Qazaq etnolingvistikasında etnografizmlerdiń izertleniwi

Maqalada etnografizmlerdiń til sistemasındaǵı roli, til biliminiń tariyxındaǵı etnolingvistikalıq mektepler, qazaq tiliniń etnolingvistikası boyınsha ilimiy miynetler qarastırıladı.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 207–210 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Adilova Gulshat Agitaevna. Qazaq etnolingvistikasında etnografizmlerdiń izertleniwi // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10- oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 207– 210. – DOI: https://doi.org/10.66073/ ReFocus-Conf/0910036

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

QAZAQ ETNOLINGVISTIKASÍNDA ETNOGRAFIZMLERDIŃ IZERTLENIWI

Adilova Gulshat Agitaevna f.i.f.d. (PhD), dotsent Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Qazaq tili hám ádebiyatı kafedrası dotsenti e-mail: gulshat-adilova@mail.ru

Annotaciya: Maqalada etnografizmlerdiń til sistemasındaǵı roli, til biliminiń tariyxındaǵı etnolingvistikalıq mektepler, qazaq tiliniń etnolingvistikası boyınsha ilimiy miynetler qarastırıladı.

Tayanısh sózler: Etnografiyalıq leksika, etnolingvistika, etnografizmler, etnolingvistikalıq mektepler, Á.T.Qaydar mektebi t.b.

Qaysı xalıq bolsa da onı biriktiretuǵın tili, úrp-ádeti, salt-dástúrleri, isenimleri ekenligi ilimde álle qashan dálillengen. Bul milliy belgiler ózgeriske, jańarıwǵa ushıramay turaqlı bolıp keledi. Degen menen jámiyetlik-sociallıq jaǵdaydıń hám qorshaǵan ortanıń tásiri úrp-ádette de óz izin qaldıratuǵını belgili. Ol ózgerisler óz gezeginde xalıqtıń tilinde de sáwlelenip baradı.

Ótken ásirde uzaq waqıt húkimlik etken totalitar dúzimde birden-bir socialistlik milletti qáliplestiriw siysatı etnografiyalıq leksikanı tereń úyreniwge tosqınlıq etti. Bul mashqala til siysatında da óz kórinisin taptı. Nátiyjede etnografiyalıq leksikaǵa tiyisli ayırım izlenislerdi esapqa almaǵanda, bul másele lingvistler dıqqatınan shet qaldı.

Etnolingvistika – xalıqtıń etnogenezin, salt-dástúrleri menen úrp-ádetin, mákán-jayın, basqa xalıqlar menen tariyxıy-mádeniy baylanısın, kúndelikli turmısın, materiallıq hám ruwxıy mádeniyatın izertleytuǵın til biliminiń jańa tarawı. Ol tariyx, arxeologiya, ádebiyattanıw ilimleri menen qarım-qatnasqa túse otırıp, etnografiya ilimi menen tıǵız baylanıslı boladı.

Etnolingvistika uǵımına bergen anıqlamasında O.S.Axmanova «Etnolingvistika – tildiń ómir súriwi menen rawajlanıwındaǵı til menen xalıqtıń qarım-qatnası menen lingvistikalıq, etnikalıq faktorlardıń tásirin izertleytuǵın makrolingvistikanıń tarawı [1:529]» deydi. Olay bolsa, etnolingvistika etnos hám onıń tilin óz ara qarım-qatnasta, baylanısta izertleydi.

Etnolingvistikanıń óz aldına jekke baǵdar retinde payda bolıwı XIX ásirdiń 70-jıllarınan baslap AQSH til biliminde baslanǵan. Ol Qubla hám Oraylıq Amerikanıń indeec qáwimleriniń tilin izertlew menen tıǵız baylanıslı keńnen óris aladı da, dáslep tiykarınan etnografiyalıq materialǵa kewil bólindi. Amerika alımlarınıń miynetlerinde «etnolingvistika» termininiń ornına kóbinese «antropolingvistika», «etnosemantika» atamaları qollanıladı. Sebebi semantika máselesi «ishki forma» degen at penen V.F.Gumboldttiń iliminen baslap etnolingvistika qarastıratuǵın máseleniń biri retinde qabıl etilgen edi[2:370]. Bul tarawdıń Rossiyada qáliplesiwi F.I.Buslaev, A.N.Afanasev, A.A.Potebnya hám t.b. alımlardıń miynetleri menen baylanıslı. XIX ásirdiń 70-80- jıllarında folkloristika tarawınıń rawajlanıp, til menen mádeniyattıń baylanısın NUKUS · 2026

