Qaraqalpaqstan telekanallarınıń informaciyalıq kórsetiwlerinde lingvistikalıq kompetenciyanıń sáwleleniwi: (2021-2026)

maqalada Qaraqalpaqstandaǵı bes regional telekanal (“Qaraqalpaqstan”, “ATV”, “ETV”, “TTV”, “Jaslar tv”) informaciyalıq kórsetiwleriniń 2021-2026-jıllardaǵı efir ámeliyatı lingvistikalıq kompetenciya kórsetkishleri boyınsha analizlengen. Izertlewde tele-xabarlar tekstlerindegi tillik gigiyenanıń saqlanıwı, jurnalist hám xabarshılardıń efir stilistikası salıstırmalı hám kontent-analiz usılları arqalı úyrenildi. Analizler televideniyeniń informaciya beriw sapasında lingvistikalıq sheberliktiń áhmiyetin kórsetti. Izertlew nátiyjeleri tiykarında regional telekanallarda informaciyalıq kórsetiwler sapasın hám jurnalistlerdiń kommunikativ kompetenciyasın arttırıw boyınsha ámeliy usınıslar berilgen.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 255–258 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Alimbetova Shaxzada Jumabay qızı. Qaraqalpaqstan telekanallarınıń informaciyalıq kórsetiwlerinde lingvistikalıq kompetenciyanıń sáwleleniwi: (2021-2026) // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 255–258. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910047

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

QARAQALPAQSTAN TELEKANALLARÍNÍŃ INFORMACIYALÍQ KÓRSETIWLERINDE LINGVISTIKALÍQ KOMPETENCIYANÍŃ SÁWLELENIWI: (2021-2026) Alimbetova Shaxzada Jumabay qızı BERDAQ ATÍNDAǴÍ QARAQALPAQ MÁMLEKETLIK UNIVERSITETI 3- KURS TAYANÍSh DOKTORANTÍ e-mail: shaxzadalimbetova26@gmail.com

Annotaciya: maqalada Qaraqalpaqstandaǵı bes regional telekanal (“Qaraqalpaqstan”, “ATV”, “ETV”, “TTV”, “Jaslar tv”) informaciyalıq kórsetiwleriniń 2021-2026-jıllardaǵı efir ámeliyatı lingvistikalıq kompetenciya kórsetkishleri boyınsha analizlengen. Izertlewde tele-xabarlar tekstlerindegi tillik gigiyenanıń saqlanıwı, jurnalist hám xabarshılardıń efir stilistikası salıstırmalı hám kontent-analiz usılları arqalı úyrenildi. Analizler televideniyeniń informaciya beriw sapasında lingvistikalıq sheberliktiń áhmiyetin kórsetti. Izertlew nátiyjeleri tiykarında regional telekanallarda informaciyalıq kórsetiwler sapasın hám jurnalistlerdiń kommunikativ kompetenciyasın arttırıw boyınsha ámeliy usınıslar berilgen. Gilt sózler: lingvistikalıq kompetenciya, tillik norma, regional televideniye (“Qaraqalpaqstan”, “ATV”, “ETV”, “TTV”, “Jaslar tv”), efir ámeliyatı.

Kirisiw. Búgingi media ortalıǵında televideniye- dúnyanıń vizual kórinisin jaratıwshı tiykarǵı jurnalistikalıq obyektlerden biri esaplanadı. Ásirese Qaraqalpaqstan jurnalistikasında úlken orın iyelegen telekanallardaǵı informaciyalıq kórsetiwler jámiyetlik rawajlanıwdıń quralı retinde fundamental transformaciyalardı basınan keshirmekte.1 Bul haqqında A.Utepbergenova óz maqalalarında fundamentallıq ózgerislerdi ilimiy analiz etip, onıń sociallıq rawajlanıwdaǵı tásirin dálillegen. Milliy telekanallarda jurnalist hám baslawshılardıń “kommunikativ kompetenciya” túsinigin úyreniw zárúrligi tuwılmaqta. Sebebi Qaraqalpaqstan telekanalları baslawshınıń jazba teksti, informaciyanı awızeki jetkeriwdegi orfoepiyalıq, grammatikalıq ulıwma til gigienasın saqlawǵa úlken itibar qaratılsa da ele teoriyalıq bazası tolıq qáliplestirilmegen. Usı mashqaladan kelip shıqqan halda Qaraqalpaqstan telekanalları informaciyalıq kórsetiwleri ushın baylanıs kompetenciyasınıń teoriyasın qaraqalpaq tili normalarına say islep shıǵıw maqset etip belgilendi. Izertlewdiń teoriyalıq tiykarın lingvistika teoriyasındaǵı kommunikativ kompetenciya túsinigi quraydı. Ilimiy ádebiyatlarda M.Canele hám M.Swain 2, sonday-aq,

