Qaraqalpaq folklorındaǵı táriyip qosıqlarınıń balalar tárbiyasındaǵı ornı

Bul maqalada qaraqalpaq folklorındaǵı táriyip qosıqlarınıń mazmunı, kórkemlik ózgeshelikleri hám balalar tárbiyasındaǵı áhmiyeti izertlengen. Táriyip qosıqları arqalı jas áwladqa watansúyiwshilik, adamgershilik, miynet súygishlik, úlkenlerdi húrmetlew, ata-ananı qádirlew hám milliy qádiriyatlardı sińdiriw múmkinshilikleri qarastırılǵan. Sonday-aq, táriyip qosıqların mektep hám shańaraq tárbiyasında paydalanıwdıń áhmiyeti kórsetilgen.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL

259–263 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Alimova Asal Yunusovna, Abishov Genjebay Matjanovich. Qaraqalpaq folklorındaǵı táriyip qosıqlarınıń balalar tárbiyasındaǵı ornı // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026- yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 259–263. – DOI: https://doi.org/ 10.66073/ReFocus-Conf/0910048

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

QARAQALPAQ FOLKLORÍNDAǴÍ TÁRIYIP QOSÍQLARÍNÍŃ BALALAR TÁRBIYASÍNDAǴÍ ORNÍ

Alimova Asal Yunusovna Folklortanıw hám dialektologiya qánigeligi 1-kurs magistrantı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti email: ffarxatova@gmail.com Abishov Genjebay Matjanovich Filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD), docent Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti email: genjebay421@gmail.com

Annotaciya: Bul maqalada qaraqalpaq folklorındaǵı táriyip qosıqlarınıń mazmunı, kórkemlik ózgeshelikleri hám balalar tárbiyasındaǵı áhmiyeti izertlengen. Táriyip qosıqları arqalı jas áwladqa watansúyiwshilik, adamgershilik, miynet súygishlik, úlkenlerdi húrmetlew, ata-ananı qádirlew hám milliy qádiriyatlardı sińdiriw múmkinshilikleri qarastırılǵan. Sonday-aq, táriyip qosıqların mektep hám shańaraq tárbiyasında paydalanıwdıń áhmiyeti kórsetilgen. Tayanısh sózler: qaraqalpaq folklorı, táriyip qosıqları, balalar tárbiyası, milliy qádiriyat, jas áwlad. Kirisiw Qaraqalpaq xalqınıń áyyemnen qalǵan ruwxıy baylıqlarınıń biri – folklor. Folklor xalıqtıń turmısın, tariyxın, dúnyanı túsiniwin, ármanların, quwanıshı menen qayǵısın, jaqsılıq hám jamanlıq haqqındaǵı pikirlerin óz ishine aladı. Xalıq awızeki dóretpeleri bir áwladtan ekinshi áwladqa jetip, búgingi kúnge shekem óziniń tárbiyalıq áhmiyetin joǵaltpay kelmekte. Házirgi zamanda jas áwlad tárbiyası jámiyettiń eń áhmiyetli máseleleriniń biri. Texnologiyanıń rawajlanıwı, internet hám sociallıq tarmaqlardıń keń tarqalıwı balalardıń qızıǵıwshılıǵına da úlken tásir etpekte. Sol sebepli milliy qádiriyatlarǵa súyengen tárbiyaǵa ayrıqsha itibar beriw kerek. Bul jaǵdayda folklor dóretpeleriniń, sonıń ishinde táriyip qosıqlarınıń ornı ayrıqsha. Balalar folklorı – balanıń kishi jastan baslap dúnyanı tanıwına, sóylewin rawajlandırıwǵa, jaqsı men jamanlıqtı ajıratıwǵa járdem beretuǵın ruwxıy baylıq. Sonıń ishinde táriyip qosıqları ózgeshe áhmiyetke iye. Táriyip qosıqları dep balaǵa, onıń minez-qulqına, aqıl-parasatına, sırtqı hám ishki sıpatlarına, ata-anaǵa, watanǵa, doslıq hám adamgershilikke baylanıslı jaqsı qásiyetlerdi maqtap, úlgili etip kórsetetuǵın qosıqlardı túsiniwge boladı. Materiallar hám metodlar Qaraqalpaq balalar folklorı tili máselesi birqansha miynetlerde óz aldına izertlendi. Máselen, Sh.Qunnazarova [1]

qaraqalpaq xalıq ertekleri tiliniń leksika-semantikalıq hám lingvomádeniy ózgesheliklerin izertlegen bolsa, A.Saymanova [2]

qaraqalpaq xalıq qosıqlarınıń lingvomádeniy analizin isledi. Al B.Yusupova [3] qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tiliniń leksika-semantikalıq hám leksika-tematikalıq ózgesheliklerin anıqladı. Biraq qaraqalpaq folklorındaǵı táriyip qosıqlarınıń bala tárbiyasındaǵı áhmiyeti, olardıń tili máselesi qaraqalpaq til biliminde arnawlı izertlengen joq. Bul temanıń áhmiyetli ekenliginen derek beredi. NUKUS · 2026