izertlewdiń jańa tárepleriniń ashılıwı etnolingvistika iliminiń mánisi menen wazıypaların keńeytip, ózin jańa basqıshqa kóterdi. Usı baǵdarda úlken ilimiy jumıslar alıp barıp, ayrıqsha ilimiy mektep jaratqan Rossiya etnolingvistikasınıń kórnekli wákilleri retinde N.I.Tolstoy, V.V.Ivanov, V.N.Toporovtı atap kórsetiwge boladı. Olar óz izertlewlerinde anıq bir tildiń tariyxın sol tilde sóyleytuǵın millettiń X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

tariyxı menen tıǵız baylanısta qarastıradı, etnolingvistikalıq atlaslar jasaydı. Til menen mádeniyattıń qarım-qatnasına baylanıslı máselelerdi, tildegi hám xalıq mádeniyatındaǵı jergilikli hám sociallıq sebeplerge baylanıslı ózgesheliklerdi, ana tili menen áyyemgi mádeniyattı, til bilimi menen mádeniyattıń shegarasındaǵı mashqalalardı izertleydi. M.M.Kopılenkonıń etnolingvistikanıń teoriyalıq tiykarların túsindiriwge arnalǵan «Osnovı etnolingvistiki [3]» atlı monografiyası ulıwma til bilimindegi dáslepki izertlewlerdiń biri bolıp sanaladı. Bul miynette etnolingvistika iliminiń izertleniw tariyxına qısqa sholıwdan baslanıp, slavyan hám basqa da túrli indoevropo tilleri, sonday-aq bir qatar túrkiy « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

tilleri boyınsha járiyalanǵan miynetlerde ushırasatuǵın teoriyalıq pikirler menen hár túrli ilimiy juwmaqlar tolıq qamtılǵan. Atap aytqanda, Maxmud Qashqariydıń sózligindegi etnolingvistikalıq materialdı tallawdan baslap, bergi dáwirdegi V.F.Gumboldt, E.Sepir, A.A.Potebny, sonday-aq N.I.Tolstoy, V.V.Ivanov, V.N.Toporov hám t.b. alımlardıń bul tarawdaǵı izlenislerine de toqtaladı.

M.M. Kopılenko etnolingvistikalıq izertlewlerdiń baǵdarına qaray úsh mektepti bólip kórsetedi. Dáslepki izertlewler Vyach.Vs.Ivanov hám V.N.Toporovtıń atları menen baylanıstırıladı. Olardıń izertlewleriniń maqseti – eski mifologiyalıq leksika materialların qayta tiklew boldı. Ekinshi, N.I.Tolstoy hám onıń mektebi slavyan antologiyasın, mifologiyasın, sonday-aq dialektologiyalıq materiallardı izertlew obektisine aylandırǵan. Bunda til menen mádeniyattı onıń iyesi bolǵan xalıqtıń rawajlanıwınıń divergenciya, konvergenciya processleri, tildiń dialektlik bóliniw máseleleri, xalıqtıń geografiyalıq ornalasıw jaǵdayları sıyaqlı máselelerdi birlikte qarastıradı. Al, úshinshi, Á.T.Qaydarov mektebiniń baslı maqseti tildiń xalıq tariyxınıń biybaha baylıǵı ekenin áwladtan-áwladqa jetkeriwshi kumulyativlik xızmetiniń áhmiyetliligin ayrıqsha atap kórsetiw ekenligin jazadı.

Túrkologiyadaǵı, sonıń ishinde qazaq til bilimindegi etnolingvistikanıń tiykarı házirgi waqıtta «Á.T.Qaydar mektebi» dep atalatuǵın, «etnostı til aynası» sıpatında izertleytuǵın, ózine tán ózgesheligine iye etnolingvistikalıq mekteptiń tiykarın salıwshı kórnekli qazaq alımı akademik Á. Qaydarovtıń atı menen baylanıslı.