1 Utepbergenova A.K. Qaraqalpaqstan televideniesiniń sociallıq rawajlanıwdaǵı ornı // Art and Culture Bulletin. – 2026. – № 1. – B. 214-218. DOI siltemesi: https://doi.org/10.66900/xftqx037. Elektron variantı: https://journal.uzdsmi-nf.uz/index.php/acb/article/view/161. Kórilgen waqtı: 03.08.2026.

Vogel3 teoriyalarına muwapıq lingvistikalıq kompetenciya- bul kommunikaciyalıq baylanıs ornatıwshı subyekttiń (biziń izertlewimizde telejurnalisttiń) tildiń strukturalıq normaların hám kásiplik-lingvistikalıq qaǵıydaların túsiniwi, sonıń menen birge, efir dawamında (yáki túsirilim waqtında) dálme-dál, orınlı qollana alıw qábileti bolıp tabıladı. Bul kompetenciya tildiń tómendegi tiykarǵı strukturalıq NUKUS · 2026

dárejelerin óz ishine aladı: - Lingvistikalıq quram-sózlik qorınıń baylıǵı hám sóz mánilerin óz ornında anıq qollanıw; - Morfologiya hám sintaksis-gáplerdi tildiń ádebiy qáliplesiwi tiykarında, grammatikalıq jaqtan qátesiz hám sistemalı túrde baylanıstırıw; X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

- Fonetikalıq hám orfoepiya- sózlerdi efir mádeniyatı hám sawatxanlıq talaplarına sáykes aytıw normaları tiykarında durıs jetkeriw; - Orfografiya- jazba tildiń normaların biliw hám qollanıwdı ańlatadı; Regional telekanallardaǵı informaciyalıq kórsetiwler sapasın bahalawda usı kompetenciyanıń efir ámeliyatındaǵı kórinisin úyreniw tiykarǵı ilimiy mánige iye. Materiallar hám usıllar: Izertlewdiń empiric bazasın 2021-2026-jıllar aralıǵında Qaraqalpaqstandaǵı bes telekanalda- “Qaraqalpaqstan”, “ATV”, “ETV”, “TTV”, “Jaslar tv” kanallarında efirge berilgen informaciyalıq baǵdarlamalar, xabar bloklar, efir tekstleri quraydı. Úyreniw procesinde informaciyalıq kórsetiwler sanı, tillik materialları analizlendi. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Izertlewde tómendegi ilimiy usıllardan paydalanıldı: informaciyalıq kórsetiwler tekstin sanlı hám sapalı esaplaw ushın kontent-analiz; efir tili hám gigienanı bahalaw ushın telediskursiv analiz; 2021-2026-jıllardaǵı efir ámeliyatın bahalaw ushın monitoring; sonday-aq, bes telekanaldıń lingvistikalıq kompetenciya kórsetkishlerin óz-ara salıstırıw ushın salıstırmalı analitikalıq usıl qollanıldı. Nátiyjeler. Telejurnalisttiń ekrandaǵı professional iskerligin bahalawda eń dáslepki kriterya sıpatında onıń lingvistikalıq kompetenciyası áhmiyetli. Bul baǵdardaǵı dáslepki ámeliy analizimiz ATV telekanalınıń “Yangiliklar” kórsetiwiniń 15.11.2024-jılǵı sanında4 awıl xojalıǵı temasındaǵı reportajdı “Yer haydasang kuz hayda, kuz haydamasang yuz hayda” degen naqıl menen baslawı eń tabıslı stillik usıl esaplanadı. Biraq telekanaldıń ayırım sanlarında bul teoriyaǵa qayshı keliwshi jaǵdaylar da ushırasadı. Mısalı: “Yangiliklar” baǵdarlamasınıń 25- avgust 2021-jılǵı sanında5 reportaj tekstinde giper tautologiya elementine ushırap sud túbir sózi tekstte on bes márte qollanılǵan, nátiyjede leksikalıq-stilistikalıq sinonimiya ulıwma isletilmewin kórsetken. Al “Qaraqalpaqstan” telekanalı “Háptelik” kórsetiwi 2026-jıldıń 19-aprel sánesindegi xabarshı Venera Ótebaeva reportaj stend-up tekstinde qısqa, ápiwayı jay

