Qo‘rg‘oshin-kremnezyom sistemasi asosida past haroratda pishuvchi shaffof shisha olish imkoniyatlari

Ushbu maqolada qo‘rg‘oshin oksidi – kremniy dioksidi sistemasi asosida past haroratda pishuvchi shaffof shishalar olish imkoniyatlari tadqiq etilgan. Turli tarkibdagi shixtalarning differensial termik tahlili asosida shisha hosil bo‘lish jarayonlari o‘rganildi. Tadqiqot natijasida 80 foiz qo‘rg‘oshin oksidi va 20 foiz kremniy dioksidi tarkibi optimal deb topildi. Olingan shishalarning nur sindirish ko‘rsatkichi, zichligi, issiqlikdan kengayish koeffitsiyenti, yumshalish harorati va kimyoviy barqarorligi aniqlandi. Shuningdek, shixta tarkibiga 30 foizgacha shisha chiqindilarini qo‘shish imkoniyati asoslandi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 213–215 O‘zbek (kirill) IQTIBOS UCHUN Адинаев Х.А., Турсунова С.Т., Кудиярова K.K. Қўрғошин-кремнезём системаси асосида паст ҳароратда пишувчи шаффоф шиша олиш имкониятлари // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026- yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 213–215. – DOI: https://doi.org/ 10.66073/ReFocus-Conf/0910038

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

ҚЎРҒОШИН-КРЕМНЕЗЁМ СИСТЕМАСИ АСОСИДА ПАСТ ҲАРОРАТДА ПИШУВЧИ ШАФФОФ ШИША ОЛИШ ИМКОНИЯТЛАРИ Адинаев Х.А. к.ф.д. 1 2-курс магистр 2 Турсунова С.Т.

дотс. ³Кудиярова.K.K. Денов тадбиркорлик ва педагогика институти, Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети Аннотация: Ушбу мақолада қўрғошин оксиди – кремний диоксиди системаси асосида паст ҳароратда пишувчи шаффоф шишалар олиш имкониятлари тадқиқ этилган. Турли таркибдаги шихталарнинг дифференциал термик таҳлили асосида шиша ҳосил бўлиш жараёнлари ўрганилди. Тадқиқот натижасида 80 фоиз қўрғошин оксиди ва 20 фоиз кремний диоксиди таркиби оптимал деб топилди. Олинган шишаларнинг нур синдириш кўрсаткичи, зичлиги, иссиқликдан кенгайиш коэффициенти, юмшалиш ҳарорати ва кимёвий барқарорлиги аниқланди. Шунингдек, шихта таркибига 30 фоизгача шиша чиқиндиларини қўшиш имконияти асосланди.

Калит сўзлар: қўрғошин оксиди – кремний диоксиди системаси, шаффоф шиша, паст ҳароратда пишувчи шиша, қўрғошин оксиди, кремний диоксиди, кварц қуми, қўрғошин глёти, дифференциал термик таҳлил, нур синдириш кўрсаткичи, шиша чиқиндилари.

Шишанинг тараққиёти жамият тараққиёти билан узвий боғлиқдир. Шишанинг кўп хусусиятлари бор. Айниқса – шаффофлиги ҳамда пишиқлигидир. Кундузи ва тунда ишлайдиган акс эттирувчи материалларни яратиш, плёнка билан биргаликда бутунлай янги материалларни, жумладан, юқори механик кучга эга, қаттиқлик, об-ҳаво ва коррозияга чидамлилиги ва энг муҳими юқори нур синдириш кўрсаткичига эга шаффоф шишаларни ишлаб чиқишни талаб қилади.

Ҳозирги кунда қурилиш ва техника соҳасидаги тадқиқотчи-олимлар олдида юзага келадиган долзарб муаммолардан бири, бу маҳаллий хомашё компонентлари асосида талаб даражасидаги шаффоф шиша ва улар асосидаги махсус материалларини олиш учун самарадор таркиблари ва инновацион технологияларни яратишдан иборатдир. Шундай қилиб, юқорида келтирилган муаммоларнинг ечимига эришиш учун зарурий илмий-тадқиқот ишларини бажариш долзарб ҳисобланади. Моддаларни – Pb3O4 - 100% ва SiО2 - 100%, шихталар таркибини PbО 80% + SiО2 - 20% ва PbО - 70% + SiО2 - 30% дифференциал термик таҳлил орқали ўргандик. Бу битта иситиш ва совутиш жараёнида моддалар ёки NUKUS · 2026