Házirgi qazaq tili leksikasınıń bir toparı – tilimizdegi mánileri gúńgirtlengen, til iyesi sóylew procesinde ol sózdi qollanǵanı menen mánisin tolıq túsine bermeytuǵın yamasa qollanıwdan shıǵıp arxaizmge aylanǵan sózler. Olardıń kópshiligin frazeologiyalıq dizbeklerdiń sıńarları retinde solardıń quramınan yamasa folklorlıq shıǵarmalardan, tariyxıy dóretpelerden tabıwǵa boladı. Olardıń basım kópshiligin etnografizmler quraydı. Á.T. Qaydarov tárepinen «Etnografizmler degenimiz– ótken turmısımızda bolǵan, kópshiligi elege shekem qollanılıp kiyatırǵan turmıslıq buyımlardıń, belgili bir kásipke, xojalıqqa, salt-dástúrge, úrp-ádetke, isenimge, baspanaǵa, kiyimNUKUS · 2026

kenshekke, azıq-awqatqa, tuwısqanlıq qarım-qatnasqa, el biylew ózgesheligine, nızam tártibine, dástúrlik huqıqına baylanıslı qollanılatuǵın xalqımızdıń turmıslıq hám tillik ózine tán ózgesheligin kórsetetuǵın arnawlı atamalar [4:18-22]», – degen anıqlama beriledi. Sonday-aq bir qatar ilimiy miynetlerde xalıqtıń ótkendegi turmısı, kún kórisi, X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

qural-saymanları, qarıw-jaraqları, t.b. tuwralı maǵlıwmatlar beriliw menen birge olardı ańlatatuǵın sózlerdiń etimologiyası tuwralı da bahalı maǵlıwmatlar berilgen [5]. Sonlıqtan da bul miynetlerdiń házirgi hám keleshek áwladqa taptırmaytuǵın derekler xızmetin atqaratuǵınlıǵı anıq. Sebebi házirgi kúnniń ózinde geypara etnografiyalıq leksemalardıń mánileri gúńgirtlenip, qollanılıwdan shıǵıp baratırǵanlıǵı seziledi. Usı tarawdaǵı izertlew jumıslarınıń ishinde E.Janpeyisovtıń miynetleri óziniń teoriyalıq jaqınan tereńligi, bay etnografiyalıq materialı, keń kólemli salıstırmalı, etimologiyalıq tallawları arqalı ayrıqsha orın aladı. Solardıń ishinde M. Áwezov shıǵarmalarınıń materialı tiykarında qazaq tiliniń etnomádeniy leksikasın tariyxıy- « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

etnografiyalıq izertlewge arnalǵan monografiyasınıń ornı ayrıqsha [6]. Bul miynette materiallıq hám ruwxıy mádeniyatqa, xalıqlıq ólshemge, tuwısqanlıq hám shańaraq qatnasıqlarına baylanıslı leksikadan turatuǵın bahalı materiallardı analiz etiwde basqa túrkiy tilleriniń derekleri de keńnen paydalanılǵan.

«Etnografizmlerdiń semantikalıq tiykarında xalıqtıń dúnyanı tanıwı menen qabıl etiwinen payda bolǵan dástúriy bilim sisteması jatadı, ol xalıqtıń qorshaǵan ortanı tanıwı nátiyjesinde qáliplesken tájiriybeleri, is-háreketiniń qosındısı– hámmesi xalıqtıń dúnyatanıw sistemasın, xalıqtıń ózin quraydı» [7:206-207]. Sonlıqtan xalıqtıń turmısına baylanıslı máselelerdi: ózin tanıp-biliwge múmkinshilik beretuǵın dereklerdiń eń áhmiyetlileri bolǵan shańaraq kóteriw, ómirdi dawam ettiriw, tuwılıw menen dúniyadan ótiw arasındaǵı baylanıstı bildiretuǵın túsinikler etnografiyalıq leksika arqalı sáwlelendiriledi.

Qazaq xalqınıń turmısında ayrıqsha áhmiyetke iye bolǵan, búgin de milliyligin kórsetetuǵın etnografizmler qazaq tili baylıǵınıń salmaqlı bólegin quraydı. Sebebi etnografiya adamnıń dúnyaǵa keliwi menen ómirden ketiwiniń arasındaǵı keńislikti tutas qamtıydı. Haqıyqatında, adam dúniyaǵa keliwden baslap, er jetiw, ósiw, perzentli bolıw, bala tárbiyalaw, óz aldına otaw tigip, úy bolıwdan eń sońında dúniyadan ótiwge shekem kóp basqıshtı basıp ótedi. Turmıstan orın alǵan bul hádiyseler tilde etnografizmler arqalı sáwlelenip baradı.