Canale, M., Swain, M. Theoretical bases of communicative approaches to second language teaching and testing// Applied Linguistics. -1980. –Vol.1, No. 1. –P. 1-47. Vogel, C. Communicative Competence: Linguistic Aspects // International Encyclpoedia of the social & Behavioral Sciences. 2nd Edition. Elsevier, 2015. –P. 294-301. “Qaraqalpaqstan” telekanalı. “Háptelik” kórsetiwi. 19.04.2026-jılǵı sanı. Baslawshı: V.Ótebaeva. URL adresi: https://youtu.be/7i26bY5v6oM?si=TlYW43vsLZL8Dwwb (Kórilgen sane: 17.08.2026).

“ATV” telekanalı. “Yangiliklar” baǵdarlaması. 25.08.2021-jılǵı sanı. URL adresi: https://youtu.be/BqZypp4Scsc? si=AfmZX5CcjriHQzRS. (Kórilgen sane 10.08.2026).

gáplerden paydalanılıp, terminlersiz jetkerilip berilgen. Biraq telekanaldıń 7-mart 2021-jılǵı “Háptelik”6 kórsetiwinde baslawshı Qálbiyke Tólegenova reportaj tekstinde ózbekshe “qadir-qimmat” sózin tuwrıdan-tuwrı kalkalaw arqalı til gigiyenası buzılıw jáne de sóz baylıǵınıń jetispew jaǵdayları gúzetildi. Keyingi obyektimiz “ETV” telekanalı “Yangiliklar” baǵdarlamasınıń 2021-jıl 11-noyabrdegi NUKUS · 2026

sanında7 baslawshı Mehribon Nuratdinova studiya lead tekstinde jay gáplerden quralǵan tekstte sóz dizbekleri baylanısları qısqa, tujırımlı bolıp, auditoriya túsiniwi, tez jetip barıwı támiyinlengen. Biraq baǵdarlamanıń 27-avgust 2026-jılǵı sanında 8 baslawshı reportaj tekstinde feyil anıq aytılǵan bolsa da is-háreketti kim islegeni yaǵnıy baslawısh aytılmaǵan. Eń keyingi obyektimiz “Jaslar tv” telekanalı X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

“Qaraqalpaqstan online” kórsetiwiniń 18-sentyabr 2026-jılǵı sanında 9 baslawshı M.Umbetov “Prezident rásmiy sapar menen Qaraqalpaqstanǵa keldi” atamasındaǵı reportaj tekstinde lingvistikalıq kompetenciya tolıq hám durıs támiyinlengen. Degen menen info kórsetiwdiń 20.07.2026-jılǵı sanında10 jurnalist Muhtar Umbetov stend-up tekstinde bir qatar orfoepiyalıq hám morfologiyalıq qáteliklerdiń orın alǵanlıǵın kórsetti. Informaciyalıq kórsetiwlerdiń jáne bir túri bolǵan “TTV” telekanalınıń “TTV yangiliklari” info baǵdarlamasınıń bul kompetenciyaǵa úlgi bolatuǵın mısalları úyrenilgende 2025-jıldıń 10-sentyabr11 kúngi sanında reportaj teksti grammatikalıq, orfoepiyalıq hám sintaksislik nızamlıqlarǵa tolıq juwap berdi: “... talabalar turar joylarida... profilaktika ishlari... Urganch shahar favqulotta vaziyatlar « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

