyalıq sheńberinen shıǵıp, bilimlendiriw, mádeniyat, sociallıq turmıs, ǵalaba xabar quralları hám túrli jámiyetlik baslamalarda ónimli qollanılmaqta. Qaraqalpaq tilindegi házirgi kúnde qollanılıp júrgen terminlerge názer X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

awdaratuǵın bolsaq, ekologiyalıq terminlerdi jasawda ónimli qollanılatuǵın ekokomponentiniń qollanılıwında semantikalıq keńeyiw baqlanadı. Dáslep bul komponent ekologiya tarawına baylanıslı ilimiy túsiniklerdi ańlatıwda ónimli jumsalǵan bolsa, házirgi ekologiyalıq diskursta túrli sociallıq iskerlik hám baslamalardıń atamasın payda etiw ushın da xızmet etpekte.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Sapir E. Language and Environment // American Antropologist. – 1912/ -Vol. 14, No. 2. – P. 226-242. 2. Haugen E. The Ecology of Language. – Stanford: Stanford University Press, 1972. – 336 « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

p. 3. Палуанова Х.Д. Инглиз, ўзбек, рус қорақалпоқ тилларида экологик терминларнинг деривацион-семантик принциплари. Док. дис. автореф. Тошкент, 2016. 4. Брусенская Л.А. В чем состоит экологический подход к языку? // Известия Южного федерального университета. Филологические науки. — 2012. — № 3. — С. 149— 156. 5. Alixanov B., Aslonova E., Seyitova L., Kadirov N., O‘zbekcha-ruscha-inglizcha ekologik izohli lug‘at. Nukus, “Bilim”, 2025.