Hár qanday xalıqtıń ózligin biliwi, bay milliy miyraslarına ayrıqsha dıqqat awdarıwı, dástúrlerge bolǵan dıqqat-itibardıń nátiyjesinde sol xalıqtıń etnografiyasın, soǵan baylanıslı atamalardı úyreniw tek ilimiy kózqarastan ǵana emes, sonday-aq ámeliy tárepten de úlken áhmiyetke iye. Qala berse, uzaq jıllar dawamında ata-babalarımız tárepinen dóretilgen milliy baylıǵımız bolǵan biybaha miyraslardıń hám úrp-ádetlerdiń qaytadan tikleniwi, olardıń eń ibratlı tárepleriniń xalqımız tárepinen keń qollanılıwı da etnolingvistikalıq izertlewlerdiń áhmiyetiniń artıwına sebep bolmaqta. Ásirese sońǵı jılları jáhán kóleminde bolıp atırǵan úlken globallasıw processleriniń tereńlesiwi hám tariyxıy-etnografiyalıq aymaqlar aralıq baylanıs sistemasınıń kúsheyiwi nátiyjesinde milliy ózgesheliklerdi ózinde saqlaǵan etnografiyalıq toparlardı izertlewdiń kún tártibine qoyılıwı etnografizmlerdi NUKUS · 2026

ayrıqsha úyreniwdiń zárúrligin taǵı da ótkirlestirdi. Etnografizmler arqalı tariyx→til→mádeniyat→milliy sana arasındaǵı sabaqlaslıq ayqınlanadı. Usı aspektten etnografizmlerdi milliy mádeniyattıń tillik derekkózi sıpatında qarastırıwǵa boladı. Etnografizmlerdiń mánisin tolıq túsiniw ushın geyde olardıń tariyxıy-mádeniy tiykarın biliw kerek. Sonıń ushın olardı X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

izertlew leksikologiya, etnolingvistika, mádeniyattanıw, etnografiya hám tariyx ilimleriniń sheńberinde ámelge asadı.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – М: Наука, 1966. с.529. 2. Гумбольдт В.Ф. Язык и философия культуры. – М., 1985, с.370. 3. Kопыленко М.М. Основы этнолингвистики. – Алматы, 1995. 4. Қайдар Ә.Этнолингвистика//Білім және еңбек. 1985, №10,18-22б. 5. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді.– Алматы. 1988; Жанпеисов Е.Н. Этнокультурная лексиkа казахского языка. –Алма-Ата, 1989; Шойбеков Р. Қазақ зергерлік өнерінің лексикасы. – Алматы: Ғылым, 1993; Манкеева Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. – « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Алматы: Ғылым, 1997; Смағұлова Г.А. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері.–Алматы: Ғылым, 1998; Атабаева М.С. Қазақ тілі диалектілік лексикасының этнолингвистикалық негізі. –Алматы: Білім, 2006. 6. Жанпеисов Е.Н.Этнокультурная лексика казахского языка. Алма-Ата, 1989. 7. Атабаева М.С. Қазақ тілі диалектілік лексикасының этнолингвистикалық негізі. – Алматы: Білім, 2006. –206-207-бб. 8. Адилова, Г. А. (2012). Этнографизмы в языке казахов, проживающих в Каракалпакстане. Вестник Челябинского государственного университета, (2 (256)), 5-8. 9. Адилова, Г. А. (2024). НЕПРОИЗВОДНЫЕ ЭТНОГРАФИЗМЫ В ЛЕКСИКЕ КАЗАХОВ ПРОЖИВАЮЩИХ В КАРАКАЛПАКСТАНЕ. Science and innovation, 3(Special Issue 28), 1236-1239. 10. Sagidolda, G., & Adilova, G. A. (2021). Linguocultural character of ethnographies related to burial traditions (On the example of the kazakhs language in Karakalpakstan). ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(8), 197-201.