системаларда содир бўладиган фазавий ўзгаришларни ўрганишнинг энг сезгир усулларидан ҳисобланади. Ўрганилаётган моддалар ва системалардаги иссиқлик эффектларини доимий равишда рўйхатга олиш, қиздириш вақтида модданинг ҳароратини мунтазам равишда ўлчаш йўли билан амалга оширилди. Модданинг ҳарорати X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Ва вақти ёзиш координаталарида амалга оширилди. Шишанинг хусусиятларини аниқлаш учун биринчи навбатда тегишли композицияларнинг партиялари тайёрланди. Бунинг учун “кимёвий тоза” ва “анализ учун тоза” маркали материаллар ишлатилди. Шишани эритиш 1050- 1200 ℃ да силикат печида корунд тигелларида амалга оширилди. Шиша ҳосил бўлиш майдони визуал тарзда ва МИН-4 микроскопидан фойдаланган ҳолда ўрганилди. Шишанинг чизиқли иссиқликдан кенгайиш коэффициенти ва юмшатилишининг бошланиш ҳарорати ДКВ-4 кварц дилатометрида аниқланди. Зичлиги эса, дистилланган сувда гидростатик тортиш орқали ўлчанди. Шишаларнинг кимёвий барқарорлиги дистилланган « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

сувга нисбатан стандарт усул билан аниқланди. Шишаларнинг нур синдириш кўрсаткичи иммерсион усули билан аниқланди. Илмий-тадқиқот ишида PbО-SiО2 системасида 700-1000℃ паст ҳароратда эрийдиган шаффоф шишалар ишлаб чиқариш бўйича тадқиқотлар олиб борилди. Дифференциал термик анализ (ДТА) усули билан олинган термик эгри чизиқлар таҳлил қилинди. Яъни, кварц қумининг термограммалари таҳлил қилинди, эгри график учта таъсирнинг мавжудлигини кўрсатди. Термограммадаги иккита эндоэффект чизиқнинг асл йўналишидан абсцисса ўқи томон оғишига, битта экзоэффект чизиқнинг ординат ўқига оғишига тўғри келади. Олинган маълумотларни адабиёт маълумотлари билан солиштириш шуни кўрсатадики, 82 ℃ да эндоэффекти адсорбцияланган сувнинг олиб ташланишини, 573 ℃ да β – кварцнинг α – кварцга ўтишини кўрсатди. 813 ℃ да экзоэффект α – кварцнинг α – тридимитга ўтиши билан боғлиқ. Қўрғошин суриги 30 ℃, 597 ℃ ва 854 ℃ да қиздирилганда учта таъсир ҳам қайд этилган. Улар адсорбцияланган сувни олиб ташлашга, қўрғошин глёти PbО ҳосил бўлиши билан минимал Pb3О4 парчаланишига ва қўрғошин суригининг якуний эришига тўғри келади. Аралашмада PbО - 80% + SiО2 - 20%, 6 та эндоэффект ва 2 та экзоэффект аниқланган. PbО - 70% + SiО2 - 30% шихтада силикат ҳосил бўлиши ва шиша шаклланиши юқорида тавсифланган ҳолатдан фарқ қилади: 76℃ да эндоэффекти адсорбцияланган сувни олиб ташлашга тўғри келади;

425 ℃ да эндоэффекти β – кварцнинг α – кварцга айланишига мос келади; 700 ℃ да экзотермик таъсири PbО∙SiО2 ҳосил бўлишига тўғри келади; 807 ℃ да экзотермик эффекти α – кварцнинг α – тридимитга айланишига ва шихта компонентларининг эришига мос келади. NUKUS · 2026

Шундай қилиб, биринчи навбатда ўтказилган тадқиқот 80% PbО + 20% SiО2 аралашмаларида силикат ҳосил бўлиши оралиқ фазалар - 2PbО∙SiО2 ва PbО∙SiО2 ҳосил бўлиши орқали боришини тасдиқлайди; 70% PbО + 30% SiО2 аралашмаларида фақат PbО∙SiО2 оралиқ фаза вазифасини бажаради. Иккинчи навбатда 1300 ℃ да бир хил шиша фаза X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

ҳосил бўлиши учун 6 ёки ундан ортиқ соат вақт талаб этилади. PbО-SiО2 системаси учун синтез қилинган шишаларнинг физик-кимёвий хоссаларининг экспериментал равишда олинган натижалари қуйидаги чегараларда: нур синдириш кўрсаткичи n D 1,78 дан 2,08 гача, зичлиги - 4,1 - 7,9, ЧИКК (КТЛР) 20-300 х 10 -7 град-1. 58 - 103 дан, юмшатилишининг бошланғич ҳарорати 380 - 420 0С, кимёвий қаршилиги (масса йўқолиши) 0,1 - 0,45%. Хулоса қилиб айтганда, тажрибалар PbО ва SiО2 нисбатларини ўзгартириш йўналишида давом эттирилди ва 80% PbО + 20% SiО2 оптимал варианти танлаб олинди. PbО-SiО2 системаси асосида юқори нур синдириш « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

кўрсаткичига ва паст ҳароратда пишувчи шаффоф шишалар олиш имкониятини кўрсатди. Кварц қуми ва қўрғошин глёти шихталари таркибига 30% гача шиша чиқиндиларини киритиш имконияти экспериментал равишда аниқланди.