Nátiyjeler Táriyip qosıqları xalıq dóretpeleriniń tárbiyalıq mazmunı kúshli túrleriniń biri bolıp tabıladı. Bunday qosıqlarda adamnıń jaqsı sıpatları, sulıw minezi, aqıllılıǵı, miynetkeshligi, kishipeyilligi, úlkenge húrmeti hám kishige izzeti X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

maqtaladı. Tárip qosıqlarında balaǵa tuwrıdan-tuwrı aqıl úyretiwden kóre, jaqsı minezqulıqtı obrazlı túrde kórsetiw kóbirek ushırasadı. Olarda aqıllı, miynetkesh, úlkenlerdi sıylaytuǵın bala úlgi retinde beriledi. Bul arqalı bala sol sıpatlardı ózinde de qáliplestiriwge umtıladı. Tárip qosıqlarınıń mazmunında ata-anaǵa degen súyispenshilik ayrıqsha orın aladı. Balaǵa ata-ananı sıylaw, olardıń sózin tıńlaw, úlkenlerge járdemlesiw sıyaqlı sapalar úyretiledi. Sonıń menen birge doslıq, bir-birine járdem beriw, miynet etiw, bilim alıw, watanǵa súyispenshilik sıyaqlı ideyalar da táriyip qosıqlarınıń mazmunın bayıtadı. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Táriyip qosıqlarında balanıń sırtqı kórinisi de maqtalıwı múmkin. Biraq xalıq dóretpelerinde sırtqı sulıwlıqtan góre ishki sulıwlıq, yaǵnıy jaqsı minez, aqıl, ádep, kishipeyillik hám miynetkeshlik joqarı bahalanadı. Sol sebepli táriyip qosıqları balalarǵa «qanday bolıw kerek?» degen sorawǵa kórkem túrde juwap beredi.

Balanıń ruwxıy tárbiyası – onıń dúnyanı, adamlar arasındaǵı qatnasıqlardı, jaqsılıq hám jamanlıqtı túsiniwi menen baylanıslı bolǵan process. Tárip qosıqları balanıń ruwxıy dúnyasın bayıtıwǵa úlken tásir etedi. Bala qosıqtı tıńlaw arqalı jaqsı sıpatlardı esitedi, olardıń mazmunın túsiniwge háreket etedi. Eger balaǵa úlkenler «sen aqıllı balasań», «sen miynetkesh balasań», «sen úlkenlerdi sıylaysań» dep maqtaw menen birge, sonday sıpatlarǵa arnalǵan qosıqlardı aytıp berse, bala ózinde sol minezdi qáliplestiriwge umtıladı.

Tárip qosıqları balanıń ózine degen isenimin arttırıwı múmkin. Bala úlkenler tárepinen jaqsı minezi ushın maqtalǵanda, onda «men de jaqsı islerdi qıla alaman» degen isenim payda boladı. Bul jerde maqtawdıń ózi de orınlı bolıwı kerek. Bala tek sırtqı kórinisi ushın emes, onıń háreketi, miyneti, tırısıwı hám jaqsı minezi ushın maqtalǵanı maqul. Sebebi bul balaǵa óziniń minez-qulqın rawajlandırıwǵa járdem beredi. Tárip qosıqları arqalı bala úlkenlerdiń jaqsı minezine bergen bahasın sezedi. Bul onıń ishki dúnyasında jaqsılıqqa degen súyispenshilikti qáliplestiredi.