bo‘limi tomonidan olib borildi”. Biraq kórsetiwdiń ayırım sanlarında lingvistikalıq kemshilikler ushırasadı. Mısalı: 03.12.2024-jılǵı sanında “...To‘rtko‘l tumani Nurota mahallasida joylashgan... Qoraqalpog'iston Respublikasi prokuraturasi, Majburiy ijro byurosi boshqarmasi, Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti, Ichki ishlar vazirligi, Qoraqalpog'iston Respublikasi sudi, Adliya vazirligi rahbariyati ishtirok etishdi...” Bul tekstte lingvistikalıq qáte: lead-tekstte 6-7 rásmiy mekemeniń atamasın izbe-iz dizip oqıw nátiyjesindegi sintaktikalıq awırlıq úyrenildi. Juwmaq hám usınıslar. Qaraqalpaqstandaǵı bes telekanaldıń 2021-2026- jıllardaǵı informaciyalıq kórsetiwlerin lingvistikalıq kompetenciya kórsetkishleri boyınsha analizlew tómendegi ilimiy hám ámeliy juwmaqlarǵa keliwge imkan berdi: 1. Telekanallardaǵı tillik gigiyena jaǵdayı: informaciyalıq kórsetiwlerde tillik gigiyenanı saqlaw dárejesi kanallar kesiminde birdey emes. Ásirese, “Jaslar TV” kanalınıń “Qaraqalpaqstan online” kórsetiwinde tillik normaların saqlaw hám varvarizmlerden tazalanıw dárejesi salıstırmalı túrde tómen ekenligi anıqlandı. 2. Stilistikalıq ózgeshelikler hám kemshilikler: “Qaraqalpaqstan” informaciyalıq bloklarında tillik gigiyena salıstırmalı jaqsı saqlanıwı menen efir “Qaraqalpaqstan” telekanalı. “Háptelik” kórsetiwi. 07.03.2021-jılǵı sanı. Baslawshı: V.Ótebaeva. URL adresi: https://youtu.be/RPnUD64gFm4?si=V4cVWHryTiYEqHed (Kórilgen sane: 17.08.2026) “ETV” telekanalı. “Yangiliklar” baǵdarlaması. 11.09.2021-jılǵı sanı. Baslawshı: M.Nuratdinova. Kórsetiw URL adresi: https://youtu.be/be/E6XXTBQXfyM?si=6CuRR_qqESIfBsGB Kórilgen waqtı: 15.09.2024. “ETV” telekanalı. “Yangiliklar” baǵdarlaması. 11.09.2021-jılǵı sanı. Baslawshı: A.Jangabayeva. Kórsetiw URL adresi: https://youtu.be/5iO5MXWohLo?si=UYJr4c2fLTa_mr4U . Kórilgen waqtı: 22.09.2026. “Jaslar TV” telekanalı. “Qaraqalpaqstan online” kórsetiwi. 18.09.2026-jılǵı sanı. Baslawshı: M.Umbetov. Kórsetiw URL adresi: https://youtu.be/fo1KnO42AeU?si=ZhwBfwNMmYk5Aeg5 . Kórilgen waqtı: 22.09.2026. “Jaslar TV” telekanalı. “Qaraqalpaqstan online” kórsetiwi. 20.07.2026-jılǵı sanı. Baslawshı: A.Alımjanov. Kórsetiw URL adresi: https://www.youtube.com/watch?v=1lb-NQzCiTc&t=75s . Kórilgen waqtı: 02.08.2026. “TTV” telekanalı. “TTV Yangiliklari” kórsetiwi. 10.09.2025-jılǵı sanı. Kórsetiw URL adresi: https://youtu.be/I8VAvZkyTis?si+Ujl0LZENy7e8-gUn . Kórilgen waqtı: 23.09.2025.