Balalar tárbiyasında adamgershilik sıpatları eń áhmiyetli baǵdarlardıń biri. Adamgershilikke hadallıq, mehribanlıq, kishipeyillik, úlkenge húrmet, kishige izzet, doslıq hám miynetsúygishlik sıyaqlı sıpatlar kiredi. Qaraqalpaq folklorındaǵı táriyip qosıqları usı belgilerdi jas áwladqa jetkeriwde áhmiyetli qural bolıp tabıladı. Máselen, úlkenlerdi sıylaw haqqındaǵı mazmun balanı ata-anasına, tuwısqanlarına, ustazlarına hám jámiyettegi basqa adamlarǵa húrmet penen qatnas jasawǵa úyretedi. Doslıq haqqındaǵı qosıqlar bolsa balalar arasındaǵı bir-birine járdemlesiw, túsinispeshilik hám sıylasıqlıq sezimlerin rawajlandıradı. Táriyip qosıqlarında hadallıq ta joqarı bahalanadı. Balaǵa jalǵan sóylemew, basqanı aldamaw, óz isine juwapker bolıw sıyaqlı sıpatlar úyretiledi. Bunday NUKUS · 2026

tárbiya balanıń tek úydegi minezine emes, mekteptegi, joqarı oqıw ornındaǵı hám jámiyettegi qatnasıqlarına da tásir etedi. Qaraqalpaq xalqınıń turmısında miynet ayrıqsha qádirlenip kelgen. Xalıq dóretpelerinde miynet etken hám elge paydası tiyetuǵın insan hár waqıt jaqsı bahalanǵan. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Táriyip qosıqlarında miynetkesh bala yamasa miynetkesh adam úlgi retinde kórsetiledi. Bul balalarda miynetke degen jaqsı qatnastı qáliplestiredi. Bala kishkene waqıtınan úyde ata-anasına járdem beriwdi, óz zatların tártipte saqlawdı, oqıwına juwapkershilik penen qarawdı úyreniwi kerek. Xalıq qosıqları usı ádetlerdi kórkem hám qızıqlı túrde bekkemlewge járdem beredi. Miynet tárbiyası tek fizikalıq miynet penen sheklenbeydi. Oqıw, bilim alıw, jańa nárselerdi úyreniw de miynet talap etedi. Sonlıqtan, bilimge umtılıw da táriyip qosıqlarında maqtawǵa ılayıq sıpatlardan biri bolıp tabıladı. Bala «miynet etken adam ǵana nátiyjege jetedi» degen pikirge kishi jastan iye bolsa, keyingi ómirinde de juwapkershilikli bolıwǵa umtıladı. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Xalıqtıń awızeki dóretpelerinde Watanǵa degen súyispenshilik ayrıqsha orın iyeleydi. Watan, tuwǵan jer, el, ata jurt haqqındaǵı túsinikler balanıń milliy sanasın qáliplestiriwde úlken áhmiyetke iye.

Táriyip qosıqları arqalı tuwılǵan jerdi súyiw, eldi húrmetlew, xalıq dástúrlerin saqlaw sıyaqlı ideyalar bala sanasına sińdiriledi. Bala óz xalqınıń qosıqların, erteklerin, naqıl-maqalların úyreniw arqalı óz milliy mádeniyatın túsine baslaydı. Bul onıń milliy ózligin seziniwine járdem beredi. Watansúyiwshilik tek Watan haqqında sóz aytıw emes. Ol óz eline paydalı bolıw, bilim alıw, miynet etiw, jámiyetke jaqsılıq keltiriw menen de baylanıslı. Sol sebepli balalarǵa folklor dóretpelerin úyretiw arqalı watanparvarlıq sezimin tabiǵıy túrde rawajlandırıw múmkin.

Balalar folklorınıń eń úlken paydalarınıń biri – balanıń sóylew tilin rawajlandırıwı. Qosıqlarda ritm, uyqas, qaytalaw hám kórkem sózler kóp ushırasadı. Bala qosıqtı tıńlap, keyin qaytalaw arqalı jańa sózlerdi úyrenedi. Ol sózlerdiń mánisin túsiniwge háreket etedi hám sóz baylıǵı keńeyedi. Tárip qosıqlarında sıpatlawshı sózler, jaqsı tilekler, kórkem teńewler kóp bolıwı múmkin. Bul balanıń til sezgirligin arttıradı. Mısalı: bala «aqıllı», «miynetkesh», «kishipeyil», «mehriban», «ádil», «batır», «bilimli» sıyaqlı sózlerdi úyreniw arqalı adamnıń sıpatların bildiretuǵın sózler menen tanısadı. Bunnan tısqarı, qosıqtı yadlaw balanıń este saqlaw qábiletin de rawajlandıradı. Qosıqtı ırǵaq penen aytıw bolsa balanıń sóylew anıqlıǵına hám dawıs ırǵaǵına jaqsı tásir etedi.

Estetikalıq tárbiya balanıń sulıwlıqtı, kórkemlikti, jaqsılıqtı seziniwi menen baylanıslı. Qosıq, saz, kórkem sóz hám obrazlar balaǵa dúnyanı basqasha qabıllawǵa járdem beredi. Táriyip qosıqlarında adamnıń jaqsı qásiyeti kórkem sózler arqalı súwretlenedi. Bul balanıń kórkem pikirlewin rawajlandıradı. Bala qosıqtı tıńlap, ondaǵı obrazlardı kóz aldına keltiredi. Ol jaqsılıqtı sulıw, jamanlıqtı bolsa keri nárse sıpatında qabıllay baslaydı. Balanı tárbiyalawda onıń ózine degen isenimi ayrıqsha áhmiyetke iye. Óz kúshine isengen bala jańa nárselerdi úyreniwden qorıqpaydı, qátelikten sabaq alıwǵa háreket etedi. Táriyip qosıqlarında balanıń jaqsı minezin maqtaw usı NUKUS · 2026

isenimdi qáliplestiriwge járdem beredi. Biraq maqtaw hár waqıt shınlıq penen baylanıslı bolıwı kerek. Balanıń hárbir háreketin maqtaw emes, onıń tırısıwın, jaqsı minezin hám jetiskenligin bayqaw nátiyjeli boladı. Mısalı: bala tapsırmanı birden durıs orınlamasa da, tırısqan bolsa, onıń háreketin maqtaw múmkin. Bul balaǵa qátelikten qorıqpawdı úyretedi. Demek, táriyip qosıqları durıs qollanılǵanda, X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

balanıń ruwxıy kúshin, ózine isenimin hám jaqsılıqqa umtılıwın arttırıwı múmkin. Házirgi globalizaciya dáwirinde hárbir xalıqtıń óz milliy mádeniyatın saqlap qalıwı áhmiyetli. Jas áwlad basqa xalıqlardıń mádeniyatı menen birge, óz xalqınıń miyrasın da biliwi kerek. Qaraqalpaq folklorı – milliy ruwxıy miyrastıń úlken bólimi. Táriyip qosıqları da usı miyrastıń bir bólegi sıpatında jas áwladqa jetkeriliwi tiyis. Bala óz xalqınıń qosıqların, naqıl-maqalların, erteklerin hám dástanların úyrengen sayın, óz milliy mádeniyatına qızıǵıwı artadı. Folklordı saqlaw tek eski qosıqlardı yadlaw menen sheklenbeydi. Eń áhmiyetlisi – olardıń mazmunındaǵı jaqsı ideyalardı búgingi turmıs penen baylanıstırıw esaplanadı. Mısalı: áyyemgi qosıqlardaǵı miynetkeshlik ideyasın búgingi bilim alıw menen, « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

úlkenge húrmet ideyasın úydegi qatnasıqlar menen, watansúyiwshilik ideyasın elge paydalı bolıw menen baylanıstırıwǵa boladı. Búgingi balalar burınǵı balalardan ózgeshe ortalıqta ósip jetiledi. Internet, telefon, sociallıq tarmaqlar hám zamanǵa say texnologiyalar balalardıń kúndelikli turmısınıń bir bóligine aynaldı. Sol sebepli milliy folklordı balalarǵa jetkeriwdiń jańa usılların izlew kerek. Táriyip qosıqların audio, video, animaciya, teatr kórinisleri hám mektep is-ilajları arqalı tanıstırıw múmkin. Máselen, balalarǵa arnalǵan folklorlıq keshelerin ótkeriw, milliy qosıqlar boyınsha jarıslar shólkemlestiriw, «Men súygen xalıq qosıǵı» sıyaqlı shıǵarma jumısların ótkeriw jaqsı nátiyje beredi. Biraq zamanagóy usıllardan paydalanǵanda da, folklordıń tiykarǵı mazmunı hám milliy ózgesheligi saqlanıwı kerek.