tekstlerinde tazalanǵan publicistikalıq stilden kórinedi, biraq kórkem-publicistikalıq elementlerdiń hám rásmiy-kanseliyalıq esabat stiliniń basımlıǵı gúzetildi. Bul informaciya beriwde dinamikanıń jáne operativliktiń tómenleniwine alıp kelmekte. 3. Regional telekanallardaǵı jaǵday: Qubla regiondaǵı “ATV”, “ETV”, “TTV” telekanallarınıń informaciyalıq baǵdarlamalarında baslawshılardıń NUKUS · 2026

lingvistikalıq sheberligi jetkiliksizligi, orfoepiyalıq normalarǵa boysınbay jergilikli sheva (dialekt) tásiriniń saqlanıp turıwı úyrenildi. Usınıslar  Regional telekanallar (“ATV”, “ETV”, “TTV”) ushın orfoepiya, dikciya X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

hám efir mádeniyatı boyınsha arnawlı ámeliy treningler shólkemlestiriw;  “Jaslar TV” informaciyalıq redakciyasında tillik normanı támiyinlew, jargon hám aralas sózlerden tazalanǵan efir tilin qáliplestiriw boyınsha ishki redakciyalıq qadaǵalawdı kúsheytiw;  “Qaraqalpaqstan” informaciyalıq kórsetiwlerinde rásmiy-esabatlıq konceryalizimnen waz keship kórsetiwler stilistikasın operativ hám ayqın televiziyalıq publicistika stilinen durıs paydalanıwǵa beyimlestiriw usınıs etiledi.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Utepbergenova A. Qaraqalpaqstan televideniesiniń sociallıq rawajlanıwdaǵı ornı // Art « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

and Culture Bulletin. – 2026. – № 1. – B. 214-218. DOI siltemesi: https://doi.org/10.66900/xftqx037. Elektron variantı: https://journal.uzdsmi-nf.uz/index.php/acb/article/view/161. Kórilgen waqtı: 03.08.2026. 2. Canale, M., Swain, M. Theoretical bases of communicative approaches to second language teaching and testing// Applied Linguistics. -1980. –Vol.1, No. 1. –P. 1-47. 3. Vogel, C. Communicative Competence: Linguistic Aspects // International Encyclpoedia of the social & Behavioral Sciences. 2nd Edition. Elsevier, 2015. –P. 294-301. 4. Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. Qayta islengen hám tolıqtırılǵan 2-baspası. – Tashkent: “Noshir” 2023. 5. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 1-2-3-4-5-жилд. Тузатилган 2-нашри. –Тошкент: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Давлат миллий нашириёти, 2020. 6. Elektron resurslar: 7. “Qaraqalpaqstan” telekanalı. “Háptelik” kórsetiwi. 19.04.2026-jılǵı sanı. Baslawshı: V.Ótebaeva. URL adresi: https://youtu.be/7i26bY5v6oM?si=TlYW43vsLZL8Dwwb (Kórilgen sane: 17.08.2026). 8. “ATV” telekanalı. “Yangiliklar” baǵdarlaması. 25.08.2021-jılǵı sanı. URL adresi: https://youtu.be/BqZypp4Scsc?si=AfmZX5CcjriHQzRS. (Kórilgen sane 10.08.2026). 9. “ETV” telekanalı. “Yangiliklar” baǵdarlaması. 11.09.2021-jılǵı sanı. Baslawshı: M.Nuratdinova. Kórsetiw URL adresi: https://youtu.be/be/E6XXTBQXfyM? si=6CuRR_qqESIfBsGB Kórilgen waqtı: 15.09.2024. 10. “Jaslar TV” telekanalı. “Qaraqalpaqstan online” kórsetiwi. 18.09.2026-jılǵı sanı. Baslawshı: M.Umbetov. Kórsetiw URL adresi: https://youtu.be/fo1KnO42AeU? si=ZhwBfwNMmYk5Aeg5. Kórilgen waqtı: 22.09.2026. 11. “TTV” telekanalı. “TTV Yangiliklari” kórsetiwi. 10.09.2025-jılǵı sanı. Kórsetiw URL adresi: https://youtu.be/I8VAvZkyTis?si+Ujl0LZENy7e8-gUn. Kórilgen waqtı: 23.09.2025.