JUWMAQ HÁM USÍNÍSLAR Mektep balanıń bilim hám tárbiya alatuǵın tiykarǵı ortalıǵı bolıp tabıladı. Sonlıqtan, folklordı sabaqlarda qollanıw úlken áhmiyetke iye. Ana tili, ádebiyat, tariyx, muzıka hám basqa sabaqlarda táriyip qosıqlarınan paydalanıwǵa boladı. Mısalı: oqıwshılarǵa bir qosıqtı oqıp berip, ondaǵı jaqsı sıpatlardı tabıw tapsırması beriliwi múmkin. Oqıwshılar «Bul qosıqta qanday adamgershilik qásiyetler maqtalǵan?», «Qosıqtaǵı oy búgingi turmısımız ushın nege kerek?» degen sorawlarǵa juwap beredi. Sonıń menen birge, oqıwshılarǵa ózleri jaqsı minez-qulıq haqqında qısqa qosıq yamasa tilek dúziw tapsırılǵanda, olardıń dóretiwshilik qábiletleri de rawajlanadı. Folklordı sabaqta qollanıw tek teoriyalıq bilim beriw menen sheklenbeydi. Ol oqıwshınıń milliy mádeniyatqa degen qızıǵıwshılıǵın arttıradı.

Tárip qosıqların balalar tárbiyasında nátiyjeli qollanıw ushın ata-ana hám ustaz birgelikte islesiwi kerek. Ata-ana úyde balanı folklorlıq dóretpeler menen tanıstırsa, ustaz mektepte onıń mazmunın túsindirip, analizlewge múmkinshilik beredi. Ustaz balanı tek qosıqtı yadlawǵa emes, onıń mazmunın túsiniwge úyretiwi kerek. Sebebi mazmundı túsinbey yadlaw balanıń tárbiyasına kútilgendey tásir NUKUS · 2026

etpewi múmkin. Ata-ana bolsa balanıń kúndelikli turmısında usı ideyalardı ámelde kórsetiwi tiyis. Máselen, úlkenlerdi sıylaw haqqındaǵı qosıqtı úyrengennen keyin úyde úlkenler menen sıylasıqlı qatnasıqta bolıwǵa úyretiw kerek. Sonda folklor teoriyalıq bilim bolıp qalmay, balanıń real minez-qulqına aylanadı. Balalar tárbiyasında dóretiwshilik qábiletin rawajlandırıw da áhmiyetli. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Táriyip qosıqları balalardıń ózleri qosıq dúziwine, súwret salıwına, kórinis qoyıwına hám jańa ideyalar usınıwına sebep boladı. Mısalı: oqıwshılarǵa «Jaqsı bala qanday bolıwı kerek?» degen tema berilip, sol haqqında 4–5 qatarlı qosıq dúziw tapsırılǵanda, bala óz pikirin kórkem túrde bildiriwge úyrenedi. Bunday jumıslar balanıń tek tilin emes, pikirlew qábiletin de rawajlandıradı. Folklordı úyreniwde balanıń belsendiligi joqarı bolsa, onıń tárbiyalıq tásiri de sonsha kúshli boladı. Solay etip, qaraqalpaq folklorındaǵı táriyip qosıqları xalqımızdıń ruwxıy miyrasında ayrıqsha orın iyeleydi. Bul qosıqlar arqalı xalıqtıń óz eline, tuwǵan jerine, adamlarına hám jaqsılıqqa bolǵan múnásibeti kórinedi. Táriyip qosıqları « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

balalar tárbiyası ushın da úlken áhmiyetke iye. Olar jas áwladta watansúyiwshilik, adamgershilik, miynetkeshlik, úlkenlerdi húrmetlew, ata-ananı qádirlew hám milliy qádiriyatlarǵa húrmet sezimlerin qáliplestiriwge járdemlesedi. Sol sebepli táriyip qosıqların mektep sabaqlarında, tárbiya saatlarında hám shańaraqta keńnen paydalanıw kerek. Balalar folklordı úyreniw arqalı óz xalqınıń tariyxı hám mádeniyatın jaqsıraq túsinedi. Qaraqalpaq folklorı – ótmish penen búgingi kúndi baylanıstıratuǵın ruwxıy kópir. Al táriyip qosıqları sol kópirdiń áhmiyetli bólegi bolıp, milliy qádiriyatlardı jas áwladqa jetkeriwde úlken xızmet atqaradı.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Qunnazarova Sh. Qaraqalpaq xalıq ertekleriniń leksika-semantikalıq hám ligvomádeniy analizi: Filol. ilim. filos. dok. (PhD) diss…. avtoref. – Nókis, 2020. 2. Saymanova A. Qaraqalpaq xalıq qosıqlarınıń lingvomádeniy analizi: Filol. ilim. filos. dok. (PhD) diss…. avtoref. – Nókis, 2020. 3. Yusupova B. Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tiliniń leksika-semantikalıq hám leksika-tematikalıq ózgeshelikleri. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 2024. – 400 b.